Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Edige degen er edi, halyqtyń qamyn jer edi» depti halyq. Alyp ulyn ańyz etken sol halyq alǵadaıyn kókke kóterip, dárejesin asyrypty. «Artynan kelip qarasam, qahardan paıda bolǵandaı, aldynan kelip qarasam, lapyldan paıda bolǵandaı» depti som halyq. Edige erdiń ózi de oshaqtaı keýdeli, pańdyǵy jurttan asqan patsha kóńil eken. Kezi kelse ózin han Shyńǵysqa teńgergen-di keskekti erdiń soıy.
Men, men – dúrmin, men – dúrmin!
Men, men degen, toba qylǵan er dúrmin!
Duspanym otyn jandyrman,
О́zim degen námartqa,
Toǵyzdan shańqan boz at mindirmen,
Munan ári maqtanban,
Men maqtansam
On eki tutam oq tartqan,
Murnaǵy ótken er Shyńǵystyń
ózimenen teńdermin!
Myrza uldarǵa ǵana jarasar zaý minez has asyldan ǵana keziger, ishin tyrnaǵan arystany burq-sarq qaınaǵan taý minezinen baıqalar.
«Er Edige» jyry — túrkilerdiń jyry. Qazaq, noǵaı, tatar, bashqurt, qaraqalpaq, ózbek, túrikmen jáne basqa túrki halyqtaryna ortaq jyr. «Qyrymnyń qyryq batyrynyń» ishindegi eń aspany bıik, alapasy asqan jyr. Edige jyryn tolǵaý arqyly aýyzdan-aýyzǵa, urpaqtan-urpaqqa batyrlyq ónege, semserdeı sertke beriktik, ultqa qorǵan bolarlyq bolmys ósıet bolyp jetip otyrdy. Keshegi Altyn Orda irgesi dáýirlegen tusta bir tuıaǵy Baǵdatqa, bir tuıaǵy Dneprge jetken bahadúr babalar dabyly Edige, Alpamys, Qobylandy únimen jalǵasyp otyrdy.
Zertteýshi ǵalym Jubanazar Asanovtyń aıtýy boıynsha Edige ómirde naqty bolǵan adam.
– Er Edigeniń úlken eńbegi sol — irgesi sógile bastaǵan Altyn Ordany qalpyna keltirgen. 1398 jyly Lıtvanyń, Polshanyń, Batys Reseıdiń birikken áskeri Altyn Orda aýmaǵyn bólip almaq bolǵan. Altyn Ordanyń hany Temir jaýmen Borsyqty degen jerde, qazirgi Qazaqstannyń batysynyń Reseımen shektes aýmaǵynda kezdesken. Edil men Jaıyq arasynda ulysty basqaryp otyrǵan Edige osy soǵysta keremet erlik kórsetken. Úsh jyl boıy daıyndalyp kelgen eýropalyq áskerdi tas-talqan etip, Kıevke deıin qýyp barady. Muny tarıhshy Karamzın «Mundaı jeńisti Batý da, Shyńǵys han da kórgen joq» dep jazady. Bul túrkiler úshin sheshýshi maıdan bolǵan edi, – deıdi ǵalym.
Qazaqta jyrdyń 14 nusqasy bar. Shoqan, Nurym, Nurtýǵan nusqalary halyq arasynda kóptep taralǵan. Shoqan nusqasy 1400 jol. Eń kólemdisi qaraqalpaqtaǵy nusqasy, ol 16328 joldan turady. Muny Qııas nusqasy dep ataıdy. Al О́tenııaz nusqasy 14 myń jolǵa jaqyn. Nusqanyń kólemi ǵana emes, sany jóninen de «Edige» jyry birinshi orynda. Túrki halyqtarynda jyrdyń 50-ge tarta nusqasy bar.
«Er Edige» – ózinen keıingi kóptegen eposqa sáýlesin túsirgen kólemdi dúnıe. Tipti jyrmen tanysa otyryp jyraýlar poezııasynyń shuraıly tilin, batyrlyq, lıro-epostyq dastandardyń ásemdigin, olardyń bastaý bulaǵyn kórýge bolady. Rýh aldaspanynan aqtarylǵan alǵadaı jyr túrki halyqtarynyń baýyrmaldyǵyn arttyryp, birligin nyǵaıtyp alǵy urpaqqa jalǵasa bereri sózsiz.
