Rýbl quldyrasa, teńgeni jel shaıqaı ma?

«Rýbldiń álsireýine baılanysty túrli pikir bar. Onyń tez jáne uzaq merzimdi emes álsireýi Qazaqstan ekonomıkasy úshin ázirge táýekel týdyrmaıdy. Qysqamerzimdi quldyraý qarjy oıynshylary úshin qan­daı da bir quraldardy satý, satyp alýdyń jedel múmkindigi bolýy múmkin. Aıtarlyqtaı táýekel týdyrýy úshin biz bir toq­san­dyq gorızonttaǵy álsireýin baqylaýymyz kerek. Uzaqmerzimdi álsiz rýbl áýeli ımporttyq shı­kizat pen jabdyqtaýshylarǵa táýeldi bolyp otyrǵan reseılik óndirýshilerge soqqy bolyp tıedi. Eger olar ári qaraı jumys isteı alsa, sonda ǵana uqsas ónimder assortımentin óndirýmen aınalysatyn qazaqstandyq kompanııa­lar úshin táýekel týa bastaıdy. Rýbldiń qazirgi quldyraýyn Ortalyq bank mólsherlemeni kóterý jáne telefondyq ıntervensııa (qadaǵalaýshy bankterge qońyraý shalyp, dúrbeleń týdyrmaýǵa shaqyrady) arqyly qatań túrde toqtata alady», deıdi qarjyger Rasýl Rysmambetov.

Onyń aıtýynsha, rýbl qazirgi mánine qaraǵanda nyǵaıady dep abaılap boljam jasaýǵa bolady, alaıda qazirgi kúshine qaıtip oralýy neǵaıbil.

«Sanksııalardyń aldaǵy ýa­qyt­taǵy áseri rýbldi birtindep álsirete túsedi. Sonyń saldarynan reseılik kompanııalar baıaý ózgeretin jumys sharttaryna beıimdelýge kóshedi. О́ndirýshiler – bıznestiń eń konservatıvti segmenti, sondyqtan olar jetkizý tizbegin kezeń-kezeńimen qalpyna keltiredi. Eger Ortalyq bank mólsherlemeni kóterse, onda rýbl­diń dollarǵa qatysty ba­ǵa­my 85-90 bolyp, nyǵaıyp shyǵa keledi. Al bizdiń Úkimet óz naryǵyn qorǵaý úshin sharalar paketin ázirleýi kerek», deıdi sarapshy.

Tengenomika sarap­shy­la­ry­nyń aıtýynsha, rýbldiń qul­dyraýy Reseımen qalyptasqan tyǵyz saýda qatynasyna baılanysty bizdiń valıýtaǵa ájeptáýir qysym kórsetedi.

«Sanksııaǵa qaramastan Qa­zaq­stan Reseımen saýda jasaýyn toqtatqan joq. Bıylǵy 5 aıdyń qorytyndysy boıynsha Reseımen taýar aınalymy bizdiń syrtqy saýdamyzdyń 18,8 pa­ıyzyn qurady. 10,5 mlrd dollar deńgeıinde. Bul rette RF-ǵa eksport úlesi – 12,8 paıyz. Al ımport – 26,7 paıyz. RF-dan ımport biraz tómendedi. Atap aıtqanda, 2021 jylǵy 42,5 paıyz deńgeıinen tómen tústi, biraq áli de aıtarlyqtaı kúıde qalyp otyr. Degenmen byltyrdan beri teńgeniń rýblden sátti irge ajyratqanyn aıtyp ótý kerek. Osyǵan baılanysty rýblmen kross-baǵam dınamıkasy da kúrdeli ózgeriske ushyrady», deıdi mamandar.

Olardyń qorytýynsha, eli­mizde tutynýshylyq ınflıa­sııa­­nyń aqpandaǵy 21,3 paıyzdan shildede 14 paıyzǵa deıin baıaý­laýy aıasynda júrgizilip jat­qan aqsha-nesıe saıasatyna da qysym bolýy múmkin (bazalyq mól­sher­leme – jyldyq 16,75 paıyz).

«Bizdiń ekonomıkamyzdaǵy qazirgi dezınflıasııalyq (ınflıa­sııa­nyń baıaýlaýy – red.) jaǵ­daıda jaqyn keleshekte aqsha-nesıe saıasaty jumsartylýy múmkin. Bul da syrtqy ınvestorlar úshin teńgeleı aktıvterdiń tartymdylyǵyna áserin tıgizedi. О́z kezeginde teńgeleı aktıv kiristiliginiń azdaǵan tómendeýi de dollar-teńge aıyrbas baǵamyna qysym jasaı alýǵa qabiletti. Jalpy alǵanda, Ulttyq bank pen kvazımemlekettik sektordyń bıýdjetke aýdarymdar úshin shetel valıýtasyn qor bırjasynda satý jáne mindetti satý sheńberinde janama qoldaý kórsetýine qara­mas­tan, ulttyq valıýtamyz úshin jaǵdaı qıyn bolyp kórinedi. Aıtpaqshy, kvazımemlekettik sek­torda valıýtalyq túsimderdi min­detti túrde satý talaby shilde aıynan bastap 30 paıyzǵa deıin tómendetildi», dep derek keltire ótedi Tengenomika.

Ulttyq banktiń ázirge rýbl­diń bul quldyraýyna qatysty pozısııasy aıqyn emes. Eger Ortalyq bank qabyldaıtyn qa­tań sharalarǵa qaramastan rýbl álsireýdi jalǵastyratyn bolsa, onda birtindep 1 dollar 120-125 rýbl deńgeıine jetýi ábden múmkin. Mundaı jaǵdaıda biz qaıtemiz? Qazir 1 rýbl – 4,68 teńge. Eger osyny ózgerissiz qaldyrsaq, onda arzan rýbl Qazaqstan ekonomıkasyn jaıpap ketýi yqtımal. Al eger 1 rýbldi 5 teńge turatyndaı etip, tól valıýtamyzdy álsireter bolsaq, onda baǵanyń odan ári ósimine jol ashyp alý táýekeli týyndaıdy.

Ekonomıst Almas Chýkınniń aıtýynsha, dollarǵa qatysty rýbl baǵamynyń 100-den asýy, teńgege qatysty rýbl baǵamynyń 5-ke jaqyndaýyna baılanysty tıisti sharalar qabyldana bastaýy qajet.

«4,50 bolyp turǵan rýblge qatysty birdeńe isteý kerek. Ony ádettegi 5,50-ge deıin kóterý úshin teńgeni 550-ge deıin álsiretýge týra keler edi (eger rýbl 1 dollarǵa 100 deńgeıinde tursa). Bul da 4,50 sııaqty ekonomıka úshin de, halyq úshin de zııandy. Al eger rýbl kenetten 110-ǵa shyǵyp ketse she? Biz onyń quldyraýynyń izinen qýa almaımyz ǵoı. 470-ke deıin naqty shaǵyn túzetý jáne sol kezde rýbl 4,70 bolady. Biraq problema munymen de sheshilmeıdi. Buǵan ekonomıkadan tys qadaǵalaý sharalaryn qosaqtaýǵa týra keledi – ishki naryqty jáne óndirýshini qorǵaý úshin atyshýly ımporttyq shekteýler. Alaıda naryqty qorǵaý tutynýshylarǵa avtomatty túrde soqqy jasap, ınflıasııany joǵary qaraı kóterip jiberedi. Jalpy alǵanda, qarapaıym she­shim joq, tek kúrdeli suraqtar ǵana bar», deıdi A.Chýkın.

Ádette Reseı rýbliniń arzandaýy eń birinshi kezekte qazaq óndirýshileri úshin qaýip týdyratyn. О́ıtkeni rýbldiń arzandaýy reseılik taýarlardyń arzandaýyna ákelip soǵady jáne RF-dan beri qaraı arzan ımport aǵyla bastaıdy. Bul óz kezeginde otandyq óndirýshilerdiń taýaryn ekinshi planǵa yǵystyryp, tutynýshylar arzan orys taýaryna júgiredi. Biraq sarapshylar sózinen uqqany­myz, bizdiń óndirýshilerdiń alań­daýy­na áli erte. Alańdaý úshin rýbl uzaqmerzimdi álsireý keze­ńi­ne ótýge tıis.

Sarapshylar boljaǵandaı, Reseı Ortalyq banki rýbl devalvasııasyn tejeý úshin kezekten tys otyrys ótkizip, 15 tamyz kúni mólsherlemeni 350 bazalyq tarmaqqa, 8,5 paıyzdan 12 paıyzǵa deıin kóterýge sheshim qabyldady. Mundaı sheshimniń qabyldanýy baǵa turaqtylyǵy úshin táýekelderdi shekteý maqsa­tynda dep túsindirilgen.

«Bir jaǵynan Ortalyq bank rýbl baǵamynyń turaqtylyǵy úshin mólsherlemeni kóteredi, biraq ekinshi jaǵynan Reseı ekonomıkasynda jyldyq tutyný­shylyq ınflıasııanyń jedeldeýi baıqalady. Bul shildeniń qory­tyn­dysy boıynsha 4,3 paıyzǵa deıin ósti (maýsymda 3,25 pa­ıyz bolǵan). Degenmen bir qyzyǵy, 8,5 paıyz bolǵan negizgi mól­sher­leme tipti ınflıasııa boljamdy dálizge deıin kóterilse de oń naqty kórsetkish beredi. Sondyqtan bizdiń oıymyzsha, qazirgi sheshim monetarlyq organdar tarapynan jaǵdaıdy jalpy baǵalamaýdy kórsetedi», deıdi Tengenomika sarapshylary.

Reseıde mólsherlemeniń kóte­­rilýine qaramastan, rýbl ál­si­reýin jalǵastyryp jatyr. Mól­sherlemeni kóterý týraly má­limdemeden keıin 95-ke deıin nyǵaıǵan rýbl tús qaıta álsireı bastaǵan. 15 tamyz, saǵat 12.25-tegi jaǵdaı boıynsha 1 dollar 97,9176 rýblge baǵalandy.