Sochıde Eýrazııa damý bankiniń uıymdastyrýymen ótip jatqan «Eýrazııalyq kongres’23» barysynda MJÁ kómegimen júzege asyrylatyn transshekaralyq jobalar máselesi qozǵaldy. EADB bas ekonomısi Evgenıı Vınokýrovtyń aıtýynsha, álemde jalpy 18 MJÁ jobasy júzege asyrylǵan. Onyń 14-i kólik jobalary: temirjol, gaz qubyrlary, avtojoldar men kópirler. Úsheýi – energetıkalyq jobalar: barlyǵy sý elektr stansalary. Bireýi – telekommýnıkasııa salasynda.
«Transshekaralyq MJÁ-niń basty úsh krıterııi bar, olar – transshekaralyq ınfraqurylym, eki nemese odan da kóp memlekettiń qatysýy, máseleniń zańdyq qyryn rettep otyratyn úkimetaralyq kelisimniń bolýy. Amýr ózenin kesip ótetin, Reseıdiń Blagoveshensk jáne Qytaıdyń Heıhe qalalaryn jalǵaıtyn avtomobıl kópiri salynyp, iske qosyldy. Odan ózge Eýrazııa aýmaǵynda transshekaralyq MJÁ tájirıbesi paıdalanylǵan joq», deıdi bas ekonomıst.
«Transshekaralyq jáne elaralyq MJÁ ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý mehanızmi retinde» dep atalatyn sessııaǵa «Qazaqstandyq memleket-jekemenshik áriptestigi ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy Samat Saǵyndyqov qatysty. Onyń aıtýynsha, Qazaqstanda MJÁ-niń belsendi damýy tıisti zań kúshine engen 2015 jyldan bastaldy.
«Álemdegi jahandaný jáne týrbýlenttilik jaǵdaıynda odaq elderi ekonomıkalyq júıesiniń ıntegrasııasy erekshe mańyzǵa ıe bolmaq. Makroekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaý, ekonomıkalyq ósim qarqynyn jáne ózara saýda kólemin ulǵaıtý – sonyń dáleli. Degenmen eldiń ınvestısııalyq áleýetin damytý, tikeleı ınvestısııa tartý jáne mehanızm retinde memleket-jekemenshik áriptestigi bul baǵyttaǵy óziniń aıryqsha rólin kórsetti.
Elimizde búginge deıin jalpy quny 5 mlrd dollarǵa jýyqtaıtyn myńnan astam MJÁ kelisimi jasaldy. Respýblıkadaǵy eń iri jobalardyń biri retinde Úlken Almaty aınalma avtojolyn aıta alamyz. Bıyl onyń qurylysy aıaqtaldy. Jobaǵa EADB, Eýropa Qaıta qurý jáne damý banki, Islam damý banki qarjy bólgen bolatyn. Sarapshylardyń boljamynsha, joldy 40 myń avtomobıl paıdalanady. Joba aıasynda monıtorıng júrgizýdiń ıntellektýaldy júıesi engizildi. Ol táýlik boıy jumys isteıdi jáne kólikterdiń baǵytyn, jyldamdyǵyn, salmaǵyn avtomatty túrde anyqtaıdy. Bıyl «Ortalyq Azııa – Qytaı» sammıtinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev transshekaralyq sý resýrstaryn paıdalaný problemasyn kóterip, sýdy únemdeý jáne sýarý máselesi boıynsha tıimdi sıfrlyq sheshimdi engizý qajettigin atap ótti. Sonymen qatar sý sharýashylyǵy salasynda jańa tehnologııalardy engizý baǵdarlamasyn birlesip ázirleýdi usyndy», dedi S.Saǵyndyqov.
Sondaı-aq Almaty men Ystyqkól arasyn jalǵaıtyn jańa jol qurylysy týraly da málimdedi.
«Qazir Qazaqstan men Qyrǵyzstan Almaty men Ystyqkól arasynda balama jol salý boıynsha kelissóz júrgizip jatyr. Azııa Damý bankiniń konsýltanttary jobaǵa zańdyq, tehnıkalyq jáne qarjylyq skrınıng jasady. Eger joba júzege asatyn bolsa, Almatydan Ystyqkól ózenine deıingi jol 85 km-ge jýyq qashyqtyqty quraıdy. Qazirgi qashyqtyq – 460 km. Shamamen joba quny 160 mln dollardan asyp otyr. Al týnnel salý shyǵynyn qosa eseptese, 600 mln dollardan asyp ketedi. Birneshe eldiń resýrsyn biriktire otyryp transshekaralyq MJÁ jobalaryn júzege asyrý jańa ósim núktesin tabýǵa yntalandyrady», deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, jobanyń arqasynda bizdiń el turǵyndary úsh nárseden utady, olar – janar-jaǵarmaı únemdeý, ýaqyt únemdeý jáne jol tósemi joǵary deńgeıde jasalatyndyqtan, kólik qurylǵysyna zaqymnyń az kelýi.
Jańa baǵyttaǵy bir sapardyń baǵasy 2500 teńge dep belgilengen. Biraq joldyń quny kólik qurylǵysynyń tıpine baılanysty ózgermek. Joldyń negizgi bóligindegi jyldamdyq saǵatyna 150 km bolsa, taýly aımaqtarda saǵatyna 30 km-den aspaýǵa tıis.
Ol MJÁ mehanızmi boıynsha ózekti transshekaralyq jobalar kelesi baǵyttarda júzege asýǵa tıis dep esepteıdi: kólik, halyqaralyq saýda-sattyq úshin transshekaralyq hab, shekara arqyly ótetin kópir, týnnel qurylysy, halyqaralyq logıstıkalyq ortalyqtardy damytý, energetıka, sý únemdeý jáne IT salasy.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) aıasynda istelýge tıis boljamdy transshekaralyq jobalar barshylyq. Sonyń ishinde EAEO elderi arasyndaǵy kóliktik baılanysty kúsheıtýge, aýyl sharýashylyq taýarlary aǵynyn basqarýdyń ashyq ıntegrasııalanǵan júıesin qurýǵa, Ortalyq Azııa elderiniń energetıkalyq júıesin damytýǵa baǵyttalǵan jobalar nazarǵa iligedi. Bul óz kezeginde ınfraqurylymdyq jobalardy birlesip damytýǵa jol ashady, ekinshiden, EAEO memleketteriniń EADB-men, jeke jáne ınstıtýsıonaldyq ınvestorlarmen, damý ınstıtýttarymen osyndaı jobalardy qarjylandyrý úshin kópjaqty áriptestigine negizdelgen yntymaqtastyq modelin qalyptastyrady.
Sarapshylardyń aıtýynsha, transshekaralyq jobalar elderdi baılanystyrady jáne saýda aǵynyn ulǵaıtyp, ekonomıkalyq qatynastardy nyǵaıtýǵa eleýli yqpal etedi. EADB basqarma tóraǵasy Nıkolaı Podgýzovtiń aıtýynsha, transshekaralyq jobalardyń aýqymy joǵary bolatyny sonshalyq, túrli halyqaralyq damý bankteri kúsh biriktirmese, jobanyń tabysqa jetýi ekitalaı.
«Birde-bir qarjy uıymy, tipti asa iri uıym bolsa da, quny 5 mlrd dollardan asatyn gıdroelektr stansasyn nemese quny 3 mlrd dollardy quraıtyn kólik dálizin jalǵyz ózi qarjylandyrmaıdy. Sondyqtan damý ınstıtýttary mundaı jobalar úshin qarjy resýrstaryn birlese baǵyttaýǵa tıis», deıdi ol.
EADB-nyń MJÁ jobalar boıynsha dırektory Svetlana Maslovanyń sózinshe, transshekaralyq MJÁ-ni qurylymdaý óte uzaqqa sozylady. Transshekaralyq MJÁ-niń bir qıyndyǵy – bir el tarapynan jumystyń durys atqarylmaı, jobanyń orta jolda toqtap qalýy. Bul túıtkildi tarqatýǵa EADB men barlyq qatysýshy eldiń MJÁ ortalyqtary arasynda qol qoıylǵan memorandým kómektesýge tıis. Atalǵan memorandýmǵa qol qoıý arqyly taraptar transshekaralyq MJÁ jobalardy josparlaýdy birlese júzege asyrýǵa, daıyndyq úshin ınstıtýsıonaldyq tetik qurýǵa nıetti. Kelisim transshekaralyq jobalardy júzege asyrý úderisin ońtaılandyra túsedi degen senim bar.
