Agrosalada ilkimdi ister kóp

Bul – Agroónerkásipti keshendi damytý jónindegi ulttyq joba. Atalǵan joba munyń aldyndaǵy 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan agroónerkásiptik keshendi damy­tý­dyń memlekettik baǵdarlamasynyń jal­ǵa­sy ispettes. Osy oraıda Ulttyq joba aıa­synda qalada qandaı ilkimdi jumystar atqarylyp jatqanyn saralap kórsek. Shymkent qalalyq aýyl sharýashylyǵy jáne veterınarııa basqarmasynan alynǵan máli­metterge sáıkes, megapolıstiń agrosa­la­daǵy ósimi jyl saıyn jaqsaryp, da­mý­dyń oń dınamıkasyn kórsetip keledi. Sta­tıstıkaǵa nazar salsaq, qalanyń egis­­tikke jaramdy jeri – 39,5 myń gektar. Onyń 30 myńnan astam gektaryna aýyl sharýashylyǵy daqyldary egiledi. Megapolıs sharýalary negizinen dándi, maıly daqyldar, kókónis pen baqsha ónimderin, kartop jáne júgeri ósiredi. Máselen bıyl, jergilikti dıqandar 90 myńnan astam tonna ónim alýdy josparlap otyr. Búginde onyń teń jartysynan astamy jınalyp úlgerdi. Onyń 18,5 myń tonnasy – dándi daqyl, 0,4 myń tonnasy maıly daqyl, 41,5 myń tonnasy – kókónis, baqsha, 3,1 myń tonnasy kartop jáne 14,5 myń tonnasy – mal azyqtyq daqyldar. Megapolıs bolǵandyqtan qalada egistik aýmaǵy úlken emes. Negizinen qalaǵa qo­s­ylǵ­an aýyldar esebinen egistik jer­lerdiń kólemi ulǵaıǵan. Sondyqtan qala ákimdiginiń tıisti sala basshylyǵy bar egis­tikti tıimdi paıdalanýdy jáne zaman talabyna saı agrotehnologııalyq tásil­der­di ıgerý arqyly eńbek ónimdiligin kó­terýdi kózdeıdi. Onyń bir mysaly, jyl on eki aı boıy ónim beretin, qalany qysy-jazy jańa pisken kókónispen qam­tamasyz etetin ári megapolıstiń aýyl shar­ýa­shylyǵy eksportyndaǵy áleýetin arttyratyn óndiristik maqsattaǵy jy­ly­jaılar. Búgingi tańda 25 gektar jerge ónerkásiptik úlgidegi jylyjaı kesheniniń qurylys jumystary júr­gi­zilýde. Olar atap aıtqanda, «Otan Agro», «Qarqyn-2030», «Baıtana Agro», «Kere­met sapa» jaýapkershiligi shekteýli seriktestikteri. Jalpy alǵanda, qalada 195 gektar jylyjaı keshenderi bar. Onda shamamen jylyna 25-30 myń tonna ónim óndiriledi. Alynǵan kókónister ishki naryqpen birge Reseıge de jóneltiledi. Aýmaǵy jóninen eń úlken jylyjaı – «Taza ónim» sharýa qojalyǵyna qarasty. Aýdany – 9 gektar. Memleket tarapynan jylyjaıda ónim ósiretin sharýalarǵa túrli jeńildikter qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, qurylys nysanyn salýǵa ketken shyǵynnyń  25 paıyzy ınvestısııalyq sýbsıdııalaý memlekettik baǵdarlamasy esebinen óteledi. Alǵashynda qalanyń áýejaı mańynan jylyjaı keshenderin salý josparlanǵan. Alaıda atalǵan joba túrli sebepterge baılanysty iske aspaı qaldy. Degenmen onyń ornyna qala irgesindegi Mártóbe eldi mekeni aýmaǵynan 198 gektar jer belgilenip, jylyjaılar kesheni boı kóteretin agroındýstrıaldy aımaq salynbaq. Búgingi tańda jer ýchaskelerin túgendeý, memleket esebine alý boıynsha qujattyq jumystar júrip jatyr. Sonymen birge agroındýstrıaldy aımaqta 6 joba júzege asyrýǵa daıyn tur. Tipti eki ınvestor jerdi tegistep, qurylys jumystaryn bastap ketti. Olar – «Otan Agro» men «Baıtana» kompanııalary. Budan bólek, jylyjaıda ónim óndirgen sharýalarǵa memlekettik qoldaý aıasynda alynǵan mıneraldy tyńaıtqyshtar men tuqymǵa sýbsıdııa qarastyrylǵan. Buǵan qosa ekinshi deńgeıli bankterden jáne ózge de qarjy uıymdarynan alǵan 15 pa­ıyz­dyq nesıeniń 9 paıyzyn sharýa ózi tólese, qalǵany syıaqy mólsherlemesin sýbsıdııalaý baǵdarlamasy boıynsha memleket esebinen óteledi.

Mal sharýashylyǵyna kelsek, búgingi tańda jalpy quny 10,6 mln teńgeni qu­raı­tyn 8 jobany iske asyrý jáne sonyń aıasynda 229 jumys ornyn ashý josparda bar. Olardyń ishinde «Rahat Agro», «Shagyr Agro Group», «Sanjar», «Tassaı qus», «AGR Global Trade», «Egamnazarov», «Shymkent sút KZ», «Halvashıkov Dos­tan» sekildi sharýa qojalyqtary men serik­­testikterdi jáne agroóndiristik koo­pera­­tıvterdi atap ótýge bolady.

Sońǵy statıstıkalyq derekke súıen­sek, qaladaǵy jeke qosalqy sharýashy­lyq­tar men irili-usaqty agrokompanııalar óz ıe­lik­terinde 79,8 myń iri qara, 77,2 myń qoı men eshki, 16,2 myń jylqy, 725,1 myń qus baǵyp otyr.

Agroónerkásip salasynda aldyn ala beki­tilgen jyldyq jospar 44 mlrd teńge bol­sa, bıylǵy birinshi jartyjyldyqta aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kóle­mi 16,9 mlrd teńgege jetti.

Al aýyl sharýashylyǵy ónimderi ekspor­tynyń kólemi 114,4 mln dollardy qu­rap, ótken jyldyń tıisti kezeńimen sa­lys­tyrǵanda 28 mln dollarǵa artty. Bul Agroónerkásiptik keshendi damytý jónindegi ulttyq jobanyń ishindegi AО́K ónimderiniń eksportyn 2019 jylǵy deńgeıge qaraǵanda 2 esege ulǵaıtý ındıkatoryna sáıkes júzege asyrylyp jatyr. Osy boıynsha bıylǵy jospar 309,7 mln dollardy qurap otyr.

Basty maqsat – ımporttyq táýeldilikten qutylý

Búgingi tańda aýyl sharýashylyǵy sa­l­asynda 6,6 myń adam eńbek etýde. О́z kezeginde 1 jumysshyǵa shaqqandaǵy eńbek ónimdiligi 2 mln 366 myń teńgege jetti. О́sim kórsetkishi 107 paıyzǵa art­qan. Agroónerkásiptik keshendi damytý jó­nindegi ulttyq jobanyń talabyna saı eńbek ónimdiligi boıynsha jyldyq jospar – 4,5 mln teńge. Aýyl sharýashy­ly­ǵynda eńbek ónimdiligin arttyrý agrotehnologııadaǵy sońǵy jetistikterdi engizý arqyly múmkin bolmaq. Qazirdiń ózinde jylyjaı sharýashylyqtarynda kóptegen kásipker avtomatty basqarý júıelerin, odan bólek ónimdiligi joǵa­ry ónim alýǵa múmkindik beretin agrotá­sil­der­di paıdalaný arqyly jumys kúshin jeńildetip, zor tabysqa kenelip otyr.

Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵynyń negizgi kapıtalyna tartylǵan ınvestı­sııanyń kólemi 1,2 mlrd teńge boldy. Jalpy joǵaryda atalǵan Ulttyq joba sheńberinde bıylǵy megapolıstiń agro­óner­kásip keshenine 6,4 mlrd teńge ınves­tısııa tartý kózdelgen.

Osy rette tamaq ónimderiniń negizgi kapıtalyna salynǵan ınvestısııa mólsheri 2,4 mlrd teńgeden asqan. Jaýapty sala mamandarynyń sózine qaraǵanda, bıyl agrosalada quny 11 mlrd teńgeni quraıtyn 14 jobany iske asyrý josparlanyp otyr.

Sútti jáne jemis pen kókónisti qaıta óńdeý salasyna toqtalsaq, 4 jobany iske asyrý mindeti tur. Olardyń jalpy quny – 1,5 mlrd teńge. «Kemran», «Donı LTD», «Keremet Sapa» seriktestikteri atalǵan jobany qolǵa alý arqyly 40-tan astam azamatty jumys ornymen qamtymaqshy.

Jalpy, Ulttyq jobada belgilengen kór­setkishterge qol jetkizý men soǵan sáı­kes sharalardy oryndaýdyń nátıje­sin­de megapolıstiń aýyl sharýashylyǵy salasynda jańadan 274 jumys orny ashylyp, kókónis óndirý – 2 myń tonnaǵa, sút óndirisi – 8,5 myń tonnaǵa, jemis-kókónisterdi saqtaý – 13 myń tonnaǵa, óndirilgen jumyrtqa – 125 mln danaǵa, sútti qaıta óńdeý kólemi – 2,7 myń tonnaǵa, qus etin óndirý – 5 myń tonnaǵa ulǵaıyp, jemis pen kókónisterdi konservileý 6 mln bankaǵa jetedi dep kútilip otyr.

Sonymen qatar ımportqa táýeldilikti tómendetý maqsatynda qala aýmaǵynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óń­deı­t­in «Bozaryq» tamaq ónerkásibi ındýs­trıaldy aımaǵynyń qurylysy bastaldy. Bul aýqymdy bastamalar Memleket basshysynyń Joldaýynda aıtylǵandaı, strategııalyq basym baǵyttardyń biri retinde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarymen ózimizdi tolyq qamtamasyz etýi­miz kerek degen tapsyrmaǵa sáıkes jú­zege asyp jatyr. «Bozaryq» tamaq óner­kásibi ındýstrıaldy aımaǵynda bıo­lo­gııalyq qospalary bar qunarly qurama jem óndirisi jáne sút óndirý zaýyty boı kóteredi. Sonymen birge shetel ınvestorlarymen birlesken jobalar qolǵa alynyp, sút, et, jemis pen kókónisti qaıta óńdeıtin, konservileıtin jáne jartylaı fabrıkat ónimderin óndiretin jańa kásiporyndar paıda bolady.

Sala mamandarynyń aıtýynsha, qazirgi tańda qalany negizgi azyq-túlik taýarlarymen qamtý úlesi tıisti deńgeıde. Turaqtandyrý qorynan ózge megapolıs aýmaǵynda tamaq pen áleýmettik ma­ńy­zy bar azyq-túlik taýarlaryn ón­dirý­men aınalysatyn kásiporyndar je­ter­lik. Máselen, olardyń qatarynda «Shymkent maı» AQ, «Altyn Dán» JShS, «Barys-2007» JShS, «Shymkent qus» JShS, «Shymkent sút» JShS sekildi atap ótýge laıyqty iri kásiporyndar bar.

Naqty derekterge súıensek, joǵaryda atal­ǵan tamaq óndirisindegi kásiporyndar qalany makaronmen (27 myń tonna), kúnbaǵys maıymen (76,5 myń tonna) jáne taýyq jumyrtqasymen (158,6 myń tonna) júz paıyz qamtamasyz etip keledi.

Budan bólek, Ordabasy, Saryaǵash, Tólebı, Túlkibas, Báıdibek aýdandarynyń qala aýmaǵyna kórshiles jatqan eldi me­ken­derinen 11,7 myń tonna pııaz, 80 myń tonna kartop, 1,1 myń tonna qyzanaq, 20 myń tonna sábiz, 13,4 myń tonna qyryq­qa­bat, 46,2 myń tonna sút ónimderi, 5 myń tonna et, 3,3 myń tonna qus eti tasymaldanady.

Sonymen qatar ındýstrıaldy aımaq­tar­daǵyny qosqanda qala aýmaǵynda ón­di­rilgen aýyl sharýashylyǵy ónimderi saýda logıstıkalyq ortalyqtary arqyly eksportqa jiberiledi.

Munan ózge jergilikti ákimdik jalpy quny 8 mlrd teńgeni quraıtyn «Keremet Sapa, «Gramad Retail», «IýjStroı­Servıs», «Kazakhstan Logistics Group», «DELTA OIL» kompanııalarynyń 5 kó­kónis saqtaý qoımasyn jáne aýdany 18 gek­tar bola­tyn kóterme-taratý ortalyǵyn qurýdy qarastyrýda.

Azyq-túlik baǵasy baqylaýda

Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn turaqtandyrý sharalary megapolıste turaqty jalǵasyp keledi. Búginde, álemde qalyptasqan geo­saıası jaǵdaıǵa baılanysty Eýropa jáne Azııa memleketterinde azyq-túlik taýarlarynyń baǵa dınamıkasynyń ósýi oryn alǵan. Sondyqtan tamaq baǵa­sy­nyń qymbattaýy kóp jerde baı­qa­lý­da. Soǵan qaramastan el Úkimeti baǵa­lardy aýyzdyqtaý boıynsha kópte­gen sharalardy qolǵa aldy. Onyń ishinde Shymkent qalasynyń ákimdigi de baǵa­­­l­ardy turaqtandyrýda tıisti deń­geıde jumys atqaryp keledi. Osy maq­satqa oraı búgingi tańda kásipkerlik sýbek­ti­lerine aınalymǵa qaryz qarajat be­ril­di. Qalanyń birneshe aýmaǵynda azyq-túlik jármeńkeleri turaqty túrde uıym­das­ty­rylyp jatyr. Jármeńkede ónimder bazar narqymen salystyrǵanda birneshe paıyzǵa tómen baǵada jergilikti halyqqa usynylady. Sonymen birge nan jabatyn naýbaıhanalar jeńildetilgen baǵada unmen qamtamasyz etilip otyr.

Tarqatyp aıtqanda, óńirlik turaqtan­dy­rý qoryna 7,7 mlrd teńge qaralyp, sol somadan iri saýda jelilerine jáne jergilikti taýar óndirýshilerine 7 mlrd. teńgege aınalymǵa qaryz qarajat berilip, kelisimsharttar túzildi. Kelisimsharttar negizinde 40-qa jýyq saýda jelisi men áleýmettik dúkenderde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary bekitilgen baǵa­da satylyp jatyr. Budan bólek, jergilikti un óndirýshi kásiporyndar «Azyq-túlik keli­simshart korporasııasy» arqyly be­kitilgen baǵada aı saıyn bıdaımen qam­ta­masyz etilýde.

Atalǵan sharalar birinshi surypty unnan jasalǵan áleýmettik nan baǵasyn turaqty ustap turýǵa kómektesedi. Osy kúnde 1 800-ge jýyq azyq-túlik nysandarynda qalypty bólke nannyń baǵasy 90 teńgeden satylyp jatyr.

Qant naryǵyndaǵy qalyptasqan jaǵ­daıǵa baılanysty, ishki naryqta qum­she­kerdiń tapshylyǵyn boldyrmaý jáne baǵany turaqty ustap turý maqsatynda da júıeli jumys júrgizilip keledi. Sonyń mysaly retinde, óńirlik turaqtandyrý qory aıasynda «Magnum Cash&Carry» jáne «GraMad» saýda jeli­le­rinde qantty 480 teńgeden satyp alýǵa múmkindik qaras­tyrylǵan.

Budan bólek, «Kaıs Invest» qant ortalyǵynan iri azyq-túlik saýda jelileri men bazarlarǵa qant 20 tonnadan, al óndirýshi kásporyndarǵa 30 tonnadan 480 teńge baǵamen kúndelikti bosatylyp jatyr.

Alaıda, qalalyq aýyl sharýashylyǵy jáne veterınarııa basqarmasyniń ókili Q.Bazarbekovtyń aıtýynsha, qumsheker tapshylyǵy men spekýlıasııany boldyrmaý maqsatynda, tutynýshylarǵa bazarda 3 kılodan, saýda jelisinde 2 kılodan aspaıtyn shekteý qoıylǵan.

– Saýda qyzmetin retteý týraly Zańǵa sáıkes, áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryna 15 paıyzdyq shekti saý­da ústeme mólsheriniń saqtalý talaptary kásipkerlik sýbektilerine turaqty túrde eskertilip, túsindirme jumystary júrgizilýde. Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń shekti saýda úste­me­si asqan jaǵdaıda, Ákimshilik quqyq buzý­shylyq týraly Kodeks talaptaryna sáıkes, ákimshilik shara qoldaný qaralǵan, – dedi ol.

Jalpy qalada áleýmettik mańyzy bar birinshi qajettiliktegi azyq-túlik taýar­larynyń qory jetkilikti jáne baǵalary turaqty baqylaýda.

Shymkent