Kollajdardy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
О́leńdi biz oı men sezimniń nárestesi desek, qatelese qoımaspyz. Aqyn úshin onyń bary da, bolmysy men bitimi, kóz qýanyshy da – óleńi. Keshegi Sultanmahmut «Oıan, qazaqty» jazǵanda, qalaı shyn júregimen qýansa, búgingi talantty jas aqyn da esti bir óleńin jazyp, oqyrmanǵa usynǵanda solaı qýana alýy ǵajap emes. Eki ǵasyrdyń arasyn jalǵap turǵan, qýatty qalam ıelerin úndestirip turǵan jalǵyz nárse – óleń. Keshegi ker ǵasyrda Shákárimshe aıtsaq, «Abaı ózin-ózi óleńmen ǵana jubata aldy», hakim úshin keregi de sol edi. Al búgingi qazaq aqyny ózin-ózi nemen jubatpaq? Árıne, óleńderimen. О́leń bolǵanda, Abaıdiki sııaqty ashy mysqyl, tapqyr oıdy astar etip, alys bolashaqty kózdegen jyrlar bolmasa da, óziniń ár sáttik kóńil kúıin, qoǵamnan túıgenin, ómirge kózqarasyn sóz sarasyna aınaldyryp, sonymen janyn jubatady. Qolyna qalam ustaǵan úlken aqyndar týraly osyǵan deıin kóp jazyldy, aıtyldy. Al bizdiń zamandastarymyz ne jazyp jatyr, jazǵandary qaı deńgeıde, ádebıetke ne bere alady degen saýalǵa jaýap tabýdyń ózi keıde qıyn.
Qolyna qalam alǵan jas aqyndardyń talanttysy – Qaısar Qaýymbek. Onyń jyr jolyndaǵy esimi áýeli qart QazMÝ qalashyǵymen, sosyn arý Almatymen baılanysty. Jas aqyndardyń ózderi ony «Qaǵanymyz» dep es kóredi, erkeleıdi. Qaǵanaty bar Qaısar aqyn birde «Tús» kóripti, durysy, «Tús» degen óleń jazypty, sonda ol búı deıdi:
«Jamyraı júzip jaqut
kól jatty,
Jaryq aı kúlip shalqadan.
Basymda búgin baqyt
pen shattyq,
Qasymda sensiń, qalqajan.
Teńeý de tappaı
mysalym kemip,
Jyrlaýǵa seni jeter me oı?!
Qushaǵyma únsiz qysamyn kelip,
Qolymnan ushyp keterdeı.
Kók kóılegińdi qaǵady jylap,
Baǵyma mynaý jel kúndes.
Kókjıek kólge barady qulap,
Kózińdeı tunǵan móldir kesh».
Osylaı oqyp kele jatyp, bul «Tústi» shynymen áldebir qaǵannyń saldyq qurýy shyǵar dep uzaq oıǵa ketesiz. Biraq bul jyrdyń jas qaǵanynyń óleńdegi saldyǵy edi. Jyrlaryn jurt súıip oqıtyn aqynnyń óleńderi osylaı bolmaı qaıtsin, osyndaı ataqty Bodlerdiń «Parıj solaı bolmasa, nesi maqtan?» degeni eske túsedi.
Biz cóz etkeli otyrǵan kelesi óleńi «Táýelsizdik» dep atalady. Azat kúndi asyǵa kútken qazaq balasynyń, onyń ishinde qolyna qalam ustaǵan aqynnyń tebirenisi dep qabyldańyz.
«Árpiniń ózi qıssadan óktem,
Dastannan da asqaq.
Dańqynyń ózi ǵaryshqa
jetken,
Aspannan bastap.
Jyrynyń ózi kúrkirep tókse,
Kúndi jylatqan.
Nurynyń ózi mańdaıdan ópse,
Gúldi jubatqan».
Babalar armanyna aınalǵan táýelsizdiktiń aqyn júreginde osylaı jyr bolyp terbelýi qalaı aıtsaq ta qısynǵa syıady. Keshegi handyq dáýirlerde de eldiń, jerdiń sózin aıtqan eń aldymen aqyndar boldy. Al jetpis jyldyq noqtany sypyryp, erkindikke qol jetkizgen sátte de, qazaqtyń uly armanynyń oıanǵanyn, úmitiniń túrlengenin, alýan túske boıalǵanyn, kún saıyn gúldeı qulpyrǵanyn aqyndar óleń etti. Bul jolǵy jyrdyń ózegi de – bostandyq. Shalkıiz, Dospambetter men qazirgi aqyndardyń arasynda qanshama ǵasyr ótse de, jyr júlgesi sol qalpynan aınymaǵan.
«Sheshender shemen tarıhyn,
Ǵazalmen kúılegen.
Sol úshin sherli babalar da,
Ajalmen bılegen.
О́ksigi kókjal kómeıinen
shyǵyp,
Kekke aınalǵan.
Kók týy qyran
qus bolyp týyp,
Kókti aınalǵan».
Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov kezinde «Qazaq óleńine úlgi, órnek bergen, túrin kóbeıtip, qalybyn molaıtqan – Abaı» dep ashyǵyn aıtyp ketken edi. Al Abaıdyń qazirgi aqyn shákirtteri qazaqtyń qara óleńiniń ıin qandyryp, qalybyn qaz-qalpynda saqtap, oqyrmanyn jyrlarmen sýsyndatyp keledi. Úndestiktiń eń úlkeni – poezııadaǵy úndestik bolsa kerek. «Ińir qarańǵysyndaǵy kóktem» jyr jınaǵynyń avtory, aqyn Qaısar Qaýymbek te Abaı mektebiniń talantty túlegi der edik. Onyń jazǵan jyrlarynyń jany sulýlyqty, oıy tereńdikti, ólshemi sheksizdikti negiz etti. Tipti sol qalypty ózge zamandastaryna úırete bildi. Qolymyzdaǵy «Ińir qarańǵysyndaǵy kóktem» jyr jınaǵy oqyrmanǵa jetken jaqsy jyr jınaqtyń biri ekenin aıtpaı ketsek, aýyrlaý bolar. «О́zińdi-óziń taný úshin kitap kerek. О́zgeni de taný úshin kitap kerek» deıtin Rasýl Ǵamzatovtyń taǵylymy talaı oıdyń ushyǵyn syrtqa shyǵarady. Qaısar Qaýymbek kitaby shyqpaı turyp-aq óleńderin oqyrmandary jaqsy baǵalaǵan baqytty aqyn.
Endeshe, ińir qarańǵysynda jazylǵan jyrlar oqyrman sanasyna jaryq sáýle shashary sózsiz. Aspan paraǵynda jazýly turǵan jyrlardy kóktemniń aq qanat qustary syndy qalpymen oıdyń eline, sózdiń jurtyna samǵatqan aqynnyń óleńderi qazaq poezııasynyń búgingi jetistigi bola bermek.
