Tranzıttik áleýet Ortalyq Azııa múddesimen ushtasa ma?

«Egemen Qazaqstan» saýalyna jaýap bergen Eýrazııalyq damý banki (EADB) sarapshylarynyń aıtýynsha, Ortalyq Azııa men Reseı, Qytaı jáne Eýropa elderi arasyndaǵy baılanys­ty qamtamasyz etetin barlyq negizgi halyqaralyq kólik dálizi (HKD) el aýmaǵy arqyly ótedi. «Soltústik-Oń­tústik» HKD-nyń shyǵys baǵyty Reseı, Qazaqstan, Túrikmenstan jáne Iran­dy baılanystyrady.

«Qazaqstannan Eýropaǵa basqa Orta­lyq Azııa memleketteri arqyly júk­terdi tasymaldaý múmkindikteri bar. Alaı­da olar Transsibir temirjo­lyna shy­ǵa­tyn múmkindigi bar Transeý­ra­zııa­lyq marshrýtpen jáne Aqtaý, Qu­ryq porttary arqyly Kaspııge shyǵa­ra­tyn Transkaspıı marshrýtymen salys­tyrǵanda asa tartymdy emes. Trans­kaspııdegi Ázerbaıjan baǵytyna aparatyn turaqty fıderlik jáne parom­dyq teńiz qatynasy qalyptasqan, bul – úlken artyqshylyq. Kólik-logıs­tıkalyq qyz­met naryǵyndaǵy jaǵdaıǵa qara­saq, Eýropamen saýda baılanysyn qamta­masyz etýde Ortalyq Azııa elderi Qazaq­stannyń kólik kommýnıkasııalaryn paıdalanýǵa kóbirek múddeli», deıdi.

Al qazir biz úshin basym baǵyt sanalyp otyrǵan Transkaspıı halyqaralyq kó­lik dáliziniń artyqshylyǵy jol júrý ýaqy­ty men tarıfinde deıdi sarapshylar.

«Transkaspıı baǵdary eýrazııalyq kólik júıesinde mańyzdy orynǵa ıe. Qazir bul baǵyt negizinen Qytaı taýar­laryn Túrkııa, Ońtústik Kavkaz jáne Eýropa elderi baǵytynda tasymaldaý úshin paıdalanylady. Degenmen bul baǵyttyń áleýetin Ortalyq Azııanyń basqa memleketteri, birinshi kezekte Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne Tájikstan paıdalana alady. Kaspıı teńizindegi Qazaqstan men Ázerbaıjan porttary arasyndaǵy turaqty fıderlik jáne paromdyq qatynas mýltımodaldy tasymaldaýdy aıtarlyqtaı jyldamdatýy múmkin, al baǵyt boıynsha kelisilgen tarıfter júk ıeleriniń shyǵyndaryn azaıtady», deıdi olar.

«RJD Logıstıka» AQ-nyń Qazaq­stan­daǵy fılıalynyń dırektory, CILT Central Asia sarapshysy Jasulan Álıev­tiń aıtýynsha, dál qazir Ortalyq Azııa elderi óz taýarlaryn Eýropaǵa jiberýde Qazaqstandy úlken tranzıttik alań retinde paıdalanǵysy keledi.

«Bul rette «Soltústik-Ońtústik» mar­shrýtyn, Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizin (THKD) jáne Bal­tyq porttaryn aıta alamyz. Qazaq­stan О́zbekstanǵa birneshe ret Trans­kaspııge kirýdi usyndy. О́ıtkeni THKD halyqaralyq qaýymdastyq re­tin­de qalyptasqan jáne oǵan teńiz porttarynyń operatorlary, logıs­tı­kalyq kompanııalar jáne temirjol tasy­­mal­daýshylary kiredi. Al marshrýt­tyń ózi Qytaı, Qazaqstan, Ázerbaıjan, Grýzııa, Túrkııa terrıtorııalaryn kesip ótip, ári qaraı Eýropaǵa ketedi», deıdi J.Álıev.

Onyń sózinshe, Ortalyq Azııa elderi úshin THKD baǵytynyń tıimdiligi kózge urady.

«Qazaqstan Kaspıı teńizindegi óziniń porttyq ınfraqurylymyna óte kóp ınvestısııa jasady. Aqtaý portynyń ótkizý qabiletin keńeıtý boıynsha ju­mys júrgizip, 2017 jyly Quryq portyn ashty. Osynyń arqasynda THKD baǵyty boıynsha júk aınalymynyń kólemi ulǵaıdy. 2019 jyly Qazaqstan Aqtaý portyndaǵy aksııa paketiniń bir bóligin alýdy О́zbekstanǵa usynys etip, Kaspııdegi iri porttyń aksıoneri bolý múmkindigin joldady. Bul bizdiń elimizdiń THKD marshrýtyn birlese damytýǵa ashyq ekenin ańǵartady. 2022 jyly Qazaqstan arqyly THKD marshrýty boıynsha konteınerlik tasymal tranzıti 11 myń jıyrma fýt­tyq ekvı­valentti (JFE) qurady. THKD arqy­ly tranzıttik tasymaldyń ósý áleýeti óte joǵary. Jalpy, Qazaq­stan­da 2022 jyly konteınerlik tranzıt 1 129 myń JFE-ge deıin ósti (2021 jyl­men salystyrǵanda 5,9 paıyzǵa ar­tyq). THKD marshrýty mańyndaǵy ózge de elder, Ázerbaıjan men Grýzııa da ózderiniń porttyq jáne temirjol ınfraqurylymyn jaqsartý boıynsha jumys istep jatqanyn eskerý kerek», deıdi J.Álıev.

Keleshekte Ortalyq Azııa elderiniń kólik kommýnıkasııasynyń jetkilikti deńgeıde damýy bul elder­diń ishki jalpy ónimin (IJО́) qansha­lyqty arttyrýy múmkin? EADB sarapshy­larynyń paıymynsha, Ortalyq Azııa elderinde dúnıejúzilik muhıtqa shy­ǵý múmkindigi joq, bul olardyń halyq­aralyq teńiz saýdasyna qatysýyna kedergi keltiredi.

«IýNKTAD málimeti boıynsha teńizge shyǵa almaýdyń saldary IJО́-niń orta eseppen 1,5%-ǵa tó­men­deýine ákeledi. Sondyqtan kólik ınfra­qurylymyn salý jáne jań­ǵyr­tý, halyqaralyq tasymaldaýdy úı­lestirý jáne shekaradan ótý rásimderin jeńildetý, aımaqtaǵy turaq­ty kólik baılanystaryn damytý halyq­aralyq naryqtardaǵy ulttyq taýar­lardyń básekege qabilettiligin arttyrý arqyly ishki jalpy ónimge áser etedi. Sonymen qatar Ortalyq Azııa elderi azamattarynyń tutynýshylyq suranysynyń kóbeıýi de eleýli áserin tıgizedi», deıdi EADB.

Jasulan Álıev Ortalyq Azııa elde­rinde kólik ınfraqury­lymynyń damýy óńirdegi IJО́-niń aıtarlyqtaı ósýine alyp keledi deıdi.

«О́ńir elderi arasyndaǵy kólik baı­lanysynyń kúsheıýi saýda kóleminiń artýyna yqpal etip, óz kezeginde IJО́ ósimin yntalandyrady. О́ńir elderi tap bolatyn basty problemalardyń biri – kólik logıstıkasy men kólik ınfra­­qu­ry­lymyn jetil­dirmeý saldary­nan taýar tasymalyna jumsalatyn asa kóp shyǵyn bolyp otyr. Zamanaýı trans­porttyq kom­­mý­nı­kasııalardyń damýy bul shy­ǵyn­­­dardy ájeptáýir azaıtady jáne óńir­de óndiriletin taýardyń básekege qabi­­lettiligin kóteredi. N­á­tıjesinde eks­port kólemi artyp, ekono­mıkanyń kiris­tiligi joǵarylaıdy. Budan keıin álbette, IJО́ artady», deıdi ol.

Sondaı-aq sarapshy sózinshe, ınfra­qurylymnyń jaqsarýy jumys oryn­darynyń kóbeıýine, halyqtyń ómir súrý deńgeıiniń artýyna jáne kedeıliktiń tómendeýine alyp keledi. Transporttyq ınfraqurylymnyń ıgiligi munymen de bitpeıdi, ol týrızm, óndiris sııaqty ekonomıkadaǵy ózge salalardyń gúl­denýi­ne jol ashpaq.

«Alaıda transporttyq ınfraqu­ry­lym­dy damytý mol qarjylyq salym men ýaqytty talap etedi. Ortalyq Azııa elderiniń úkimeti transporttyq ınfraqurylymdy damytý boıynsha uzaqmerzimdi strategııa jasap, syrttan jáne ishten ınvestısııa tarta bilýi kerek. Transporttyq ınfraqurylymdy damytýdan maksımaldy tıimdilik alý úshin transporttyq logıstıkany jetil­dirý, sonyń ishinde shekaradaǵy ýaqyt­ty qysqartý, júkterdi kedendik rásim­deýden ótkizý prosedýralaryn jeńil­detý óte mańyzdy. О́ńirde transport ınfraqurylymyn damytýdyń taǵy bir mańyzdy aspektisi – álemdik naryqqa qoljetimdiliktiń jaqsarýy jáne halyq­aralyq saýdaǵa qatysý múmkindigi. Bul da IJО́-ni arttyrýdaǵy mándi faktor sanalady. О́ıtkeni halyqaralyq saýda eksportty arttyrý jáne ınvestısııa tartý arqyly ekonomıkalyq ósimdi yntalandyrady. Mysaly, transporttyq kommýnıkasııanyń damýy munaı, gaz, kómir, metall, maqta, jemis, kókónis sııaqty taýarlardyń eksporttyq ósimine oń áser etedi», deıdi sarapshy.

Sonymen qatar Jasulan Álıev óńirde jalpyǵa ortaq aqyly tarıfter engizilýi kerek dep esepteıdi.

«Júk tasymalyna mólsherlemeniń jáne aqyly tarıfterdiń ornatylýy OA el­de­rindegi ekonomıkanyń jaqsaryp, logıs­tıkalyq úderisterdi tıimdi bola túsýine múmkindik syılaıdy. Biryńǵaı mólsherleme bıýrokratııalyq prosedýrany qysqartyp, júk tasymaldaý úderisin ońtaılandyrady. Sonyń arqa­syn­da tranzıttik júk aǵyny artyp, tasy­maldaýǵa ketetin shyǵyn azaıady. Aqyly tarıfterdiń engizilýi óńirdegi básekeni arttyryp, qosymsha ınvestısııa tartýǵa negiz bolady», deıdi.

Maqala basynda aıtyp ótken geosaıası táýekeldiń Reseımen baılanysty bolyp otyrǵany jasyryn emes. Qazir tranzıttik júk tasymaly Reseıdi aınalyp óte bastady. Birtindep óńir elderi Reseıden túbegeıli irge ajyratsa da, tańǵalýǵa bolmas.

«Taýarlar men júkterdi tasymaldaý – Ortalyq Azııa elderiniń saýda ekonomıkasyndaǵy mańyzdy quramdas bólik. О́ńirdegi basty jetkizýshiler – Reseı men Qytaı jáne Batys Eýropa. Qytaıdan Ortalyq Azııaǵa tranzıt Qazaqstan arqyly júzege asady. Bul rette Dostyq – Alashańqaı jáne Altynkól – Qorǵas temirjol ótkelderi paıdalanylady. 2022 jyly Qazaqstan arqyly osy marshrýtpen ótetin konteınerlik tasymal 204,8 myń JFE-ge jetken. Bul osy baǵyttyń mańyzdy ekenin aıǵaqtaıdy. Ortalyq Azııadan Eýropaǵa qaraı taýar tasymalyna keler bolsaq, onda Transkaspıı baǵyty ózekti baǵyt bolyp qala beredi. Muny qazir kópshilik «Jańa Jibek joly» dep atap otyr», deıdi CILT Central Asia sarapshysy.

EADB sarapshylarynyń aıtýynsha, 2022 jyly Reseıdiń syrtqy ekono­mıkalyq baılanystarynyń jańa logıs­tıkasy qalyptasa bastady. Ol Reseı­diń syrtqy saýda aınalymyndaǵy Qy­taıdyń, Ońtústik – Shyǵys jáne Ońtús­tik Azııa elderiniń, sondaı-aq Parsy shyǵanaǵy elderiniń rólin kúsheıtýdi kózdeıdi deıdi.

«Osy jaǵdaılarda Qazaqstan ar­qyly ótetin «Shyǵys – Batys» jáne «Soltústik – Ońtústik» halyqaralyq kólik dálizderiniń róli aıtarlyqtaı artady. 2022 jyly Qazaqstan arqyly tranzıttik júk tasymaldaý kólemi 12,6%-ǵa, onyń ishinde konteınerlik tranzıt 6%-ǵa ósti. Tranzıt kólemi jaqyn bolashaqta, eń aldymen, temirjol jáne avtomobıl kóligi esebinen óse tús­pek. Tranzıttik tasymaldardy ulǵaı­tý kóliktik jáne qosalqy kólik-logıs­tıkalyq ınfraqurylymdy damytýdy, atap aıtqanda Qytaımen úshinshi temir jol ótkelin salýdy, temirjol jeli­le­rine elektr tartýdy, qozǵalys qarqyn­dylyǵy joǵary aýdandarda ekinshi magıs­traldi joldardy salýdy talap etedi. Jol ınfraqurylymyn da damytý kerek. Kóbinese bul «Soltústik – Oń­tústik» HKD-niń qazaqstandyq ýchas­ke­lerine jáne Aqtaý jáne Quryq teńiz porttaryna baratyn joldarǵa qatys­ty. Sondaı-aq temirjol jyljymaly quramy men konteınerler parkin tolyq­tyrý, Kaspııdegi kemeler parkin jańartý qajet bolady», dep atap ótedi EADB sarapshylary.