О́ıtkeni taq-tuq bolsa da onlaın baılanystasyń. Syrt etkizip jazyp jiberseń, sart etip jaýap kelip turady. Áıtse de aǵyl-tegil áńgime aıtylyp, kúlki ataýly kúmis teńgedeı shashyraıtyn arqa-jarqa adamı qarym-qatynasqa eshteńe jetpeıtinin bilip, shynaıylyqqa shóldeısiń. Kisilik kelbettiń kelistiligine kepil bolatyn taý sýyndaı shynaıy sóz kirlep, tozyp, kesel juqtyrýǵa beıim kisi kóńilin aspandatyp, serpiltip jiberetinin bilgen soń sóıtesiń. Qazaqy qalpyna shynaıy beınesi jarasqan, «Egemenmen» esimi tutasyp ketken jýrnalıst Qarashash apaıymnyń da aqjarma kóńilden shyqqan alǵaýsyz sózdermen kisi kóńilin qustaı ushyryp, sýdaı tasytatyn, sonysymen ózin árbir kóńildiń tórine qoıa alatyn jaqsy qasıeti bar. Sol úshin eń aldymen kóńilimiz osyndaı kisilerdi izdep turady. Alpystyń asqaryna shyqqan mereıli týǵan kúninde biz de bir jaqsy lebizimizdi arnasaq deımiz.
Bizdi oqytqan ustazdarymyz «eń aldymen adam bolyńdar» dep úıretken. Sosyn AQSh-tyń burynǵy prezıdentteriniń biri Rýzvelttiń balasyna aıtqan «kór qazýshy bolsań da, óz isińniń sheberi bol» deıtin áıgili qaǵıdasyn qaıta-qaıta qulaǵymyzǵa quıyp otyratyn. Iаǵnı munyń maǵynasy – eń aldymen adam bol, sosyn myqty maman bol! Mamandyqty emes, aldymen adamdyqty aıtýdyń da ózindik pálsapasy bar ekenin keıin túsine bastadyq. Durysy, qandaı jaǵdaıda da aıtqan sózinen taımaıtyn, ýáde berse oryndaıtyn, qyzyl da qysyr sózge áýes emes, orynsyz maqtannan at aınalyp qashatyn adamdar uqtyrdy. Sondaı adamdardyń jazatyn sóziniń salmaǵy bolatynyn da ishimiz bile qoıdy. Shyn máninde qoǵamdyq sananyń ósýine qyzmet etetin jýrnalıstıkanyń adamdyq asyl qasıettermen tikeleı baılanysty ekenin osy salada qyzmet ete júrip túsindik. Jaqsylyq ataýlynyń jarshysy, bilim men ǵylymnyń, ónerdiń janashyry, ádildiktiń joqshysy bolyp, jamandyqtan, kesir-kesapattan saqtandyratyn maman ózi qandaı bolýy kerek degen zańdy suraq turmaı ma kisiniń kóńilinde? Sonda eń aldymen adamı beınesine maman retindegi sheberligi jymdasqan tolymdy jýrnalısterdi, kánigi kósemsózshilerdi ataıtynymyz zańdy. «Egemen Qazaqstan» gazetinde otyz jylǵa jýyq qyzmet atqaryp kele jatqan, aty-jóni gazet oqıtyn kóńili oıaý oqyrmanǵa jaqsy tanys Qarashash Toqsanbaı apaıym da eń aldymen kisilik kelbetine maıtalman sheberligi jymdasyp, sáıkesken myqty maman. Ony dáleldep jatý bizge jarasa qoımas. Degenmen, apaıdan úırengen tálimimizdiń shet jaǵasyn sózimizge aıǵaq retinde keltire ketsek, durys bolar degen oıdamyn.
Qarashash apaı keıipkerlerin aıalap júredi. Olardyń qazaq mádenıetine sińirgen eńbekterin gazetke móldiretip jazǵany bir bólek te, tirshilikte olardyń jaqsy qasıetterin biz sııaqty sińlilerine aıtyp júretini, bir ret sóılesken soń olardy jadynan óshirip tastamaı, keıin qaıta aınalyp soǵyp otyratyny úlgi alatyn úlken qasıet. Sondaı-aq, avtorlardyń maqalasyna óz materıaldarynan beter jany ashyp, gazetke shyǵyp ketýine múddeli bop júretinine de osy joldardyń avtory talaı ret rıza bolǵan. «Jaqsy dúnıe jerde qalmasa nemese kóterilgen másele qoldaý tabýy úshin naqty adresatqa jetse eken» degen shynaıy janashyr tilekpen sol maqalalardy qadaǵalap otyratyny bar. Bul nárselerdi erekshelep aıtyp otyrǵanym, «túıesi joǵalmaǵannyń bári aqyldy» degendeı, ózgeniń máselesine bas aýyrtpaıtyn, avtoryńdy da, keıipkerińdi de áspetteı bermeıtin «smart býyn» qalyptasyp kele jatyr. Qundylyqtar ózgergen kapıtalıstik qoǵamnyń bul da bir ereksheligi bolar. Sondaıda Qarashash apaı sııaqty myqty mamandardyń, sóz qasıetin biletin degdar jýrnalısterdiń ár jazbanyń artynda adam turatynyn, sol jazbanyń onyń kóńil kúıine de, eńbek ónimdiligine de áseri bolýy múmkin ekenin umyttyrmaıtyn álgindeı ónegesi qashanda kerek ekenin sezinesiń.
Qarashash apaıdan jastar úlgi alýy tıis qasıetteri kóp. Ol kisiniń uqyptylyǵyna, kez kelgen maqalaǵa, tipti ol kishkentaı ǵana bir habar bolsa da jaýapkershilikpen qarap, yqylaspen jazatynyna tántimiz. Jıyrmanyń o jaq, bu jaǵynda jazǵanymnyń bas-aıaǵyn qaıta qarap, qatelerin túzep jatpaı-aq, korrektorǵa senip jyp etkizip ótkizip jiberetin jaman ádetim shynyn aıtqanda apaıdyń árip túgil, útir, núkteden qate jibermeýge tyrysatyn ádetin kórgen soń tyıylǵanyn moıyndasam, ábes emes shyǵar. Bul bázbireýler úshin eleýsizdeý ǵana nárse bolýy múmkin, al durysynda jýrnalıstiń saýattylyǵy óte mańyzdy dúnıe. Kez kelgen basqa mamandyq ıelerinen grammatıkalyq saýattylyq talap etilmeýi múmkin. Al tasqa basylatyn sóz eń aldymen qatesiz bolýy kerek!
Sheber jýrnalısterdiń jazatyn taqyrybyn eń aldymen ábden zerttep, bir qaınaýyn kem qylmaı, oıynda pisirip, jazýǵa sonan soń ǵana otyratyny belgili. Bul turǵyda áriptes apaıymnyń súıekti materıaldarynyń bári jan-jaqty izdenis pen daıyndyqtyń, oı eńbeginiń nátıjesi dep aıtar edik. Men bul jerde tek bir ǵana mysal keltirgim keledi. Apaıdyń biraz ilgeride «Egemenge» «Qazaqtyń Stradıvarıi kim?» degen súıekti, salmaqty úlken-úlken qos maqalasy shyqty. Sol materıaldardy jazý úshin Nur-Sultannan arnaıy ýaqyt shyǵaryp Almatyǵa, Qaraǵandyǵa issaparǵa baryp, qazaq dombyrasyn jasaǵan sheberler týraly izdenip, eski jádigerlerdi sary maıdaı saqtap, kútip-baptap otyrǵan mamandarmen áńgimelesip, sol áńgime barysynda qazaq án-kúı óneri tarıhynda ózindik orny bar tulǵalardyń dombyralary qazir kimderdiń qolynda ekenin anyqtap, qazaq dombyrasyna tán erekshelikterdi jiktep, jiliktep, dombyranyń narqyn odan ári asqaqtatyp, oqyǵan adamnyń jadynda máńgi saqtalatyn úlken dúnıe jarııalady. Muny mamandyqqa adaldyq dep baǵalaý kerek. Al sol qos maqalanyń oqyrman tanymyn keńeıtýge paıdasy zor boldy desek, qatelese qoımaımyz. Apaıdyń mádenı-rýhanı baǵytta jazǵan mundaı dúnıeleri óte kóp. Olar ábden elekten ótip, ekshelip, 2019 jyly shyqqan «Syr-symbat» kitabyna endi. Keıin sol kitap qolymyzǵa tıip, sholyp oqyp shyqqanymda mádenı dúnıelerdi jazý úshin adamnyń jan dúnıesi názik, syrshyl, talǵampaz bolýy kerek eken degen oıǵa bekigenmin. Nege deseńiz, ózi án aıta almaıtyn, ándi múldem túsinbeıtin, teatrǵa qyzyqpaıtyn, ádebıetti súıip oqymaıtyn, kınony da jan raqaty úshin emes, kópke erip kóretin, bylaısha aıtqanda rýhanı talǵamy qalyptaspaǵan jýrnalıstiń ult rýhanııatyna úles qosa almaıtyny, odan eshqashan sheber jýrnalıst te shyqpaıtyny shyndyq emes pe? Iá, ártúrli jolmen ataǵyn shyǵaryp, qyzmeti órleı berýi múmkin, ol endi basqa áńgime...
О́mir saparynda adamdardyń bir-birimen kezdesip, tanys-bilis bolýynda bir zańdylyq bar ekeni anyq. Ásirese rýhanı, adamgershilik, dúnıege kózqaras turǵysynan, tipti minez-qulqy jaǵynan da bir sáıkestigi bar adamdardyń joly toǵysatyn shyǵar dep oılaımyn. Áıteýir «Egemen Qazaqstan» gazetinde qyzmet etýim, Qarashash apaıdyń rýhanı sińlileriniń qatarynda bolýym tegin emes. Úırengenimiz kóp, úırenerimiz de bar.
Menińshe, apaıdyń qalam qudireti osy jazbanyń bas jaǵynda atap kórsetkenimdeı, shynaıylyq deıtin uǵymmen tikeleı baılanysty. Qandaı dúnıe jazsa da oqyrmanyn baýrap alýynyń syry – árbir oqıǵany, árbir máseleni, suhbatty, tipti barlyq janrdy deıikshi, shynaıy janashyrlyqpen, meıirimmen, jan shýaǵyn tóge otyryp, arasynan qyl ótpeıtindeı ǵyp órnektep jazýynda, adamılyq pen kásibılikti ushtastyrýynda. Al mynadaı aqparat tasqynyna áreń tótep berip otyrǵan ýaqytta myqty jýrnalısterdiń júrekke jyly jazbalaryn oqyrmandary saǵyna kútetini zańdy. Bul oraıda apaıǵa mereıtoı qarsańynda tilektes, nıettes, qanattas, saparlas jandardyń aqjarma kóńilden shyqqan izgi tilekterimen rýhanı qanattanyp, oqyrmandaryńyzdy súbeli dúnıelermen qýanta berińiz degimiz keledi.
