Rýhanııat • 18 Qyrkúıek, 2022

Alash joly – jankeshtilik pen jasampazdyq úlgisi

1574 ret kórsetildi

Alashtanýshy-akademık Mámbet Qoıgeldıev «Ulttyq saıası elıta» atty zert­teý eńbeginde: «Alash ıdeıasy birin­shi­den – ulttyq demokratııalyq memleket qurýyn, ekinshiden – jerdiń astyndaǵy, ústindegi, kógindegi barlyq baılyq qa­zaqtyń ózine qyzmet etýin, úshinshiden – qazaqtyń jerinde óndirilgen bir ýys jún sol memleket azamattarynyń ústine toqyma bolyp kıilýin, tórtinshiden – qazaq memleketinde memleket qurýshy ult­tyń tili ózge ulttarǵa qaraǵanda ús­tem bolýyn, besinshiden – ulttyq dás­túr­ge negizdelgen Japonııa úlgisindegi ult­tyq de­mokratııalyq memleket qurýdy us­tan­dy» depti.

Qazirgi tańda bizge qajeti joǵaryda aı­tyl­ǵan Alash ıdeıasy men ony negizdeýshi qazaq zııalylarynyń Alash joly úshin jan­keshti áreketi, olardyń ultyna, halqyna, jerine, eline degen sheksiz qyzmeti, teńdessiz súıis­penshiligi. Urpaqqa úlgi bolatyn dúnıe osy.

Mysaly, Alash ardageri Álıhan Bókeı­ha­n esteliginde Abaıdyń ozyq shákirt­te­ri­niń biri Kákitaı Ysqaquly jaıly bylaı deıdi: «1906 jyldyń ıanvar (qańtar) aıynda Kerekýden Semeıge qaraı shyqqan meni «ustaıdy» degen habar Semeıge keledi. Omarbek pen Kákitaı meni qashyrtpaq bolyp úsh atpen bir adam jiberipti. Tuzqalaǵa bir kósh jetpeı ustalǵanymdy estip keıin qaıtty. Biraq men ana adamǵa jolyqsam da qash­paq emespin. Men qashsam izdep otrıad shy­ǵyp qyrdaǵy qazaqty qor qylmaı ma. Abaq­tyda bir kisi jatqany jurt qor bol­ǵan­nan yńǵaıly emes pe» dep, qaıran Álekeń basyna is túskende qara basyn emes jurttyń qamyn oılaǵan ǵoı.

«Qazaq» gazetiniń 1914 jylǵy sa­nynda bylaı delinipti: «Gazettiń 80-shi sanynda jańa zakon jobasy týraly jazylǵan bas maqala úshin Orenbýrg gýbernııasynyń bas nachalnıgi shyǵarýshyǵa myń jarym som shtraf tóleý nemese úsh aı abaqtyǵa qamaýǵa úkim etedi. Shyǵarýshy Ahmet Baıtursynov gazetaǵa myń jarym som tóleý aýyr bolatynan oılap, 3 aı otyrýǵa rıza bolǵannan keıin 20 oktıabrde keshki saǵat 10-da polısııa abaqtyǵa otyrǵyzdy» deıdi. Qazaqtyń kózi men qulaǵy bolǵan gazetin saqtap qalý úshin Ahań ózi baryp túrmege otyrǵan eken.

Mine, bular Alash joly, Alash úlgisi. Qa­zaq­tyń kórnekti demokrat qalamgeri, aqyn Sultanmahmut Toraıǵyruly: «Dýlatov, Baı­tur­synov, Bókeıhanov, Bilemin bul úsh erdiń aıtpaı jaıyn, Keshegi qara kúnde bolmap pa edi, Biri kún, biri Sholpan, biri Aıym, Solardan basqa keshe kim bar edi, Qa­zaq úshin sham qylǵan júrek maıyn» dep beker jyrlaǵan joq. О́ıtkeni bulardyń joly, Alashtyń joly – «Alash týy astynda, Kún sóngenshe sónbeımiz, Endi eshkimniń Alashty, Qorlyǵyna bermeımiz!» edi.

Osy oraıda, taǵy bir oqıǵa – Alash kósemi Álıhan Bókeıhan 1917 jyly 21-26 shildede ótken Birinshi jalpyqazaq sezinen keıin el­degi saıası kúshterdiń ara salmaǵyn paıymdaı kele, osy jyldyń 5 qazanynda Tom qalasynda uıymdastyrylǵan Sibir oblysshylarynyń sezine qatysyp, birden Oryn­borǵa qaıtpaı qazannyń 21 kúni Semeıge keledi.

Osy oqıǵanyń basy-qasynda bolǵan aqyn Sultanmahmut «Saryarqa» gaze­ti­niń 1917 jyldyń 30 qazan kúngi №18 sanynda «Álıhannyń Semeıge kelýi» atty jazbasyn jarııalaǵan. Osy maqalada: «Semeıde, 21 oktıabrde, burynǵy jandaral mekemesi, «Bostandyq úıine» qaraı top-tobymen aǵyl­ǵan qazaq edi. «Segizdegi bala, seksendegi shal da qalmaı» degendeı, toıǵa bara jatqandaı bári­niń de mereıleri ústem, eńseleri kóterińki, júzderi jaryq, kózderinen, qozǵalystarynan qýanǵandyqtary kórinip turdy... Bul qazaqtar burynǵydaı eriksiz «qanyn sorǵan bıtin» tosyp jıylǵan qazaqtar emes, erikti qazaqtar, elge eńbegin sińirgen erin tosyp jıylǵan qa­zaqtar edi. Ol eri kim edi? Ol eri: eli úshin qurbandyqqa janyn bergen, bıt, búrge, qan­da­laǵa qanyn bergen, kórdeı sasyq aýa, temirli úıde Alash úshin zaryǵyp beınet etken bolsa da qalyń tuman, jarqyldaǵan túı­me­ge al­dan­baǵan, basqadaı bir basy úshin jal­dan­baǵan, qaıtkende Alash kórkeıer degen oıdan basqa oıdy ómirinde maldanbaǵan Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhanov edi» dep jazyp, Álekeńdi quttyqtaýshylar qatarynda ózi de bolyp, jastar atynan:

«Kósh bastaǵan erimiz,

Qýanyshta elińiz,

Kókirekten búgin ketkendeı,

Sizdi kórip sherimiz...

Alash týyn qolǵa alǵan,

Qarańǵyda jol salǵan,

Arystanym, kelińiz!» dep jyr tolǵaǵany belgili. Mine, biz joǵaryda atap ótken alash­tyq­tar áreketinen tek jankeshtilik pen ja­sam­­­paz­dyqty kóremiz.

Sońǵy jańalyqtar

Messı jeńiske jeteleı almady

Fýtbol • Búgin, 07:35

Shırek fınalǵa ótti

Tennıs • Búgin, 07:33

Tórtinshi orynǵa turaqtady

Tennıs • Búgin, 07:32

Jýrnalıster arasyndaǵy jarys

Qoǵam • Búgin, 07:30

Júldeniń aýyly alys emes

Sport • Búgin, 07:28

Shırek fınalǵa shyqqandar belgili

Sport • Búgin, 07:27

Barymtaǵa – «qarymta»

Qoǵam • Búgin, 07:25

Asyq atýdan álem chempıony

Ulttyq sport • Búgin, 07:24

Úzdik pedagogke – jeńil kólik

Bilim • Búgin, 07:22

Adam kapıtalyn arttyrýǵa arnalady

Ekonomıka • Búgin, 07:20

Jańa qundylyqtar – bılik ózegi

Pikir • Búgin, 07:18

Jańa reformaǵa senim zor

Pikir • Búgin, 07:16

Kóptiń kókeıindegini dóp basty

Pikir • Búgin, 07:15

Jol jaqsarmaı, is ońǵarylmaıdy

Pikir • Búgin, 07:13

Úmit sózi

Pikir • Búgin, 07:12

Bul – bolashaqtyń tańdaýy

Pikir • Búgin, 07:08

Ashyqtyqty arttyratyn ıgi ister

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Quqyq ústemdigi – kelisim kepili

Qazaqstan • Búgin, 07:03

Judyryqtaı jumylý eldi jigerlendiredi

Saıasat • Búgin, 07:02

Erteńimiz úshin utymdy sheshim

Saıasat • Búgin, 07:00

Alashtyń aq joly ardaqtaldy

Saıasat • Keshe

Kemedeginiń jany bir...

Saıasat • Keshe

Kásip kózi – násip kózi

Ekonomıka • Keshe

Tuńǵysh tóraǵanyń toıy

Qazaqstan • Keshe

Ormanmen syrlasqan ǵalym

Aımaqtar • Keshe

Lývrda qalǵan shyraǵdan

Suhbat • Keshe

Sheberler sherýi

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar