Minez

Syrbaz jazýshy Ivan Býnınniń minezindegi ózgeshelikter jóninde kóbirek jazylady. «Arsenevtiń ómirindegi» armanshyl keıipker beınesi – avtordyń óz minezi, óz ómiri. Asqan sezimtaldyqpen birge tik qaırat, qataldyǵy bar Býnın aqylsyz sózýarlardy, tánin ǵana asyraýmen ómiri ótken beıbaqtardy qatań synap otyrady. «Ejelgi adam» atty áńgimesinde mazmunsyz tirlik keship, júz segiz jasqa tolǵan qarttyń aýzyna «bıttep ólýden qorqamyn» degen kekesinge toly ashy sarkazm sózdi salady. Zamandastary Býnınniń záredeı jalǵandyq kórse, shydap tura almas qyzba minezi jaıly jıi jazady. Jazýshy Odoevsevke jazǵan hatynda: «Minezim aýyr. О́zgeler úshin ǵana emes, ózim úshin de qatalmyn. Árıne, bul maǵan jeńil soqpaıdy. «Aqyn baqytsyz bolýǵa tıis», degen Mallarme jón aıtady. Al men... ne desek te aldymenen aqynmyn. Aqyn! Al sodan soń ǵana prozaıkpyn» deıdi shamdana. Poezııa men prozanyń túbiri bir ekenin eskersek, eki janrda da Býnın keńistikti asa sergek, sezimtal, aqyn júregimen baqylap, oqyrmanǵa usyna bildi.

XX ǵasyrdyń alyp fenomeniniń biregeıi, danyshpan Tolstoıdyń minezi zamandastaryn ári-sári etedi. Maksım Gorkıı Tolstoı jaıly esteliginde jazýshynyń minezin ártúrli qyrynan sýretteıdi.

«Ol aýyr ári jymysqy suraqtar qoıǵandy súıedi. О́zińiz jaıly ne oılaısyz? Áıelińizdi jaqsy kóre­siz be? Sizdiń oıyńyzsha, meniń ulym Lev talantty ma? Sizge Sofıa Andreev­na unaı ma? Onyń aldynda ótirik aıtýǵa bolmaıdy. Birde ol: «Alekseı Maksımovıch, siz meni jaqsy kóresiz be?» dep surady». Mine, Arystan ataıdyń oınaqy sózi men orasholaq mineziniń bir qyry. Bizdińshe, Tolstoı – Qudaıǵa uqsaýǵa talpynǵan adam. Bul ıdeıa Injilde kezdesedi. Sondyqtan da minsizdikke umtylyp, qudiretti adam bolýǵa úzdiksiz umtylǵan. Týrgenev: «Lev Nıkolaevıchtiń uly adam bolýyna bir-aq nárse jetpeıdi. Ol – kemshilik», degeni kóp jaıdan habar berse kerek. Al jazýshy aqıqatqa kelgende aldyna jan salmas, kisiniń bet-júzine qaramas birbetkeı. Chehov jaıly: «Men sizdiń qaharmandaryńyzǵa erip qaıda baramyn? Qonaq kútetin bólmedegi oryndyqqa deıin be? Sizdiń keıipkerlerińizdiń basqa barar jeri de joq», dese, Týrgenev jaıly: «Týr­genev sýyn shetelden tasyp ákelip quıǵan fontan sekildi: sarqylyp qala ma dep qorqyp otyrasyń», deıdi. Al Gorkıı jaıly «Siz báribir kitabısiz», dep máseleni tótesinen qoıady.

Lermontovtyń óleńderi pańdyq pen qoıý muńǵa bókken. Aqynnyń minezin naqty sýrettep aıtý qıyn. Orys zertteýshileri «kúrdeli bolmysty» tulǵa dep baǵa bergen aqyn minezinde qataldyqpen birge meıirim, ashýshańdyq pen romantıkalyq kóńil kúı qatar órilgen desedi. Ler­montov kekesinge toly ázilderimen aına­lasyndaǵy adamdardy arasha shaǵýǵa qumar bolǵan jáne ózine aıtylǵan ázilderge shamdanǵan. Birde bala syndy qyńyr bolyp, aınalasyn azar da bezer etken. Keıde ońashalyq teńizine súńgip, erikti túrde qalyń muńnyń qulyna aınalǵan. Ishki kóńil kúıin et ja­qyndarymen de bólisip jatpaǵan.

Aqyn Abaıdyń minezin qaıratty, aqyl men danalyqtyń kenine tol­ǵan óleńderinen baǵamdaýǵa bolady. Turaǵul Abaıulynyń «Ákem Abaı týraly» atty esteliginde aqyn­nyń ar men uıatqa, ádilet pen haq jolyna sýarylǵan bolmysy jaıly anyǵyraq bilemiz. «Jalpy ǵadetinde: aqylynan góri mahabbatyn ardaq­tap, aqyldyń sýyq synynan qashyp, kóńiline bıle­tińkirep otyratyn edi. Biraq Qudaıdyń ózine mol bergen ótkir seziminiń arqasynda, aıtpasaq ta, ne oılap, razy ıakı narazy bolyp júrgenińdi búlk etkizbeı sezip qoıýshy edi. Kóńiline bıletkishtigi sondaılyq, jas balany álpeshtep shaqyrǵanynda umtylyp kelse, qatty qýanyp, qany tartyp bilip tur deýshi edi, eger kelmese, jatyrqap qalsa, ókpelep, ashýlanyp qalýshy edi».

Iá, Abaı bolmysy – júrek qabi­let­­terin ashyp, ómir boıy óz-ózin jetil­dirip ótken bıik bolmys. «Ulǵaıǵan saıyn ákemniń ashýy azaıyp, jumsaq tarta berdi, bul jumsarýdy ózi eń­bek qylyp tapty. Ákesi qajynyń (Qajy dep bul arada Qunanbaıdy aıtyp otyr) qaıtpaıtyn qatty, sýyq minezin sógip otyrýshy edi». Mine, aqynnyń aqylmen eńbek qylyp, mine­zin túzetýge basa kóńil bólgenin ańǵarýǵa bolady. Tek shyn sózge ǵana báıge beretin aqıqatshyl, kóńili tús­kenge astyndaǵy atyn túsip be­rip otyratyn jomart, ómir boıy ǵy­lym izdep jatpaǵan bilimdar, aq pen qa­rany, jaqsy men jamandy ne sózimen, ne qolymen aıyryp, álsizge teńdik, qııanat kórgenge arasha túsken shyn adam, daýdyń betin qaıyryp, sharshy topta tórelik aıtqan bı – mine, Abaı bol­mysynyń biz estelikterden tanyǵan qyrlary osy.

Sirá, shyn minez degenimiz – Qudaı­dyń týra jolyna saı minez nemese soǵan umtylýshy minez. Dili men ustanymy jat, túbiri saıtandyqqa qurylǵan pendeler minezi erekshe­lik emes. Biz atap ótken tulǵalar legi – toǵy­sharlyqqa jany qas, ádi­letke umtylýshy jáne ózge de umty­lýshylarǵa kúsh berýshi shynaıy minez ıeleri.