Ádebıet • 29 Qarasha, 2022

«Surasań bizdiń aýyl Pistelide»

472 ret
kórsetildi
4 mın
oqý úshin

Avtobıografııalyq janrdaǵy kitaptar shynaıylyǵymen, qaltarys-bultarystaǵy avtordyń sheshimtal kózqarasy, qaıtalanbas sezimimen jandy baýraıdy. Qalamgerdiń jeke ómirin qaýzap, syrttaı baqylap qaǵazǵa túsirgen eńbegi oqyrmanǵa qyzyqty ári shytyrman. Tolstoıdyń «Balalyq shaǵy» men Geteniń «О́z ómirimnen: Poezııa men shyndyǵy» – álem ádebıetiniń asyl jaýharlary. Al otanymyzdaǵy Muhtar Maǵaýınniń «Men» romany jáne Qabdesh Jumadilovtiń «Tańǵajaıyp dúnıesi», Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Men jáne meniń zamandastarym» romandary jeke taqyrypqa júk. Marhabat Baıǵuttyń «Aqtolǵaı» avtobıografııalyq esseler jınaǵy – jazýshy ómiriniń san túrli qatparlarynan til qatqan qundy shyǵarma.

«Surasań bizdiń aýyl Pistelide»

Qazaqtyń Táken Álim­qu­lovy: «Marhabat – tuńǵysh áńgimeler jınaǵymen-aq tanylyp úlgergen jazýshy... «Oń­tústik Qazaqstan» gazetinde isteı júrip, neǵurlym naq­ty­lyqqa, qysqalyqqa mashyq­tanǵan. Kórkem týyndylary óz tabıǵatynan bastaý ala­dy. Tárjimashyldyǵy da tán­ti etedi», depti. Osy bir pikir­ge «Aqtolǵaı» kitabyn oqyp bolyp kelisesiz, bas ızeı­siz. Tipti birshama ýaqytqa deıin Marhabatsha oılanyp, Marhabatsha qysqa da nusqa, ázil shyny aralas sóılep júre­siz. Jazýshynyń aýyl máde­nıetin sezinýi, aýyl adamdary­nyń túri men túsin órnekteýi tipten bólek. Kúldire otyryp jylatý, jylata otyryp juba­tý qalamgerdiń degdar talanty­nyń bir kórinisi. Jınaqtyń «Qaragerler» bóliminen mysal keltirelik: «Jýaly asyp, Kósegeniń kók jonyn kezip, kókpar izdegen. Bılikóldegi bó­lelerin qaırapty. Balyqty­sý boıyndaǵy qystaýlaryna bir­jolata qonystanyp qal­ǵan qarashekpendilerge tisin qaırapty. Qaıran qaıda?! Bılikólińiz búk túsken. Bas kóterer bir jan joq. Jer shuqylaıdy bári». Osy bir sóılemderden eliktirme she­berlik, kúrdeli sóz qoldanys baıqalady. Beınebir Asqar Súleımenov, Táken Álim­qu­lovtaı kósip-kósip, totııayn tilimen dittegen oıyn oqyr­man sanasynyń tuǵyryna qon­dyrady. Mádenıeti bólek, minezi ózge. Dýlat Isabekov: «Marhabattyń basqalardan ar­tyqshylyǵy – ol óz keıip­kerleriniń qalyń ortasynan alystaǵan emes», deıdi. Ra­synda, keıipkerlermen birge ómir súrý, qaınaǵan ómir «dom­nasynyń» ishinde ár adamnyń janyna úńilý, syry men synyna sát saıyn kezigip otyrý – jazýshy shyǵarmalarynyń shynaıylyǵyn arttyryp, talantyn shynyqtyra túsken.

«Aqtolǵaı» jınaǵynda «Qurylysbattaǵy qorlyqtar» atty bólim ushyrasady. Jazý­shy áskerı jyldarynda kór­gen qıynshylyqtary men adam janynyń kúızelgen, kúńirengen keıpin sondaǵy túrli oılar men sezimder arqyly jetkizgen. Sibirde júrip shynyǵyp, kator­gada bolǵan Dostoevskıı se­kildi turmys taýqymetin tart­qan. Sirá, shyn jazýshy úshin ómir qoınaýyna ený, mehnaty men jaryǵyn qatar kórý úl­ken mazmun qalyptastyrý­ǵa sep bol­maq. «Jazýshy bolý úshin baqyt­syz balalyq shaq ­kerek» de­gen sózdiń túbiri te­reń. Ki­tapta jazýshy ózi týǵan Pis­teli aýylynyń aıshyqty kel­­betin tanytady. «Surasań biz­diń aýyl Pistelide» degen qalam­ger Pistelisaıda ósetin taý­pis­tesin (jańǵaq tuqymdas je­mis aǵashy), Aqquzar jaq­taǵy do­lanaly betkeıin, Bókeı­taý­daǵy kókemaral men kıik­otyn tebi­rene sýretteıdi. Sirá ár jazý­shynyń bir jumaq me­keni bar. Tol­stoıda Iаsnaıa Polıa­nada bolsa, Bal­zakta han saraıyna ber­gisiz jaldamaly jupyny páteri, Chehovtyń eń ataqty týyndylaryn jazǵan Melıhovasy bar.

Marhabat Baıǵut bolmysy – kópshilik ortada jany azaptalatyn, jalǵyzdyq baǵynda jańa búrlegen oıyn san ret qaıtalap, óz áleminde ǵana ty­nyshtyq tabatyn parasatty, aıqaıdan alys abzal bolmys. «Aqtolǵaı» jınaǵynda «Dat qazaqtar» dep ultqa dat aıtyp, qoǵamnyń keleńsizdikterine ashynady. Keteýi ketken máse­lelerdi qyrnap, el bola­shaǵyn baǵamdaıdy. Qoryta aıtqanda, «Aqtolǵaı» jınaǵy ózin izdegen ár oqyrman úshin jolbelgi bolýǵa daıar baǵaly dúnıe.