Elimizdiń tranzıttik áleýeti nemese Ortalyq Azııaǵa oıysý

Endi bıyl Eýroodaq RF terrıtorııa­sy arqyly júk tasymaldaýǵa tyıym saldy. Sonyń saldarynan qanshama júk kólikterimiz Polsha aýmaǵynan shyǵa almaı qaldy. Bul óz kezeginde tasy­mal­daý­shy­lar men bıznes ıeleriniń shy­ǵy­nyn áp-sátte ósirip jiberdi. Endi biz tez arada ha­lyq­aralyq júk tasymaly marshrý­tyn ár­ta­raptandyrýdy oılastyrýymyz kerek. 

Tranzıttegi ózekti máseleler ja­qyn­da Next Generation Central Asia alańynda «Álemdik ekonomıkanyń jahan­danýy jaǵdaıynda Ortalyq Azııa el­deriniń óńirlik kólik-logıstıkalyq júıe­siniń damýy» degen taqyryppen tal­qylandy. Logıstıka jáne transport koroldik ınstıtýtynyń (CILT) Qazaq­standaǵy fılıalynyń prezıdenti Nur­lan Igembaevtyń aıtýynsha, biz negi­zinen Qytaı – Eýropa baǵytyna, odan qaldy Transkaspıı halyqaralyq trans­porttyq dálizine kóp kóńil bóldik. Bi­raq Ortalyq Azııa baǵyttaryndaǵy ju­mys mardymsyz.

«USAID qoldaýy boıynsha, qazir bizdiń negizgi mindetimiz – osy másele tóńireginde jaqsy sheshimder usyný jáne ony memlekettik organdarǵa jetkize alý. Iá, biz árdaıym álemdik muhıtqa Reseı arqyly shyǵyp keldik. Eki el arasynda 11 shekara beketi bar eken. Olardyń ótkizý qýattylyǵy – 123 mln tonna. Qazirgi ýaqytta olardyń júktemesi 97 mln tonna bolyp tur. Al О́zbekstanmen arada 2 shekara beketi ǵana bar, olardyń ótkizý qabileti – 30 mln tonna shamasynda. 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha, júkteme deńgeıi 29 mln tonna bolypty. Demek bizge ony tez arada júkteme kólemin arttyrý kerek. Eger biz úshin RF arqyly álemdik naryqqa shyǵý joly jabylsa, onda Ortalyq Azııa elderiniń áleýetin paıdalanýymyz kerek», deıdi Nurlan Igembaev.

Sarapshynyń aıtýynsha, Qytaımen eki ortada da 2 ótkizý beketi bar, olardyń qýattylyǵy 23 mln tonna kóleminde. Al júkteme kólemi – 21 mln tonna. Ony da óz qýattylyǵy deńgeıinde jumys istep tur dep baǵalaýǵa bolady jáne ári qaraı damytý perspektıvasyn qarastyrý qa­jettigi týyndaýda.

Kásipker, sarapshy Qanat Kóbesovtiń aıtýynsha, jahandyq ózgerister úlken tap­shylyqqa, ınflıasııaǵa jáne daǵ­darysqa ákelip otyr.

«Qazir álem halqynyń sany 8 mlrd-qa jetti. Sonyń biraz bóligi Ortalyq Azııada jáne Ońtústik-Shyǵys Azııada ómir súredi. Olar árıne óte kóp kólemde energetıkany, shıkizatty, azyq-túlikti tutynady. Odan keıingi faktor – klı­mattyń ózgerýi. Bul álem elderinde sý tasqynyn, qýańshylyqty týdyryp jatyr. Odan bólek bizge qatty áser etip jatqan basty faktor – Ýkraınadaǵy soǵys. EO jańa sanksııa paketi aıasynda RF arqyly tranzıtke shekteý qoıdy. Demek endigi kezekte búkil tasymal aǵyny Qytaı arqyly Kaspıı teńizine, odan ári Qara jáne Jerorta teńizderi arqyly Úndi muhıtyna shyǵaryla bastaıdy. Endi bul oraıda ınvestısııaǵa degen qajettilik te arta túsedi. Sondaı-aq teńiz tasymalynyń da quny qymbattap ketti. Onyń ústine konteınerler de jetispeı jatyr», deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, Ortalyq Azııa elderiniń transporttyq júıesi bir-birine uqsamaıdy. Biraq olardyń barlyǵy Transkaspıı marshrýtymen ıntegrasııa jasaýǵa tyrysyp jatyr.

«Máselen, qyrǵyzdar qazir Qytaı­men kelissóz júrgizip jatyr. Qa­zirdiń ózinde bastapqy kelisim bar. Osh – Karshı baǵytynda jol salynatyn boldy. 7 jyldan keıin paıdalanyla bastaıdy. Tájikstan Kýlıab stansasynda Qy­taıǵa aparatyn dálizdi iske qosty. Av­to­transporttan jabyq konteınerge qaıta tıeıdi. Sodan keıin О́zbekstan, Túrikmenstan terrıtorııa­sy arqyly ótip Iran nemese Túrkııa arqyly teńizge shyǵady. О́zimizge keler bolsaq, ázirge Dostyq – Moıynty da, Darbaza – Maqtaaral da tranzıt máselesin túbegeıli sheshetin áleýetke ıe emes», deıdi sarapshy.

2022 jyly 30 qarashada Qytaıda Szınhe – Alashankoý ýchaskesinde Lanchjoý – Shyńjań temir jolynyń ekinshi jelisiniń qosymsha qurylysy bastaldy. Qazaqstan tarapynda da Dostyq – Moıyntynyń ekinshi jeli­siniń qurylysy bastaldy. Dostyq – Moıynty temir joly Alashankoýǵa baryp tumsyq tireıdi. Jospar boıynsha, Qytaıdaǵy jeliniń qurylysyna eki jyl jáne 3,455 mlrd ıýan qarjy kerek. Sarapshylardyń aıtýynsha, atalǵan baǵyt elder arasyndaǵy tasymal kólemin ulǵaıtady jáne Eýropaǵa tranzıtti kúsheıtedi.

Buǵan deıin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta Ortalyq Azııa áleýetin joǵary baǵalaıtyny jónindegi pikirin bildirgen.

«Ortalyq Azııa – iri álemdik na­ryq­tardy baılanystyratyn ma­ńyz­dy aımaq. Sondyqtan qazirgi jáne perspektıvaly transporttyq-tranzıttik marshrýttardy damytýǵa kúsh salýymyz kerek. Dúnıejúzilik bank baǵalaýy bo­ıynsha Ortalyq Azııada transporttyq kommýnıkasııany damytý búkil eldiń ishki jalpy óniminiń 15 paıyzǵa ósýin qamtamasyz etedi. Dástúrli logıs­tı­ka­lyq tizbekter buzylyp jatqan kezde transporttyq-tranzıttik áleýetti tolyq kólemde iske qosý qajettiligi týyn­daıdy. Infraqurylymdy modernızasııalap, ákimshilik prosedýrany jeńildetip, tranzıt úshin jaıly orta qalyptastyryp, ıntegrasııalanǵan lo­gıs­tıkalyq sıfrly sheshimderdi engizý kerek», deıdi Prezıdent.

Onyń aıtýynsha, Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizine, «Soltústik-Ońtústik» baǵytyna, Shyǵys Azııadan Parsy shyǵanaǵy elderine tóte shy­ǵaratyn «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» temir jol baǵytyna basymdyq berý asa mańyzdy.

Buǵan deıin Qyrǵyzstan Úkimetiniń basshysy Aqylbek Japarov quny 6 mlrd dollarǵa baǵalanǵan «Qytaı – Qyrǵyzstan – О́zbekstan» temir jol baǵytynyń qurylysy týraly aıtqan bolatyn.

«Ortalyq Azııa birtindep jahandyq naryqta óz ornyn enshilep jatyr. Trendke saı bolý úshin Qyrǵyzstan ınfraqurylymdyq ózgerister jasaýy tıis. Teńizge shyǵar múmkindigi joq biz sııaqty elder úshin avtojoldy jáne temir jol ınfraqurylymyn damytý óte mańyzdy. Ortalyq Azııa elderin bir-birimen baılanystyratyn jáne bizdi jahandyq jetkizý tizbegine ıntegrasııa­laıtyn jańa temir jol marshrýttary kerek», degen edi ol Tokıoda ótken ınvestısııalyq forýmda.

Jaqynda Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstri Tımýr Jaqsylyqov Reseıge soqpaı-aq Qytaı men Eýroodaq arasynda tikeleı jetkizýdi júzege asyrýǵa bolatynyn málimdedi.

«Jetkizý geografııasynyń qaıta bólinip jatqanyn jáne endi tikeleı jetkizýge kóshetinimiz belgili bolyp tur. Bizdiń negizgi saýda seriktesterimizdiń biri Reseıge qarsy sanksııalyq shekteý­ler saýda ekonomıkasynyń geografııa­sy men baǵytyn ózgertti. Búkil 2022 jyl boıy saýda aǵyndarynyń baǵyty ózgeriske ushyrady. Qazir Reseıden ke­le­tin ımport ósimi aıtarlyqtaı baıaý­­­lady, onyń esesine úshinshi elder­den, sonyń ishinde Eýroodaq elderi men Qytaıdan keletin ımport úlesi 30 pa­ıyz­ǵa artty», deıdi vıse-mınıstr.

Elimizde 2026 jyly 5 transshekaralyq hab qurylmaq. Saýda jáne ıntegasııa mınıstrliginiń habarlaýynsha, Jambyl oblysyndaǵy qyrǵyz elimen shekarada – Indýstrıaldy saýda-logıstıkalyq kesheni, Túrkistan oblysyndaǵy ózbek elimen shekarada – «Ortalyq Azııa» halyqaralyq ónerkásiptik kooperasııa ortalyǵy, Mańǵystaý oblysynda – Qytaımen jalǵastyratyn «Qorǵas toraby» shekara mańy kesheni boı kótermek. Atalǵan transshekaralyq hab jelisi óńirdiń eksporttyq potensıalyn arttyrady degen senim bar.