Gaz – energetıka áleýeti

Gaz – kez kelgen memlekettiń energetıkalyq kesheniniń negizgi quramdas bóligi jáne óner­kásiptik damýdyń anyq­taýshy faktory. Elimizde gazdyń barlanǵan qor kólemi – 3,4 trln tekshe metr. О́ndiristiń 81% úsh iri jobaǵa tıesili: Qarashyǵanaq, Qashaǵan jáne Teńiz.

Ǵasyrlar toǵysynda, 2000 jyl­dyń 5 aqpanynda «QazTransGaz» aksıonerlik qoǵa­­myn qurý týraly Úkimet qaý­lysy shyqty, arada 21 jyl ótkennen keıin ǵana oǵan ulttyq kompanııa mártebesi berildi. Uzaq ýaqyt boıy gaz sala­sy munaı óndirý kesheniniń kóleń­kesinde qalyp keldi. Gaz tasy­maldaý baǵyty eksport-ımport-tranzıt máseleleri­niń aınalasynda boldy. Degen­men «QazTransGaz» ońtústik óńir­lerdi gazben úzdiksiz qam­tamasyz etýdi júzege asyrý aıasynda ózindik resýrstyq baza­synyń irgetasyn qalaýdy da árdaıym nazarda ustady.

2001 jyly Jambyl oblysyn­daǵy Amangeldi gaz kondensaty ken ornynda alǵashqy burǵylaý jumystary júrgizildi. Eki jyldan keıin ken orny iske qosylyp, onda óndirilgen kógildir otyn ońtústiktegi gaz tapshylyǵy­nyń aıtarlyqtaı tómendeýine yq­pal etti. 2003 jyldyń 23 qaza­nyn­da Amangeldi ken ornynda táji­rıbelik óndiris bastaldy. Sol 2003 jyly «QazTransGaz» reseılik «Gazprom» kompanııasymen Qazaqstan aýmaǵy arqyly túrikmen jáne ózbek gazynyń úlken kólemin tranzıtteý týraly uzaqmerzimdi kelisimshartqa qol qoıdy. Jobadan túsken qarajat eldegi qalalar men eldi mekenderdi gazdandyrýdy bastaýǵa múmkindik berdi.

2021 jyldyń 31 jeltoq­sanynda «QazTransGaz» ataýy «QazaqGaz» bolyp ózgertildi. Qazir kompanııa geologııalyq barlaý men óndirýden bastap túpkilikti ónimdi júzege asyrýǵa deıingi barlyq óndiristik qyzmet túrlerin tizbek boıynsha tyńǵylyqty júzege asyrýda.

Búginde «QazaqGaz» ulttyq kompanııasy elimiz boıynsha jalpy uzyndyǵy – 20,6 myń shaqyrymnan astam ma­gıstraldyq gaz qubyr­lary men uzyndyǵy 59 myń sha­qyrymnan asatyn gaz taratý jelilerin basqarady. Kompanııa shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde 2,3 mln abonentti kógildir otyn­men qamtamasyz etti. Al mun­daı abonentterdiń kólemi kún saıyn 85 mln tekshe metr gaz tutynatynyn eskersek, bul – asa aýqymdy kórsetkish.

Elimizde ken oryndarynyń basym bóligi munaı men gazdy quraıdy. Biraq, ókinishke qaraı, burynyraqta ilespe gaz maqsaty­na saı paıdalanylmaı, óndiriske tek kedergi dep eseptelip, qur­dan-qur jaǵylyp keldi. Degenmen, ýaqyt ózgerýde, munaı-gaz sala­syndaǵy sońǵy jańalyqtar kór­set­kendeı, energetıkalyq naryq­­taǵy tıimdilik boıynsha ba­sym­dyq munaıdan gazǵa aýysýda. Bul jóninde «QazaqGaz» UK» AQ basqarma tóraǵasy Sanjar Jar­keshov: «Búkil álemde gazǵa degen qyzyǵýshylyq artyp keledi. Gaz – jahandyq trend. Sebebi ener­­­getıkalyq qaýipsizdikti qam­ta­masyz etýde bul ónim mańyzdy ról atqarady. Jasyl energetıkaǵa kóshýde de kógildir otynnyń orny erekshe», deıdi.

Kollajdy jasaǵan –Záýresh Smaǵul, «EQ»

2022 jyldyń basynan beri «QazaqGaz» Atyraý, Mańǵystaý oblysy jáne Almaty qalasynda jalpy somasy 400 mlrd teńgeniń jobalaryn júzege asyrýda. Bıylǵy jyldyń mamyr aıynda «QazaqGaz» Atyraý oblysynyń ákimdigimen birlesip, «Maqat – Soltústik Kavkaz» magıstraldy gaz qubyrynyń ekinshi tarmaǵyn iske qosty. Investısııalyq joba Memleket basshysynyń Atyraý qalasy men oblysynyń halqy men iri kásiporyndaryn gazben turaqty túrde qamtamasyz etý tapsyrmasyn oryndaý sheń­berinde júzege asty.  

Ulttyq kompanııa Mańǵystaý oblysy aýmaǵynda bıylǵy jyly taǵy bir ınvestısııalyq jobany aıaqtady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2021 jyldyń qyrkúıegindegi oblysqa jumys sapary barysyn­da Mańǵystaýdy gazben qam­tý jaǵdaıyna erekshe nazar aýdar­ǵan bolatyn. Prezıdent Sar­sha eldi mekeninen bastap «Jy­ly jaǵajaı» aýmaǵyna deıin gaz qubyryn tartý osy jerde ornalasqan Quryq eldi mekenin jáne ondaǵy óndiristik, kýrorttyq nysandardy da gaz­dandyrýǵa múmkindik beretinin atap ótken edi. Bul óz kezeginde óńirdiń ekonomıkalyq damýy men týrıstik áleýetiniń damýyna da tyń serpin bermek. Sóıtip, Quryq aýylynan Sarsha eldi mekenine deıin jáne «Jyly jaǵajaı» kýrorttyq aımaǵyna gaz qubyrynyń jańa jelisi júrgizildi. Sarsha eldi mekenin gazdandyrý týrıstik salanyń damýyna ǵana emes, sondaı-aq osy aımaqta ornalasqan bar­lyq kásiporyndy turaqty túrde gazben qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Munda sý tu­shytý zaýyty, demalys bazalary, sonymen qatar bolashaqta paıda bolatyn qonaqúıler men oıyn-saýyq ortalyqtary da gazǵa qosylady dep josparlanǵan.

Bıylǵy jyldyń aqpanyn­da ult­tyq kompanııa «Beıneý – Jańaózen» magıstraldy gaz qubyry ekinshi tarmaǵynyń qurylysyn bastady. Jobanyń teh­no­logııalyq shemasyna sáıkes, ekinshi tarmaqtyń jalpy uzyn­dyǵy 308 shaqyrymdy quraıdy, ótkizý qabilettiligi – jylyna 5,8 mlrd tekshe metr. 

Jobany júzege asyrý arqyly gaz tasymaldaý júıesiniń ótkizý qabilettiligi artyp, Mańǵystaý oblysynyń tabıǵı gazǵa degen suranysyn óteı alady.

Búgingi tańda Mańǵystaý oblysy elimizdiń ishki naryǵynda tabıǵı gazdy eń kóp tutynatyn aımaq, sondyqtan ekinshi jeli qurylysynyń áleýmettik-ekono­mıkalyq mańyzy zor, sonymen qatar óńirdiń energetıkalyq qaýipsizdigin arttyrýǵa múmkin­dik beredi.   

Búginde elimizdiń eń basty megapolısi Almaty qalasynyń eko­lo­gııasyn jaqsartý – kún tárti­binde ótkir turǵan máseleniń biri. Halyq sanynyń úzdiksiz ósýi, kólik quraldarynyń esep­siz kóbeıip ketýi jáne jańa ká­sip­oryndardyń paıda bolýy on­syz da oıpańda, taýlardyń qal­qasynda turǵan ońtústik shahar­dyń ekologııalyq ahýalyn jyldan-jylǵa nasharlatyp bara­dy. Osy oraıda, Memleket bas­shysynyń tapsyrmasyna sáı­kes, «QazaqGaz» óziniń enshi­les uıymy «Intergaz Orta­lyq Azııa» kompanııasy arqyly Almaty qalasy aýmaǵynda eki avtomatty gaz taratý stansasynyń qurylysyn bastady.

Ulttyq kompanııanyń taǵy bir enshiles uıymy «QazTransGaz­Aımaq» «Intergaz Ortalyq Azııa­men» birlese, Almatydaǵy Jylý elektr ortalyǵy syrtqy gaz ınf­raqurylymyn júrgizý joba­syna qatysýda. Atap aıtsaq, Avto­matty gaz taratý stansasy­nan JEO-2 jáne JEO-3 nysandaryna joǵary qysymdy gaz qubyrlaryn jobalaý men júrgizý sharalary atqarylýda.

JEO-2 nysanyna qajetti gaz qubyryn osy jyldyń so­ńyn deıin aıaqtaý kózdelgen. Al JEO-3 nysanyna qatysty ju­mys­tardy kelesi jyldyń birin­shi jartyjyldyǵyna deıin biti­rý josparlanǵan. Aıta ketken jón, «QazaqGaz» kompanııa­lar toby Almaty JEO-ny jań­ǵyr­tý, jańartý jumystaryn belgi­lengen ýaqytynan buryn oryndap keledi. 

Sonymen qatar «Almaty – Baıserke – Talǵar» jáne «Qazaq­stan – Qytaı» gaz qubyrlary arasyndaǵy eki avtomatty gaz taratý stansasy men TIP-04 gaz jalǵastyrǵyshynyń qurylysy da qalypty júrip jatyr.

Ádette, qandaı da bir jobany júzege asyrý jeke ınves­torǵa tapsyrylady. Ýaqyt óte kele, bekitilgen kestege saı júzege aspaǵan joba ulttyq operatordyń qaraýyna qaıta kóshedi. Osy oraıda kompanııa barlyq táýekeldi anyqtaý úshin halyqaralyq kompanııalardy jumysqa tartady. 2022 jyldyń tamyzynda joǵaryda atalǵan jobalar «QazaqGaz»-ǵa berilgennen keıin, kompa­nııa óz esebinen QHR-dan negizgi qural-jabdyq tasymalyn uıym­dastyrdy. Jobalyq-sme­talyq qujatta­many tehnıkalyq turǵy­dan óńdep, qurylys-montaj jumys­tary úshin jumys syzbalaryn jasady. Bıyl túzetil­gen jobalyq-smetalyq qujatta­maǵa Memlekettik saraptamanyń qorytyndysyn aldy. Jobanyń óńirge ekologııalyq turǵydan áseri de tekserildi. Endigi másele – Qytaı jáne basqa da memleketterden negizgi qural-jabdyqty jetkizip, jumys qujattamasyn daıyndaý. Bul jumysty júzege asyrý mindeti halyqaralyq ın­jınırıngtik «Technip Energies» kompanııasyna júktelip otyr. Kompanııa gaz óńdeý zaýyty jobasyn bastan-aıaq basqaryp, ony iske qosyp, óndiriske tapsyrýǵa mindetti.

О́tken jyldyń basynan beri ulttyq kompanııa turǵyn halyq pen bıznes salasyna 389 mlrd teńgege gaz baǵasyna sýbsıdııa jasady. Osy kezeńde 450 myńǵa jýyq otandasymyz gazǵa qol jetkizdi.

«QazaqGaz» ulttyq kom­panııasynyń enshiles kásiporny – «QazTransGaz Aımaq» AQ Túrki­stan oblysy Keles aýdany­nyń Báıterek jáne Jambyl-2 eldi mekenderin tabıǵı gazǵa qosty. Bul aýyldardy tabıǵı gazben jabdyqtaý úshin gaz qubyrlary 2021 jyly salyna bastaǵan edi. Tabıǵı gaz Báıterek, Jambyl-2 eldi mekenderine Ǵanı Murat­baev atyndaǵy gaz taratý stansasynan (GTS) kógildir otyn­dy jetkizý úshin 25 shaqyrym­nan asa gaz qubyry tóselip, 2 dana gaz retteý pýnkti, 414 dana gaz rettegish shkafty pýnkt ornatyldy. Osy sharanyń arqasynda 544 turǵyn úıdi tabıǵı gazǵa qosý múmkindigi paıda boldy.

Jalpy, Túrkistan oblysy Keles aýdanyndaǵy 83 eldi mekende 133 753 turǵyn turady. Búgingi kúni aýdanda 65 eldi meken tabıǵı gazben qamtylǵan, ıaǵnı eldi mekenderdiń 78%-y «kógildir otynnyń» qyzyǵyn kórip otyr. Aýdan boıynsha abonent sany – 14 629.

Bıylǵy jyly Keles aýdany boıynsha taǵy 6 eldi meken­di tabıǵı gazǵa qosý jumys­tary júr­gizilýde. Bul óz keze­gind­e aýdannyń ekologııalyq taza­ly­ǵyn qamtamasyz etip, aýyl tur­ǵyn­daryn jylytý maýsymynda kómir jaǵyp, kúl shyǵarý mashaqatynan qutqarady.

Túrkistan qalasy 100 pa­ıyz gazben qamtamasyz etildi. Túrkistan oblysynyń 833 eldi mekeniniń 470-i (56 paıyz) gazdandyrylǵan. Jyl sońyna deıin taǵy 57 aýylǵa kógildir otyn jetkizilmekshi.

Jaz boıy «QazaqGaz» ulttyq kom­panııasynyń enshiles kásip­orny «QazTransGazAımaq» AQ mamandary «Intergaz Ortalyq Azııa» AQ-men, óńirlerdegi kom­mý­naldyq qyzmet jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashy­ly­ǵy bas­qarmalarymen, iri kásip­oryn­darmen ózara birlesken, tıimdi is-qımyl júrgize otyryp, 2023-2024 jyldarǵy jylý berý maýsymyna daıyndyq boıyn­sha aýqymdy jumystar atqardy. Elimizdiń barlyq aımaǵyn­da gaz taratý jelileri tekseri­lip, qajet jer­lerde jóndeý júrgizildi, jab­dyqtar aýystyryldy, jańa gaz qubyrlary salyndy. Qazir­gi ýaqytta otandyq gaz taratý jelileri aldaǵy jylytý maý­symy­na 100% daıyn. Bar­lyq jos­parlanǵan is-shara ýaqy­ty­men atqaryldy, sonyń arqa­synda turǵyndar jylytý maýsymynda kógildir otyndy alańsyz tutynatyn bolady.

2022 jyldyń jazynda «QazaqGaz»-ǵa qaraıtyn, tabıǵı gaz óndiretin «Amangeldi Gaz» JShS «QazaqGaz Barlaý jáne óndirý» kásiporny bolyp qaıta qu­ryldy. Osylaısha, jer qoı­naýyn paıdalanýdyń barlyq jańa jobasy bir qury­lym­ǵa biriktirildi. Kompanııa jańa ken oryndaryn barlaý jáne ıgerýge 10 jańa lısen­zııa aldy. 2022 jy­ly «QazaqGaz» kompanııalar toby bar­lyq óndiristik jos­paryn oryn­dady. Kompanııa bas­shyly­ǵynyń málimetinshe, 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda gaz tutyný 19,9 mlrd tekshe metrdi, eksport 5 mlrd tekshe metrdi qurady. Boljam boıynsha 2030 jylǵa qaraı eldegi gaz tutyný kólemi 40 mlrd tekshe metrge deıin ósedi. Búgingi tańda elimizde óndiriletin gaz qory 3,8 trln tekshe metr dep baǵalanady.

«QazaqGaz»-dyń basty min­det­teriniń biri – geologııalyq barlaýdan bastap konforkaǵa deıingi barlyq qun tizbegi bo­ıynsha gaz naryǵyn qalyptastyrý jáne yntalandyrý. «QazaqGaz» eli­mizdiń gaz salasyndaǵy oń óz­geristerdiń katalızatory jáne eldiń gaz áleýetin barynsha arttyratyn tıimdiligi joǵary oıynshy bolyp otyr. Aıta keteıik, osy jyldyń mamyr aıynda gazdy satyp alýdyń jańa formýlasy tanystyryldy.

Energetıka vıse-mınıstri Ashat Hasenovtiń aıtýynsha, búginde gazdyń ortasha baǵasy 1000 tekshe metrine 40-50 dollardy quraıdy. «Jańa formýlanyń kómegimen jańa baǵany mınımým 110-120 dollarǵa jetkizýdi kózdep otyrmyz. Osylaısha, jańa formýla gazdy 2-2,5 ese qymbat satýǵa múmkindik beredi. Bul óz kezeginde, geologııalyq barlaý men gaz qoryn ıgerýge jaqsy jol ashady», deıdi A. Hasenov.

Turmystyq gazdy tutynýdyń aıtarlyqtaı bóligi halyqtyń qajettilikterine baǵyttalǵan, bul Qazaqstan Respýblıkasy Úki­metiniń basym energetıkalyq saıasaty bolyp tabylady.

«Barlaý men óndirý tıim­di bolmaıynsha, oǵan eshkim qara­jat salmaıdy. Biz jer qoı­naýyn paıdalanýshylardan barlaý men óndirýge qandaı gaz baǵa­symen ınvestısııa salýǵa daıyn ekendikterin suradyq. Bul shıki gazdy satyp alýdyń jańa formýlasyn anyqtaýǵa túrt­ki boldy. Baǵa eksporttyq baǵaǵa jáne ken oryndarynda júrgizilgen jumystyń aýqymyna qaraı qo­ıylady. Bul formýlany engizgen soń, barlaý men óndirýde jandaný bastalady dep oılaımyn. Mundaı jaǵdaı basqa elderde de oryn alǵan. Tıimdilik bolsa, jer qoınaýyn paıdalanýshylar naryqqa ózderi gaz­dyń mol kólemin usynady», dedi S.Jarkeshov.

«QazaqGaz»-dyń tabıǵı gaz bo­ıynsha óziniń jeke qory 2022 jyly mynadaı boldy:

– Amangeldi ken orny  – 10,26 mlrd tekshe metr;

– Jarqum ken orny – 0,343 mlrd tekshe metr;

– Aıraqty ken orny – 2,485 mlrd tekshe metr;

– Anabaı ken orny – 2,226 mlrd tekshe metr.

2022 jyldyń jeltoqsanynda «QazaqGaz» buryn «Samuryq-Energo» AQ ıeliginde bolyp kel­gen «Prıdorojnoe» ken ornyn qa­byl­dap alý rásimin aıaqtady. Al­dyn ala málimet boıynsha, «Prı­dorojnoedegi» alynatyn gaz qory – shamamen 10 mlrd tekshe metr.

2023 jyly Anabaı ken ornyn paıdalanýǵa berý josparlandy. О́ndiristiń boljamdy kólemi jylyna 16 mln tekshe metrdi quraıdy. 2026 jyly boljamdy óndiris kólemi jylyna shamamen 48 mln tekshe metrdi quraıtyn «Barhannoe» ken ornyn, 2027 jyly óndiris jylyna 142 mln tekshe metr quraıtyn «Prıdorojnoe» ken ornyn paıdalanýǵa berý josparlandy. Osylaısha, kompanııa resýrstyq bazany ulǵaıtý boıynsha naqty jáne jan-jaqty oılastyrylǵan josparlarymen óz qyzmetiniń jańa kezeńine kóterilip otyr.

Básekege qabiletti, bilimdi hám zamanǵa saı beıimdelgen maman daıarlaý – kompanııa­nyń qyzmetiniń únemi nazarda ustaıtyn baǵyttarynyń biri. Osy turǵyda «QazaqGaz» UK» AQ Satbayev ýnıversıtetiniń Q.Turysov atyndaǵy Geologııa jáne munaı-gaz isi ınstıtýty, sondaı-aq Qazaq-Brıtan teh­nıkalyq ýnıversıteti energetıka jáne munaı-gaz salasy fa­kýltetiniń stýdentterine ataý­­ly stıpendııalar taǵaıynda­ǵan edi. Arnaıy baıqaý jarııala­­­nyp, oǵan 110-nan asa ótinim ke­lip tústi. О́tinimderdi qarastyrý kezinde bilim alýshynyń ortasha baly, qoǵamdyq jáne ǵylymı qyzmetke qatysýy eskerildi. Áleýmettik osal sanattaǵy stýdentterge erekshe nazar aýdaryldy. Irikteý konkýrsynyń jáne ótkizilgen suhbattyń nátı­jeleri boıynsha komıssııa 12 stýdentti tańdady.

«Biz úshin otandyq gaz óner­kásibi joǵary bilikti kadr­larmen tolyqtyrylǵany ma­ńyzdy. Sondyqtan olardyń aka­demııalyq jetistikterin qoldaý úshin eń jaqsy stýdent­terdi tańdadyq. «QazaqGaz» ataýly stıpendııasy Qazaqstandaǵy bakalavrıat stýdentteri úshin eń úlken stıpendııa ekendigin atap ótý qajet», deıdi Ulttyq kompanııa basshysy.

Budan burynyraq «QazaqGaz» UK» AQ janynan «QazaqGaz ǴTO» ǵylymı-tehnıkalyq ortalyǵy qurylǵan bolatyn. Kompanııanyń maqsaty – ǵylymdy, ınnovasııa jáne óndiristi ıntegrasııalaý, professorlardyń, oqytýshylar men mamandardyń sońǵy teh­nolo­gııalyq ázirlemelerin ju­mys­ta qoldaný, sondaı-aq gaz sala­syndaǵy qazaqstandyq ǵylym­dy nátıjeli damytý.

Qoryta kelgende, el eko­nomıkasynyń jetekshi draı­verleriniń biri – «QazaqGaz» kom­panııasy óndiristiń, kásip­orynnyń ishki-syrtqy saıasatty, tynys-tirshiliginiń barlyq salasy boıynsha damý, órleý jolynda.