Turǵyn úı naryǵy: Tómen mólsherlemeli baǵdarlamalar ekonomıkaǵa zııanyn tıgizip jatyr

Qazaqstan qurylysshylar odaǵynyń basshysy Talǵat Erǵalıevtiń aıtýynsha, 2023 jylǵa deıin qurylys salasyna 5 trln teńgege jýyq qarajat quıylyp, sonyń arqasynda 15 mln sharshy metr turǵyn úı salyndy.

«Memlekettik baǵdarla­ma­­lardyń azaıýymen, qury­lys­taǵy memleket úlesiniń qys­qarýymen jaqyn arada salynyp jatqan qurylystaǵy memlekettiń úlesi 15 paıyzdan 10 paıyzǵa quldyraı­dy. Baǵanyń tómen bolýyna baılanysty birqatar kompanııa qurylys konkýrsyna qatyspaıdy. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimeti boıynsha, elde 2,8 mln adam baspanaǵa muqtaj. «Otbasy bankte» 2 mln adam baspanadan úmitti, al ákimdik tizimindegiler sany 620 myńǵa jetken. Buǵan jyl saıyn týyp jatqan sábılerdi qosyńyz. Baspanaǵa muqtaj jarty mıllıon adamdy qamtamasyz etý úshin 7,5 trln teńge nemese 16 mlrd dollar kerek bolady. Qazaqstan IJО́-si 93 mlrd teńge, el bıýdjeti 15 trln teńgeni quraıdy. Qurylys salasynyń damýy medısına, óndiris, jeńil ónerkásip, týrızm sııaqty qanshama aralas salanyń damýyna serpin beredi. Bul óz kezeginde halyqtyń ál-aýqatynda kórinis tabady», deıdi Talǵat Erǵalıev.

Telegramdaǵy Tengenomika kana­lynyń sarapshylary je­ńil­­detilgen ıpoteka memle­ket­tik bıýdjet pen qaryz alýshyǵa zor zalal keltiredi dep sanaıdy.

«Jeńildetilgen ıpotekalyq nesıe baǵdarlamasy turǵyn úıge degen suranysty arttyrý arqyly na­ryq ahýaly men onyń dınamıkasyna qatysty nesıe mólsherlemesi, satyp alý-satý mámilesiniń kólemi degen sııaqty kórsetkishterdi bur­malaıdy. Basqasha aıtqanda, na­ryqtyq emes tásildiń qoldaýymen  týyndaǵan úı baǵasyn ǵana kóremiz, al taza naryq suranysy negizinde qalyptasatyn baǵanyń qandaı bolaryn bilmeımiz. Osyndaı suranystyń tym qatty artyp ketýi sebepti, na­ryq konıýnktýrasynyń barlyǵy baǵa­nyń tómendeýi úshin jumys istedi degen kúnniń ózinde jeńildetilgen ıpoteka baǵanyń quldyraýyna jol bermeıdi. Sóıtip, úı baǵasy ekonomıkalyq konıýnktýradan, ıaǵnı halyqtyń tabys dınamıkasynan, onyń ál-aýqatynan qara úzip ketip, ıpotekalyq naryqtyń ońalýyna jol bermeıdi. Osy «banket» úshin memlekettik bıýdjet esep aıyrysady. Inflıasııadan da tómen paıyzdyq mólsherlemeler bankter úshin tıimsiz. Eger bank qaryz alýshy táýekeli men ınflıasııany eskermeı, tómen paıyzben nesıe beretin bolsa, onda álgi qarjy ınstıtýty birden shyǵynǵa batady. Bankter ıpoteka aıasynda tómen mólsherlememen nesıe berý úshin naryqtyq paıyzdyq mólsherleme men tirkelgen paıyz­dyq mólsherleme arasyndaǵy aıyrma­shylyqty memleket sýbsıdııa túrinde bankterge tólep berýge tıis. Tómen paıyzdyq mólsherlemeler qaryz alýshy úshin tıimdi. Al bul degenińiz sýbsı­dııaǵa qarjy bólý arqyly mem­le­kettiń shyǵyny eselep artatynyn (turǵyn úı qunynyń ósýine jáne nesıe merziminiń uzarýyna baılanysty) bildiredi», deıdi.

Jeńildetilgen ıpoteka naryq zań­dylyǵyn aıaqqa taptaıdy degen pikirmen Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov ta kelisedi. Aıtýynsha, Ulttyq bank ekonomıkadan túbegeıli ketýdi josparlaıdy.

«Biz «7-20-25» baǵdarlamasyn 2024 jyly da jalǵastyrýdy josparlap otyrmyz. Alaıda monetarlyq qadaǵalaýshy ekonomıkaǵa nesıe berýge aralaspaýy kerek. Bastapqyda bul baǵdarlama 2018 jyldyń shildesine deıin dep esepteldi. Ol kezde bazalyq mólsherleme 9,25 paıyz bolatyn. Bul baǵdarlama aıasynda zaım boıynsha mólsherleme 7 paıyz deńgeıinde tirkeldi. Eldegi jaǵdaıdyń ár kez turaqty bolmaıtynyn eskerip, múmkin ony bazalyq mólsherlemege baılap qoıý durys bolar ma edi. Ádepkide baǵdarlamaǵa 1 trln teńge bólinip, sol aqsha ıgerilip bitken kezde baǵdarlama jabylatyn bolǵan. Bazalyq mólsherleme 16 paıyzǵa deıin ósken kezde 7 paıyz deńgeıindegi tirkelgen mólsherleme tartymdy bolyp turdy. О́ıtkeni «7-20-25» qazaqstandyqtardyń kóbin qamtydy», deıdi Ǵ.Pirmatov.

Prezıdenttiń tapsyrmasymen baǵdarlamanyń bıyl da jalǵasyp jatqany belgili. Biraq burynǵydaı kóp aqsha emes, tek 100 mlrd teńge ǵana bólindi. Onyń ózi aı saıyn shekti mólsherde usynylmaq.

«Biz muny durys dep sanaımyz. Mundaı sheshim kommersııalyq bank­terdiń naryqtyq ónimderdi damytýyna múmkindik beredi. Al qazaq­standyqtarda basqa da ıpo­tekalyq baǵdarlamalardy tutyný múmkindigi bar. Iá, pandemııa kezin­de Ulttyq bank ekonomıkany yntalandyryp, qarjy naryǵyn turaq­tandyrýǵa qatysty. Alaıda biz memlekettik baǵdarlamalardan ket­kimiz keledi. Bıyl «Qarapaıym zattar ekonomıkasyn» aıaqtaımyz. «7-20-25» qalady. Membaǵdarlamalar emıssııalyq mehanızmmen baılanysty bolǵandyqtan, olardy tezirek aıaqtaý meılinshe paıdaly bolmaq», deıdi Ulttyq bank tóraǵasy.

Qarjy sarapshysy Aıbar Ol­jaıdyń paıymynsha, Ulttyq banktiń ekonomıkadan ketýi, tolyq óz mandatyna qaıta oralýy ınflıasııany tómendetýge uzaq­merzimdi fýndamentaldy áser bermek.

«Sebebi Ulttyq Bank qoldaýy fıskaldy emes, emıssııalyq bolyp keldi. Fıskaldy aqsha – kádimgi ón­diris, taýar nemese qyzmet satýdan túsken paıdadan tólengen salyq qarjysy. Onyń artynda naqty jumys nemese zat tur, demek teńgerim bar. Ol ekonomıkanyń ishinde júredi, ony qyzdyrmaıdy. Emıssııalyq aqsha – qaǵazǵa basyp shyǵara salǵan qarjy. Bir sózben aıtqanda aýadan paıda boldy. Ekonomıkada emıssııalyq aqsha kóbeıse, teńgerim buzylyp, ınflıasııa birden ósedi. Tarıhta biraz el emıssııamen oınaımyn dep ekonomıkasyn óltirip alǵan bolatyn. Fıskaldy aqsha Úkimette bolady. Sebebi Qarjy mınıstrligi Úkimet quramyna jatady. Salyqty Qarjy mınıstrligine qaraıtyn Memlekettik kirister komıteti jınaıdy. Bizdiń memlekettik bıýdjet salyqtar men Ulttyq qordan keletin transfertterden quralady. Ulttyq bankte ondaı fıskaldy aqsha joq. Olar aqshany tek emıssııa jolymen, ıaǵnı basyp shyǵara alady. Sondyqtan kezinde Ulttyq bank júrgizgen ekonomıkany qoldaý, ıpotekalyq «7-20-25» baǵdarlamalarynyń túbinde osy emıssııalyq qarjy jatty», deıdi.

Aıtýynsha, emıssııalyq qarjy­nyń aınalymǵa shyǵýy ekonomı­ka­nyń qısyq jolǵa túsip, naryq prın­sıpteriniń buzylýyna alyp keldi.

«Ulttyq bank ekonomıkany nesıeleýden barynsha tez shyǵyp ketse jáne ekonomıkaǵa endigi áser tek fıskaldy aqsha arqyly júrse, biz qaıtadan naryqtyq relsterge oralatyn bolamyz», dep túsindirdi sarapshy.

Sarapshylar boljamynsha, 2023 jyl turǵyn úı qurylysy úshin jaıly bola qoımaıdy. Qurylys kólemi tómendep, qurylys salýshylardyń birazy bankrotqa ushyraýy yqtımal. Baǵa onsyz da kóterilip jatyr. Oǵan qurylys materıaldarynyń qym­battaýy, ınflıasııa, tólem qabi­leti­niń tómendeýi áser etedi. Kórip otyrǵa­nymyzdaı, pikir ekige jarylady. Bir top – memleket qurylys sektoryn qoldamaýy kerek, qury­lys salýshylar ózderi naryq zańy­na ıkemdelsin dese, ekinshi top – adamdarǵa baspana kerek, al halyq­ty úıli etýdiń jalǵyz joly jeńilde­tilgen ıpoteka deıdi.

Qazaqstan Qarjygerler qaýym­dastyǵynyń málimeti boıynsha, Qazaqstan bıýdjettik ıpotekaǵa shekten tys kóńil bólip otyr.

«Maquldanǵan 10 zaımnyń 9-y jeńildetilgen mólsherleme boıynsha beriledi. 2022 jyldyń birinshi jar­­ty­synda 900 mlrd teńgege ıpote­kalyq nesıe berildi. 2021 jylmen salystyrǵanda 19,5 paıyzǵa nemese 147 mlrd teńgege kóp. Turǵyn úı nesıesiniń basym úlesi «Otbasy bank» enshisinde. Turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda BJZQ-dan iri kólemde qarajat alý baspana baǵasynyń túpkilikti faktordan (azamattardyń naqty tabysynan) alystap ketýine áser etti», delinedi qaýymdastyq málimdemesinde.