Zaǵıptyń zaryn tyńdasań...

Zaǵıp adam sezýmen, oısha eles­­tetýmen, sıýjetpen ómir súredi. Olar bárin sanasynda qalyptastyrady, ıaǵnı sıýjet quras­tyrady. Sondyqtan da zaǵıp adamdarǵa kórkem shyǵarma oqý­dyń septigi kóp. Qaǵaz betindegi núk­telerdiń izimen júrip otyryp, qaı keıipkerdiń qandaı kúı keship, oqıǵanyń qalaı órilgenin «oqý» – ońaı is emes. Alaıda janarynan aıyrylyp, ómirdi saýsaq ushymen tanıtyn taǵdyrly jandardyń qajetine jararlyq qazaqtildi aýdıtorııaǵa arnalǵan bederli-núkteli qaripti kitaptardyń joqtyǵy alańdata-
dy.

Soqyrlyqtyń aldyn alý jó­nindegi halyqaralyq agenttiktiń málimetinshe, búgingi tańda dú­nıe júzinde 284 mln adamnyń kórý qabileti nasharlaǵan. Onyń ishinde 39 mln-nan asa adam múldem kórmeıdi. 19 mln bala túrli kóz
aýrýyna shaldyqqan. Ǵalymdardyń zertteýinshe, álemdegi osy esep 2050 jylǵa qaraı 115 mln-ǵa jetýi múm­kin. Oǵan, árıne, táýliktiń kóp ýaqytyn jumsaıtyn smartfon-planshetter sebep. Al Qazaqstanda 86 myń zaǵıp adam bar. Onyń ishinde nashar kóretin balalar –
7 934 bolsa,  320 bala múldem kór-
meıdi.

...áli kúnge deıin oqýlyq ázirlenbegen

Elimizde kózi nashar kóretin jáne kór­meıtin balalarǵa arnalǵan 8 balabaq­sha jumys isteıdi. Onda 828 bala, jalpy, bilim beretin balabaqshalardyń arnaıy toptarynda 451, al ınklıýzıvti bi­lim berý jaǵdaıy bar balabaqshalarda 2 970 bala tárbıelenýde. Sondaı-aq za­ǵıp balalarǵa arnalǵan 11 arnaıy mektep­te 1 513 bala bilim alýda (al jalpy bilim beretin mektepterde 199 bala oqıdy).

Búginde múmkindigi shekteýli balalar­ǵa oqýlyq daıyndaıtyn jalǵyz mekeme – «Arnaıy jáne ınklıýzıvti bilim berýdi damytýdyń Ulttyq-ǵyly­mı praktıkalyq ortalyǵy» bolyp otyr. Or­talyqtyń ǵylymı-zertteý bóli­min­de ádistemelik quraldar, oqý baǵdar­la­ma­lary, arnaıy oqýlyqtar, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi atqaryp jat­qan normatıvtik quqyqtyq aktiler bo­ıynsha jumystar daıyndalady. Onyń ishinde kózi nashar kóretin jáne múl­dem kórmeıtin balalarǵa arnalǵan oqý­lyqtar da bar. Zaǵıp balalarǵa Braıl qarpimen, al nashar kóretinderge úlkeıtilgen shrıftpen ázirlenedi.

Atalǵan ortalyqtyń basshysy Áıgerim Kúderınova Braıl júıe­sin­de keı synyptarǵa áli oqýlyq ázirlen­begenin atap ótti.

«Bul oqýlyqtar jalpy bilim beretin mektepterge arnalǵan oqýlyqtardyń baǵdarlamasyna sáıkes ázirlenedi. Máselen, buǵan deıin Braıl qarpimen 54, úlkeıtilgen shrıftpen 63 oqýlyq daıyndaldy. Alaıda múldem kórmeıtin balalarǵa arnalǵan 1-12-synyp oqý­lyqtary áli tolyq ázirlengen joq. Al­daǵy ýaqytta 4, 6, 11, 12-synyptarǵa ar­­nal­ǵan Braıl qarpindegi oqýlyqtar ázir­­leýdi josparlap otyrmyz. Al qalǵan sy­­nyp­tarda bar. Oqýlyǵy joq synyptar Braıl qarpine arnalǵan prınter arqy­­ly daıyndalǵan materıaldardy shyǵa­­ryp oqıdy», deıdi mekeme basshysy.

Bul ortalyq kitaptardy basyp shy­ǵar­maıdy, tek oqýlyq qurastyrady. Ázirlengen oqýlyqtardy elordadaǵy «Oqýlyq» ortalyǵy qabyldap, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qaraýyna usynady. Maquldanǵan soń jergilikti atqarýshy organdar ózderi konkýrs jarııalap, oqýlyqtardy baspalardan satyp alady. Máselen, sonyń biri «Satr ortalyǵy» basyp shyǵaryp, mektepterge jetkizedi. «Oqýlyq» ortalyǵy bas­shy­sy­nyń aıtýynsha, qazirgi tańda mektep-ınter­nattarda oqýlyq jetispeýshiligi joq. Sondaı-aq zaǵıp oqýshylardyń oqý­lyq­pen qamtamasyz etilýin tek jer­­gi­­likti atqarýshy organ men mektepter ǵana qa­daǵalaı alady. Iаǵnı oqýlyq­tardy jet­kizý ortalyqtyń mindetine jatpaıdy.

Aıta keteıik, atalǵan ortalyq zaǵıp balalarǵa arnalǵan oqýlyqtardy 2017 jyl­dan bastap daıyndap keledi. Iаǵnı oǵan deıin – táýelsizdik jyldarynan be­ri mundaı oqýlyqtar múldem jasalmaǵan.

«Jalpy bilim beretin mektepterge oqýlyqtardy baspalar daıyndaıdy. Iаǵnı onda básekelestik bolýy kerek. Biraq qanshama jyl boıy sol baspalar­ǵa zaǵıp jandarǵa arnalǵan kitaptar shyǵarý týraly usynystar aıtylsa da qolǵa alynbady. О́ıtkeni múldem kórmeıtin oqýshylar kóp bolmaǵan soń, jekemenshik baspalarǵa az danamen kitap shyǵarǵan tıimsiz. Negizinen, mektep jasyndaǵy zaǵıp balalarǵa jasalyp jatqan jaǵdaı jaman emes dep aıtýǵa bolady. Mektepteri bar, oqýlyqtary daıyndalady. Al mektepti bitirgennen keıingi ómirde kóptegen másele týyndaıdy», deıdi Á.Kúderınova.

Al Almaty qalasyndaǵy N.Ostrov­skıı atyndaǵy zaǵıp jáne kózi nashar kóretin balalarǵa arnalǵan №4 mek­­tep-ınternaty dırektorynyń oqý-isi jó­nindegi orynbasary Baqytgúl Juma­­dilova mınıstrlik bekitken baǵdarla­manyń jıi aýysýynan zaǵıp balalardyń baǵdarlamaǵa úlgermeıtinin aıtady.

«Braıl júıesindegi oqýlyq daıyn­daýdyń jumysy óte aýyr. Máselen, kitap­ta jaz, kúz beınesi bolsa, ony núk­teli-bederli túrge aınaldyrý múmkin emes. Aınaldyrýǵa bolady, biraq ony oqý­shy túsinbeıdi. Sondyqtan ol sýretti aýystyrý kerek. Sýrettiń relefimen júrip otyrǵanda qandaı sýret berilgenin bala túsinip otyrýy qajet. Odan bólek keıbir suraqtardyń mátini uzaq bolady. Qolmen ustap oqyǵan bala ol suraqtyń basyn umytyp qalady. Sol úshin de mátin barynsha qysqa jasalady. Iаǵnı oqýlyqty Braıl nusqasyna aýystyrý – qaıta jazyp shyqqanmen birdeı.

Máselen, bir kitap daıyndaýǵa úsh jyl ýaqyt ketedi. Aıtalyq, 2017 jyly bastalǵan oqýlyqtardy 2020 jyly qolǵa aldyq. Osy aralyqta bastaýysh synyptyń baǵdarlamasy aýysyp úl­ger­di. Bizdiń burynǵy baǵdarlamadaǵy «Saýat ashý» daıyn bolǵansha, «Álipbı» qosyldy. Árıne, biz eski baǵdarlamadaǵy «jańa oqýlyqpen» oqyta almaımyz. Al «Álipbıdiń» zaǵıp balalarǵa arnalǵan nusqasy joq. Iаǵnı bizge kitap jasap úlgermeıdi», deıdi ol.

Mektep-ınternat ókili negizgi máse­le­niń joǵary synypqa arnalǵan oqý­lyq­tardyń joqtyǵynda ekenin de aıtty. Qazaq tili, matematıka, orys tili pán­deriniń oqýlyqtary bar bolsa, al fızıka, geografııa, bıologııa, hımııa, t.b. sabaqtardyń kitaptary daıyndalmaǵan.

«Bizde zaǵıptarǵa arnalǵan oqýlyqty da, arnaıy ádebıetti de daıyndaıtyn jalǵyz monopolııalyq mekeme – Arnaıy jáne ınklıýzıvti bilim berýdi damytýdyń Ulttyq-ǵylymı praktıkalyq ortalyǵy. Eger odan bólek, basqa da baspalar tapsyrys boıynsha oqýǵa qajetti materıaldardy shyǵaryp beretin bolsa, biz satyp alar edik. Biraq bizde ondaı múmkindik joq. Bizge ne beredi – sony alamyz. Oqýlyqtardyń jetispeýshiligine mektep qaýqarsyz», dedi B.Jumadilova.

Zaǵıp jandarǵa arnalǵan kitaptardyń jasal­maýynyń bir sebebi – kadr tapshy­lyǵy ekeni de anyq. Máselen, atal­ǵan ortalyq 2017 jyly oqýlyqtar daıyndaýdy bastaǵan kezde Reseıden arnaıy mamandar shaqyryp, qatysýshy avtorlarǵa qalaı jasalatynyn úıretken edi. Onyń ústi­ne Braıl nusqasyna aýys­qan kitap­tar­dyń baǵasy da siz oıla­ǵandaı arzan emes.

Mektep-ınternat ókiliniń aıtýynsha, oqýshynyń bir matematıkasy 17 kitap­tan turady. Al orys tili 12-13 kitap­tan, joǵary synyptarda da algebra oqýlyǵy 12-15, geometrııasy kem degende 10 kitaptan turady. Sonda bir oqý­lyqtyń baǵasy 350-400 myńǵa aınalady. Úlkeıtilgen shrıft boıynsha oqýlyqtardyń ózi de 4-5 danadan turady.

Toqsan jyldyq tarıhy bar mektep-ınternatta búginde 247 bala oqıdy. B.Jumadilovanyń aıtýynsha, mektep-ınternattaǵy balalar da qoǵamdaǵy bas­qa saý balalar sekildi kórkem áde­bıet­ti kóp oqymaıdy. Negizinen, aýdıo-nus­­qa­men tyńdaıdy (onda da qazaq shy­ǵar­­­malarynyń kóbisi aýdıo nus­qaǵa túsi­­ril­­megen). Oqýlyq tapshy­ly­ǵynan bólek kitaphanada da sol ahýal:  Braıl qar­pinde kazaq tilinde eshqan­daı kórkem ádebıet joq. Al orys tilin­degi ertegiler men oqý úrdisine saı kórkem shy­ǵar­ma­lardy 2020 jyly «Ema» qoǵamdyq qory 38 mıllıonǵa Reseıden tapsyrys berip, qam­tamasyz etken. Bul árıne, respýb­lı­ka­daǵy barsha zaǵıp balalarǵa ortaq másele.

Kitaby joq kitaphana

Zaǵıp jandardyń bilim nárimen sý­syn­daıtyn jalǵyz orny – arnaýly k­itap­hanalar ǵana. Onyń ózi shalǵaı aýyl-aýdandarda qamtylmaǵan, tek ob­lys or­ta­­lyq­tarynda jumys jasaıdy. Al bar kitaphananyń birinde qazaq tilin­­­d­egi ki­tap tapshy bolsa, birinde teh­nı­ka­lyq jab­dyqtar joq. Álqıssa.

Qazir elimizde osy sanattaǵy jandarǵa arnalǵan 1 respýblıkalyq, 7 oblystyq, 4 qalalyq arnaıy kitaphana jáne 5 bólim qyzmet kórsetedi. Respýblıka boıynsha arnaıy kitaphanalarǵa sońǵy jyldary tirkelgen janary álsiz oqyrmandar sany – 18 128, zaǵıp oqyrmandar sany – 13 545.

Almaty qalasyndaǵy Zaǵıp jáne nashar kóretin azamattarǵa arnalǵan respýblıkalyq kitaphananyń kitap qory – 249 950 (ataýy – 70 468), onyń ishinde qazaq tilinde – 33 969 danany (ataýy – 10 836) quraıdy.  Al núk­teli-beder­­li qariptegi ádebıetter – 55 515 dana (ataýy – 6 623) , onyń ishinde qazaq tilinde – 1 885 (ataýy – 218). Bu­dan bólek, ki­­­tap­­hana qorynda núkteli-be­der­li qa­rip­tegi jýrnaldar, dybystan­dyryl­ǵan ádebıetter, bederli-grafıka­lyq qu­­ral­dar,elektrondy resýrstardaǵy basylym­dar, t.b. materıaldar bar.

Kitap qory sońǵy kezde memlekettik tapsyrys boıynsha tolyqtyrylyp keledi. Máselen, 2021 jyly kitaphana qorynda 784 ataýmen 1 928 dana basylym tirkelgen. Odan bólek memlekettik satyp alý boıynsha jáne kitaphanaǵa ártúrli uıymdar men oqyrmandar syıǵa bergen kitaptarmen tolyǵady. 2021 jyly memlekettik tapsyrys bo­ıynsha – 140 dana (qazaq tilinde – 125), memlekettik satyp  alý boıynsha – 478 dana (qazaq tilinde – 196), syıǵa berilgen kitaptar – 199 dana (qazaq tilinde – 91), kitaphananyń «Sóıleıtin» jáne Braıl kitaptaryn shyǵarý bóliminen 246 dana (qazaq tilinde – 173) kitap alyndy. Kitaphana ókiliniń aıtýynsha, memlekettik tapsyrys boıynsha kitaptar otandyq «Folıant» baspasy JShS, «Nasıonalnaıa akademııa naýk vyssheı shkoly Kazahstana» NAN VShK – Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ýnıversıteti baspahanalarynan jáne Reseıdiń IPTK «Logos VOS», MIPO Repro baspahanalarynan keledi.

Al oqyrman sanyna kelsek, búginde arnaıy kitaphana qyzmetin 2 500-ge jýyq kózi nashar kóretin hám múldem kórmeıtin azamat qoldanady. Kitaphanashylardyń aıtýynsha, oqyrmandar túrli janrdaǵy áde­bıetterge qyzyǵady. Negizinen kór­kem ádebıet, onyń ishinde detektıv, fan­­tastıka, tarıhı jáne mahabbat ro­­man­­dary erekshe suranysta. Abaı, M.Áýezov, I.Esenberlın, A.Marınına, B.Aký­nın, A.Býshkov, S.Sheldon, A.Dıý­ma, Dj.Cheızdi kelýshiler jıi oqıdy.

Aıta keteıik, hakim Abaıdyń 175 jyl­dyq mereıtoıy qarsańynda kitap­hananyń «Sóıleıtin» jáne Braıl kitap­taryn shyǵarý bóliminde «Dúnıede sirá, sendeı jar joq maǵan» atty dybys­tandyrylǵan kitaby MR3 formatta, núkteli-bederli Braıl qarpinde eki tomdyq shyǵarmalarynyń 2-shi tomy «Abaı» (óleńder, aýdarmalar, poemalar), M.Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasynyń 3-tomy (qazaq jáne orys tilderinde) jaryqqa shyqty.

Kitaphana ómirinde kúrmeýli másele­ler de joq emes. Aıtalyq, tehnıka­lyq jabdyqtardy jańartý, kitap qoryn jyl saıyn jańa kitaptarmen tolyqtyrýdy qamtamasyz etý, sondaı-aq Reseı elinen tapsyryspen alynatyn ádebıetter, merzimdi basylymdardyń sapasy syn kótermeı, qaıta oqýǵa jıi jaramsyz bolyp qalatyny da ras.

Zaǵıp jáne nashar kóretin azamat­tarǵa arnalǵan respýblıkalyq kitaphana basshysy Ashat Baıuzaqov qazaqtildi kitaptardyń tapshylyǵy arnaıy baspa­hananyń joqtyǵynan deıdi.

«Kitaphanadaǵy kitap qory, negizinen Keńes kezinen qalǵan kitaptardan turady. Táýelsizdik jyldarynan beri kitap qory, ásirese qazaqtildi kitaptar tym az kólem­de tolyqtyryldy. Keńes ýaqytynda Almaty qalasyndaǵy Zaǵıptar qoǵa­my­nyń arnaıy baspahanasy boldy. Keıin jekeshelendirý naýqanyna baspa­hananyń ǵımaraty da ilikti. Sodan beri zaǵıp jandarǵa arnalǵan arnaıy kitaphanalarǵa qazaqtildi kitaptar basylyp shyǵarylǵan joq. Qazirgi tańda kishigirim baspahanalar bar. Olar jylyna tek 15-20 kitap basýǵa qaýqarly. Alaıda bul baspahanalardyń kitap sapasy tómen. Iаǵnı qatty muqabamen emes, juqa muqabamen ǵana shyǵarady», dedi kitaphana basshysy.

Sondaı-aq ol aldaǵy ýaqytta kitap­hana janynan baspahana ashylýy múmkin ekenin de aıtty.

«Byltyr Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tapsyrmasyna sáıkes kitaphana qyzmetkerleri Máskeý men Tashkent qalalaryna baspahana salasynda tájirıbe alý úshin baryp qaıttyq. Nátıjesinde, biz bıyl mınıstrlikke usynys jiberdik. Onyń ústine byltyr Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova kitaphananyń janynan baspahana ashylady degen edi. Osyǵan oraı biz qazir qujattaryn jınap, mınıstrlikke jobasyn ótkiz­dik. Eger baspaha­na ashylatyn bolsa, negizinen suranysqa saı Braıl júıesindegi qazaq tilinde­gi kórkem ádebıetter, mektep oqýshylary­na arnalǵan oqýlyqtar, balalar shyǵar­malary basylady», deıdi A.Baıuzaqov. 

Keıingi jyldary Zaǵıptar qoǵamy arnaıy kitaptar shyǵarý isin qolǵa alǵany belgili. 2019 jyldan bastap «Jyly uıa» ońaltý ortalyǵyna qarasty qurylym retinde arnaıy baspahana ashylǵan. Onda respýblıkadaǵy arnaıy kitaphanalardyń suranysy bo­ıynsha kitaptar shyǵarylady. Qoǵamdyq uıymnyń ókili Gúlbarshyn Balǵojına baspahana jumysyn keńeıtý josparda bar ekenin aıtty.

«Máselen, 2021 jyly bes kitapha­nanyń tapsyrysy boıynsha jumys jasadyq. Iаǵnı byltyr 1 760 túbirtik (Braıl júıesinde bir kitap birneshe bólikten turady. Mysaly, jeti kitapqa tap­syrys berilse, ol 34 kitap bolyp shy­ǵarylady) basylyp shyqty. Al qazir 100-ge jýyq ataýly kitap daıyn. Ar­naıy kitaphanalar ózderi tańdap alady. Búginde kóbinese qazaqtildi kitaptar (kórkem ádebıet, joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqýlyqtar) shyǵaryp jatyrmyz. Aldaǵy ýaqytta baspahanany jeke uıym retinde ońaltý ortalyǵynan bólek shyǵaramyz», dedi ol.

Bul joba Zaǵıptar qoǵamynyń qol­daýymen ǵana iske asyp otyr. Al arnaıy kitap­hanalar memlekettik mekeme bol­ǵan­dyqtan, kitaptardy satyp alady. Aıta keteıik, atalǵan qoǵam mem­lekettik bıýd­jetten tikeleı qarjylandy­ryl­maıdy. Basqa uıymdar sekildi tenderge qatysyp, aqsha taýyp otyr. Odan bólek, baspahana jumysynan túsetin tabys ta bar. Máselen, jaıpaq baspaly bir betti núkteli-bederli qaripke aýystyrý quny – 220 teńge. Bir kitaptyń jalpy somasy bet sanyna baılanysty. Baspahana byl­tyr Qyzylorda oblysyndaǵy arna­ıy kitaphanaǵa 7 ataý – 33 túbirtikten tura­tyn kitapty 237 912 teńgege satqan.

Eske salaıyq, byltyr Mádenıet jáne sport mınıstrligi zaǵıp jáne kózi nashar kóretinderge arnalǵan kitaphanalar qory ulǵaıtylatynyn aıtqan edi. Naqtylasaq, «Mınıstrliktiń 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan bıýdjettik josparynda jyl saıyn Zaǵıp jáne nashar kóretin azamattarǵa arnalǵan res­pýb­lıkalyq kitaphanaǵa Braıl prın­teri men Braıldiń portatıvti tak­tıl­di dıspleılerin, materıaldyq emes ak­tıvterdi satyp alý úshin jáne kitaphana qoryn tolyqtyrýǵa tıisti qarajat qaras­tyrylǵan», degen bolatyn vıse-mı­nıstr N.Dáýeshov. Atalǵan quzyrly organ­nyń baǵdarlamasy iske asyp jatsa, jo­ǵaryda atalǵan máselelerdiń she­shilýi­ne yqpal eter edi. El aldynda aı­tylǵan ýádeniń oryndalýyn asyǵa kútemiz.

P.S. Bul maqalada zaǵıp jandardyń ómirine qatysty barlyq másele qamtylǵan joq. Olardyń kitap oqýynan bólek áleýmettik-turmystyq ahýalynda da kúrmeýli taqyryptar jeterlik.