Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Hakimniń «Totyqus tústi kóbelek» óleńine toqtalmaqpyz. Tamyryn áriden tartqan telegeı jyr talaptyny qoıý oıǵa qaldyrar, sana shylaýyn tazartar.
«Totyqus tústi kóbelek
Jaz saılarda gýlemek.
Báısheshek solmaq, kúıremek,
Kóbelek ólmek, sıremek.
Adamzatqa ne kerek:
Súımek, sezbek, keıimek,
Hareket qylmaq, júgirmek,
Aqylmen oılap sóılemek.
Árkimdi zaman súıremek,
Zamandy qaı jan bılemek?
Zamanǵa jaman kúılemek,
Zamana ony ılemek.»
Ishine alýan danalyq syıǵan óleń turpaty osy úsh shýmaq qana. Endi ár shýmaqqa jeke zer salaıyq. «Totyqus tústes kóbelek» – munda aqyn adam ómirin negizge alyp otyr. Shyǵys shaıyrlarynyń sımvolıkalyq uǵymdarynda «Kóbelek – shyndyqty izdeýshi adam, al sham – Táńir nury, nemese Táńirdiń ózi bolyp keledi. Iаǵnı dúnıege kelgen ár pendeniń «jaz saılarda gýlemegi», tirshilik tutqasyn ustap, ózine shaq ólshemderdi izdemegi qalypty is. Jer betinde jeti mıllıardqa jýyq adam bar desek, árqaısyna tán iz ben erik qaqpasy bar. «Báısheshek solmaq, kúıremek» degende hakim aıaldama ispetti dúnıeni, onyń merzimi jetkende solyp, artta qalatynynan aqpar beredi. Qazaq qara óleńinde «Báısheshekteı qulpyrǵan qaıran, jastyq, Qar jaýmaı, qazan urmaı solady eken» degen joldar, osyny tuspaldaıdy. Sonymen, dúnıe merzimi, taýsynshaq kún urshyqsha aınalǵan soń «kóbelek ólmek sıremek». Iаǵnı «ólmek úshin týǵan» ınsan ataýly fánıden baqıǵa attanbaq. Jambyl jyrymen sóılesek, «temir ózek pende joq, ólmes adam elde joq». Alǵashqy shýmaq arqyly adam men onyń jalǵan ómiri jaıly baıan etken Abaı endi mańyzy bıik tereńdikke qaraı burylady.
«Adamzatqa ne kerek:
Súımek, sezbek, keıimek,
Hareket qylmaq, júgirmek,
Aqylmen oılap sóılemek.»
Osy bir uǵymdardyń qaısybirine de jeke-jeke toqtalyp, qulash-qulash tápsir jazsa artyq emes.
Áýeli súıý degen ne? Kıeli Injil kitabynyń «Mańyzdy keńes» bóliminde adamdardy, Qudaıdy jan-tánińmen súıýge úndeıdi. Tipti «kózge kóringendi súıe almaǵandar, kórinbeı turǵan Táńirdi qalaı súıe almaq» dep saýal tastaıdy. Rýmı «Mahabbatsyz (súıýden ada) adam beıshara» dese, Sopy Allaıar «Mahabbatsyz adamdardan qash» degen nasıhat aıtady. Al «sezbek», sezinýge kelsek, syrtqy bes sezim, ishki bes sezim múshesi qarańdaıdy. Tutas jaratylysty, adam men ondaǵy emosııalardy sáıkesinshe sezine bilý úshin jan ulpasyn taza saqtaý lázim. Júregi qaraıyp, janyn kirletkender tunyq sýdan da daq kórer. Janyndaǵynyń muńyn, áserin, ymyn sezinýden qalar, dóreki, qatybas pendege aınalar. Al «hareket qylmaq, júgirmegi» adamdyq tepe-teńdikti saqtap, ózine artylǵan amanat baqshasyn arqalap júrýdi meńzeıdi. Abaıda hareket pen áreket sózi eki túrli maǵynada qoldanylady.
«Hareketi — áreket.
О́zi ońbaǵan anturǵan
Kimge oılaıdy bereket?»
Iаǵnı áreket degen – jymysqy is, qýlyqpen is etý, al hareket – adaldan as tabý, túzý nıetpen eńbek etý. Aqyn úndegen harekettiń sapasy bólek, narqy joǵary. «Aqylmen oılap sóılemek» qatarynda aqylǵa kóbirek kúsh túsip tur. Já, aqyl hıkmeti jaıly áńgime tym uzaq, oǵan aldaǵy maqalalarymyzda toqtala jatarmyz. Hakimniń bar qunarly órnegi úshinshi shýmaǵyna toptasqan. Buryn estimegen, álem ádebıetinen keziktirmegen bul astarly oılardyń salmaǵy qoıtastaı aýyr, bulttaı kezbe.
«Árkimdi zaman súıremek,
Zamandy qaı jan bılemek?
Zamanǵa jaman kúılemek,
Zamana ony ılemek.»
Zaman árkimdi jetegine alýǵa umtylyp, birtindep jaýlap jatyr. О́z túbirinen aırylǵan sansyz adam qoǵamnyń qoldan jasalǵan «qumyrasyna» aınalýda. «Zamanǵa kúılegen jamandar» tán úshin ǵumyr keship, ar men uıat uǵymyna selt etýden qalyp barady. Jas kúnindegi qyzarý, qysylý, oǵash áreketi úshin qymsynýdan qalǵan dirdeksiz tánder «talmas jaǵymen» toptan ozyp-aq júr. Búgingi qoǵam Abaı aıtqan qaıǵysyz, kerkókirek asaýǵa quryq salar zamanyn bılegen jaqsylarǵa muqtaj. Álbette, olar bar, biraq tumannan úni kómeski, qabaǵy salyńqy. Aqyn «Zamandy qaı jan bılemek?» degen suraq qoıady. Bul – úlken suraq, uly suraq. Alaquıyn shaqta qaıratyn tósep, kisiligin qorǵap qalar, adamdyq murat pen ulttyq murat jolynda tas tabandap turar qaısyń bar? «О́limge bere janym bar, pendege bere arym joq» degen minez saýyty qalyń, ekiushtylyqtan ada erlerge qoǵam zárý. Zamanyna ılengen jamandardan ultqa da, ulysqa da paıda joq. Olar «ózi úshin ottaǵan» beıqam qalpy adamdyq qoqysyna tastalar, izsiz, insiz joq bolar.
Abaı aıtqan shaǵyn óleńniń maǵyna-muraty osy eken, qadirli oqyrman. Siz qalaı oılaısyz?
