Eldiń óz ishinen qaınap shyqqan halyq ánderin tyńdasaq, ulttyń jan talshyǵyn tereńirek sezine túsemiz. Ánniń óleńine nazar aýdarsaq, alǵashqy eki jolynyń maǵynasy bir-birinen alys, úshinshi tarmaǵy maǵyna ashýshy, sońǵy tarmaǵy tutas shýmaqtyń oıyn bekitýshi bolyp keledi. Máselen, «Tal ústinde oınaǵan ala qarǵa, ertegi aıtyp bereıin balalarǵa» degen shýmaqtaǵy alǵashqy joly balalardyń nazaryn aýdarý úshin, qaratpa sóz retinde qoldanylady. Otyryqshylyqtan alys, kóshpeli ómir súrgen babalarymyzdyń keıbir ánderde kezigetin shuńǵyl fılosofııasy kisi oınyna júk. Máselen, «Arman-aı» atty halyq ánindegi:
Oılap tursam dúnıe sholaq eken,
Adamdar bir-birine qonaq eken, –
degen qos tarmaq jaıly uzyn-sonar tápsir jazyp shyǵýǵa bolady. Irandyqtar Hafız jyry jaıly qyryq tomǵa jýyq túsindirme eńbek jazsa, qara óleńniń astyn syzyp, oıyn ekshep tarazyǵa salar bolsaq, túsindirmesi uzaqqa sozylary kádik. Máselen, dúnıeniń sholaqtyǵy degenimiz ne? Muny Shal aqynnyń óleńinen tabamyz:
Dúnıe degen sholaq depti,
Jan denege qonaq depti.
Ahıret degen bir kıim,
Alyp qaıtaryń sol-aq depti.
Dúnıe degen osy,
Eshkimniń emes dosy.
Bolar edi dosy,
Aýmasa eger qosy.
Iаǵnı dúnıeniń sholaq bolatyny – onyń ekinshi qosy aqyrette eken. Bu dúnıe basyn órt shalyp, jalǵyz-jarym túbirtegimen ǵana turǵan sholaq taldaı eken. Al «adamdar bir-birine qonaq eken» degen qatardyń aýqymyn kókiregi sezimdi adam uzaq oıǵa batyp, ishteı shattanýmen, tolqýmen qabyldasa kerek. Sebebi osy tarmaqtarda bári bar. Jer saraıyna, az kúngi jalǵan ǵumyrǵa aıaq basqan adam balasynyń kúlkisi de, muńy da birdeı. Bári bir atadan, Adam atadan tarap otyr. Dinı qıssalarda tutas adamzat balasy birge ǵumyr keship, Babyl munarasyn salýǵa kúsh qosqany baıandalady. Maqsaty – joǵaryǵa jetý, bıikti kókseý. Qudaı taǵala bul astamshylyqtaryn qabyl kórmeı, qurylys ústindegi qalyń adamnyń bir-birine tilin uǵynyqsyz etip, ártúrli tilde sóıleıtin etipti. Artyn ala adamdar óz tilinde sóıleıtindermen birge shoǵyrlanyp, dúnıeniń tórt buryshyna tarydaı shashylypty. Tórt kúndik jalǵannyń qýanyshy men qaıǵysyn qatar tartqan adamnyń tereń uǵymmen nazar salǵanǵa bir-birine qonaq ekeni anyq seziledi. Hákimder sodan da adamdy súıýge úndeıdi, mahabbatqa shaqyrady.
Qazaq halyq ánderiniń ereksheligi – súıispenshilikke, yntymaqqa qurylýynda. Bir ǵana án ulttyń búkil bolmysyn kórsetip turǵandaı nyshan qaldyrady. Baqsaq, ándegi lırıkalyq keıipkerdiń muńaıýy da, qaıǵyrýy da tereń gýmanızmge, adamgershilikke jaqyn. Sózben sýret salý, tabıǵatty tap basyp beıneleýge kelgende, bar ǵumyrymyz kıikteı zymyrap kózden ótkendeı qaltań qaǵyp qalatynymyz bar.
Altyn bý aına kóldiń betin jabar,
Aq sáýle kókten tónip marjan taǵar.
Máselen, osy eki joldyń sýretine kózdi jumyp, kóńildi ashyp únsiz qaraýǵa bolady. Sol sýrette taı-qulyndaı tebisken balalyq, beıýaq dyrdý keshten jaralanyp qaıtqan buırabas bozbala, ómirden alasuryp mán izdegen abzal shaq ta tabylar edi. Qudiret degen osy emes pe?
Ulttyq án óleńderinen qazaqtyń ahlaq-ádebi, ıman tarazysy baıqalady. Sońǵy ýaqytta, qazaq óziniń baıyrǵy ádebi men minezinen edáýir alystap ketti. Tolassyz aqparat aıdyny men súzgisiz fılmder, dini bólek beınebaıandar halyqty dúbára qylýǵa aınaldy. Máselen, Japonııada «О́negelik týraly keńes» bar kórinedi. Bul uıym telearnalardy muqııat baqylap, arna ulttyq tárbıege qaıshy dúnıeler taratar bolsa úlken deńgeıde aıyppul tóler eken. Ári jastar kúndelikti tutynyp júrgen qalta telefondaryna da nazar salyp, ártúrli eldik ádepke janaspaıtyn beınebaıandardy ınternet arqyly shektep otyrsa kerek.
Al kóp qazaqtyń qazirgi háli óz tamyrynan alystaǵan qańbaqqa uqsardaı. Aýylda týyp, ata tárbıesin kórgen izetti qyz-bozbalalardyń ózi derlik qalanyń aqshańqan mımyrtynda tunyq bolmysynan kóz jazyp jatady. Mundaı shaqta bastapqy bııazy, sypaıy, tolymdy tárbıege oralýdyń joly – halyq aýyz ádebıetimen, halyq ánderimen jandy shaıý.
Basasyń aıaǵyńdy yrǵań-yrǵań,
Syldyrap shashbaýyń men
altyn syrǵań.
Jaı júrip, shattanasyń áserlenip,
Ásemsiń júırik attaı
moınyn burǵan.
«Gaýhartas» ániniń aqyrǵy shýmaǵyndaǵy osy bir ónege qazaq qyzynyń tuma jaratylysynan, bıpaz, sháıi jibekteı sylań, ádepti týmysynan habar beredi. Aıaqty yrǵań-yrǵań basý degenińiz – shabandap, aıańdap júrý, aqyryn, uıattyń janarmaıymen júrý. Shashbaýdyń syldyraýyna kelsek, bul uzaq áńgime. Qazaq qyzynyń áserlenip shattanýy – aqylynyń nurlylyǵy men er jigitke degen joǵarǵy qurmetten týady.
Adamdy jalpy adamzat balasynan erekshelendiretin ulttyq turpaty, salt-dástúri, ádep-ıbasy. Munsyz adam kosmopolıtke aınalady. Dińinen ajyraǵan adamǵa bilim qonýy ekitalaı. О́ıtkeni bilim muratynyń ushar basy – ózińdi taný.
