Ulttyq valıýta jáne bank sektory búgini men keleshegi

– 30 jylda otandyq qarjy naryǵy qa­laı damydy? Táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldarynda bank sektorynyń jaǵ­daıy qan­daı boldy?

Asqar Elemesov,
«AKRA» AQ Qazaqstan fılıalynyń jetekshisi:

– Táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasyp damý ke­zeńinde Ulttyq valıýtanyń qol­da­nys­qa enýi – 1993 jyly qarashada teń­geniń aınalymǵa shyǵa­ryl­ýy egemen Qazaqstandy qurý jolynda ma­ńyz­dy oqıǵalardyń biri sanaldy. Tól va­lıýtamyzdyń bolýy táýelsizdiktiń al­­ǵashqy ajyramas bóliginiń bir nysha­ny ispetti boldy. Teńgeniń alǵashqy jyl­­darynda jyljymaıtyn múlikti, kó­­­likti, taýardyń iri partııalaryn satyp alý boıynsha barlyq derlik mámileler men kelisimsharttar AQSh dollarymen nemese nemis markalarymen (eýro engizilgenge deıin bul Germanııa Federa­tıvtik Respýblıkasynyń resmı valıýtasy boldy) júzege asyryldy. Sol ke­zeń­de ekonomıkamyz óte qıyn jaǵ­daı­da edi, ınflıasııa kórsetkishi joǵary, bıýdjet tapshy, kóptegen kásiporyn jabylyp jatty.

90-jyldardyń basynda Keńes dáýiri júıesiniń negizinde qalyptasqan mem­le­ket­tik 5 iri bank boldy. Orta jáne shaǵyn kólemdi júzden asa jekemenshik bank halyqqa qyzmet kórsetti. Ol kezde bank­tegi depozıtterdiń barlyǵy dollar­men jı­naqtaldy. Teńgemen nesıe beril­meı­tin.

Alaıda bıznes ókilderi óz kásibin ulǵaıtý maqsatynda dollarlyq nesıe­ni jyldyq ósimi ondaǵan paıyzben rásimdeı aldy. Sondyqtan jańa qar­jy júıesin qurý úshin jalǵyz múm­kin­dik qoldanyldy: halyqaralyq stan­dart­tar­ǵa múmkindiginshe tez kóshý qajettigi týyn­dady. Osy kezde Ulttyq bank she­shýshi reformalar júrgizdi. Banktik qada­ǵalaý, býh­gal­terlik esep jáne esep­tiliktiń úzdik álemdik tájirıbelerin engizdi (1995-2000). Naryqtaǵy oıyn­­shylar sanyn kúrt qysqartýdy du­rys dep tapty. Osylaısha, júıedegi turaqsyzdyq joıyldy. Bul ulttyq valıýta men bank júıesine degen halyq senimin arttyra tústi. Nátıjesinde, otan­dyq bank júıesi XXI ǵasyrdyń basynda TMD elderi boıynsha eń úzdik júıe dep tanyldy. Bul Qazaqstanǵa bir­neshe iri halyqaralyq qarjy topta­ry­nyń kelýine áser etti.

Sol kezeńnen beri Qazaqstan halyq­ara­lyq naryqtyń bir bóligi retinde damı bastady ári onymen birge ósim men quldyraýlardy bastan ótkerdi. 2008 jyly álemdik daǵdarys bizge de, basqa elderge de soqqy boldy. Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys aýyr tıdi. Degenmen otandyq qarjy júıesi osy synaqtardyń barlyǵyna tótep berdi jáne jańa shyndyqtarǵa azdy-kópti beıimdele aldy. Búginde otandyq bank júıesindegi barlyq depozıttiń 70 paıyzdan astamy teńgemen kórsetilgen, bul otyz jyldaǵy eń joǵary kórsetkish sanalady. Teńge shyqqan kezden bastap Ult­tyq valıýtamyzǵa senim deńgeıi artty.

Berlın Irıshev,

qarjyger, Parlink Consulting basqarýshy seriktesi:

– Qazaqstan táýelsizdigin kútpegen jer­den aldy. Sol sebepti táýelsiz qu­ry­lymdardy qurý máselesi shuǵyl jaǵdaıda sheshildi. Tıisinshe, árdaıym tamasha sheshimder jasaldy deı almaımyz. Ol kezdegi bank sektorynyń ekonomıka táýelsizdigin qamtamasyz etýge shamasy joq edi. О́zim odaq tara­ǵanǵa deıin aq bank júıesinde jumys istedim. Sekseninshi jyldardyń so­ńynda Qazaqstanda alǵash ret qury­lyp otyrǵan «Kazvneshekonombankti» basqarý týraly Máskeýden buıryq aldym. Sóıtip, sol qarjy uıymynyń durys jumys isteýine, damýyna eńbek sińirdim. Al egemendik jarııalanǵan kezde bizde tıisti tájirıbe, bilim, tehnologııa, rezerv boldy jáne ony táýelsiz memlekettiń qajettiligine beıimdeýimiz kerek edi.

Odaq taraǵannan keıin elde qarjy resýrsynyń úlken tapshylyǵy týyn­dady. Qazaqstan sol kezdiń ózinde eks­port­tyq el bolatyn, al eksporttan tús­ken tabys tikeleı KSRO «Vnesh­ekonom­bankke» jóneltilip otyrdy. Tús­ken aqsha sol jerde buǵattalyp qalatyn. Qazaqstanǵa qaıtyp kel­meı­tin. Bizge, ıaǵnı Alem Bank-ke sol eksporttyq tú­simdi tikeleı alýǵa múm­kindik beretin logıstıkany qurý úshin kóp jumys isteýge týra keldi. Bul óte qıyn mindet edi. Biraq bul qıyn­dyqty da eńsere aldyq. 1991 jyl­dyń qazan aıynda biz fransýz bankinde korrespondenttik shot ashqannan keıin Qazaqstan terrı­to­rııasyndaǵy odaqtas kásiporyn basshylaryna jańa bank rekvızıtterin kórsete otyryp, seriktestermen keli­sim­sharttardy qaıta jasaýǵa ótinish bil­dirdik. Árıne, buǵan Máskeý qarsy bol­dy. Biraq el basshylarynyń kúsh salýymen bul úderis baıaý bolsa da júrdi. Bul – bir. Ekinshiden, strategııalyq mańyzdy taýarlardy satyp alýǵa qatysty mem­lekettiń erekshe qajettiligi boldy. Osy maqsatta biz Londonda 100 mln dollar kredıt aldyq. Bul bala­lar taǵamy men dári-dármek satyp alýǵa, el ekonomıkasyndaǵy qıyn min­det­ter­di sheshýge baǵyttalatyn boldy. Osy kezeńde eksporttyq nesıeleý bo­ıynsha kóptegen kelisimge qol qoı­dyq. Bul jobalyq qarjylandyrý dep ataldy. Iаǵnı bizdiń kásiporyndar ne Germanııadan, ne Fransııadan, ne Belgııadan qurylǵy men tehnologııa jetkizetin, sol elderdiń kompanııasy qarjylandyratyn jobany tańdaıdy. Birtindep naryqtaǵy tapshylyq aza­ıyp, naryqqa shetel valıýtasynyń ke­lýimen túıtkilder óz sheshimin taba bas­tady. Keıin óz valıýtamyz paıda bolyp, saýda yntymaqtastyǵyn odan ári óristetip kettik.

Sonymen qatar Qazaqstanda alǵash ret batystyq bank tehnologııalarynyń paıda bolýy da Alem Bank-pen tikeleı baılanysty. Biz alǵash ret bank nesıe kartochkalaryn basyp shyǵardyq, bankomattar ornattyq, sóıtip esep aıyrysý úderisin jedeldettik, túrli qarjylyq túsinikterdiń enetini de osy kez. Munyń bári buryn-sońdy Qazaqstanda bolmaǵan batys tehnologııalaryna tán edi.

– Teńge aınalymǵa engen kezde siz Alem Bank Kazakhstan basqarma tóraǵasy edińiz. Tól valıýtanyń na­ryqqa kirýi bank sektoryna qalaı áser etti? Qarjy ınstıtýtynyń qoryna teńgeni ákelý, teńgemen qar­jylyq operasııalardy júzege asyrý, teńgemen nesıe berý, teńgemen tólem jasaý úderisteri qalaı ótkizile bas­tady?

Berlın Irıshev:

– Árıne, egemendik alǵannan keıin ult­tyq valıýtaǵa qatysty májbúrli qa­jettilik týyndady. О́ıtkeni rýbl aıma­ǵynda qala beretin bolsaq, biz ózi­mizdiń barlyq qundylyǵymyzdy joǵaltar edik. Máskeý kúni-túni aqsha basyp, ony ushaqtarmen, tikushaqtarmen óńir-óńirge jetkizip, satyp alýǵa bolatyn nárseniń bárin satyp alyp jatty. Sol kezde memlekette jalaqy tóleý úshin, ártúrli shu­ǵyl tólemderdi tóleý boıynsha rýbl mas­sasynyń tap­shy­ly­ǵy bar edi. Rýbl massasynyń tap­shylyǵyna baılanysty iri kási­poryn­darda ereýilder bola bas­tady. Munyń bári ulttyq valıýtanyń qabyl­dan­ýyna alyp keldi. Tól valıýtaǵa qa­tysty sheshim qabyldaýǵa eki jyl ýa­qyt ketti. Nátıjesinde, 1993 jyldyń 15 qara­sha­syn­da tól valıýtamyz – teńge aı­na­lymǵa endi. Ol memlekettiń Týy, Eltań­basy, Ánurany sekildi bir rámiz bolyp sanalady. Tól teńgeniń arqa­syn­da bankterde óz elimizdi, óz ekonomıkamyzdy qoldaıtyn tamasha múmkindik paıda boldy.

– Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda elimizde 200-deı bank boldy. Birqatar bank basshylyǵynda ózińiz boldyńyz. Qazir bank sany 20-dan sál asady. Osynshama kóp bolǵan bank sany nelikten qatty azaıdy, olar­dyń azaıyp ketýine ne sebep boldy?

Berlın Irıshev:

– Iá, táýelsizdiktiń bastapqy jyldarynda otandyq naryqta 200-deı bank bolǵany ras. Bul, menińshe, qadaǵalaýshy organdardyń bilmeýshiliginen týyndaǵan jaǵdaı. Iаǵnı naqty talaptar, prý­den­sıal­­­dy normatıvterdi saqtaý bolma­dy. 200 banktiń basshylyǵyndaǵy adam­dar­dyń bári birdeı bankır de emes edi. Demek, talaptar múlde qoıylmady, qoıylǵan kúnde de tym tómen boldy. Álbette, bank kóp bolǵan kezde óte qatań báseke júredi, biraq bul klıent­ter banktiń sapaly qyzmetine qol­jet­kizedi degendi bildirmes edi. Tipti ol bank­terdiń aman-saý turatyndyǵyna, bankke sal­ǵan salymdardyń saqtalaryna da kepildik joq bolatyn. Qadaǵalaýshy organ osynshama banktiń qurylýyna jol bere otyryp naryqty daǵdarys jaǵdaıyna túsirdi. Sonyń saldarynan kóp kúttirmeı bank qurylymynda jappaı bankrottyq bastalyp ta ketti.

– Teńge bir kezderde nyǵaıǵan sekildi kóringenimen, keı kúnderi ál­sirep te ketip jatyr. Tól valıýta baǵa­mynyń turaqsyzdyǵyna ne sebep jáne oǵan qandaı syrtqy jáne ishki faktorlar áser etýde? Jalpy, qazirgi ýaqytta valıýta naryǵyndaǵy ahýaldy qalaı baǵalaısyz?

Aıbar Oljaı,

qarjy sarapshysy:

– Qazir teńge naryqtyq targette. Bırjadaǵy kúndelikti alyp satýy­na baılanysty baǵam belgilenedi. Teń­geniń saýda-sattyǵy aldymen Forekste ótedi. Odan keıin Qazaqstan qor bırjasynyń (KASE) sessııasy arqyly onyń kúnde­likti kýrsy belgilenip otyrady. Teń­ge­niń ne­giz­gi fýndamentaldy baǵamy munaı baǵasyna baılanysty, sebebi munaı baǵasy joǵary bolsa, bizdiń eks­porttyq túsimder de joǵarylaıdy. Sóı­tip, tólem balansy profısıttik aımaqqa shyǵady. Iаǵnı bizge keletin aqsha bizden ketetin aqshaǵa qaraǵanda kóbirek bolady. Dál osy kezde teńge kishkene nyǵaıa túsedi. Qazirgi ortaq parametri 470 dep alsaq, teńge 470-ten beri qaraı kúsheıedi. Eger munaı baǵasy túse bas­tasa, ol bizdiń tólem balansyna keri áser etedi. Syrttan alatyn ımportymyz eksporttan asyp ketedi de, teńgege qysym kúsheıe bastaıdy. Sóıtip, teńge baǵamy 480, 490 bola bastaıdy. Munaıdan bólek, syrtqy saýdada astyq, metall pozısııalary da kishkene áser etedi. Úlken taýarlyq bırjadaǵy kotırovka, fıýchersterdiń barlyǵy teńgege áserin mindetti túrde tıgizedi. Ekinshiden, syrttan keletin ınvestorlar bar, olar bizdiń teńgeni satyp alyp, REPO operasııalaryn jasaıdy, bank oblıgasııa­laryna salyp, paıda tabýǵa tyrysady. Olar kete bas­tasa, teńgege degen suranys azaıady da, qunsyzdaný úderisi qaıta bastalady. Sondyqtan syrttan oıynshylar kelip, teńgege aqsha salyp, teńgelik oblıgasııaǵa otyrǵany biz úshin paıdaly.

Andreı Chebotarev,

qarjy sarapshysy, Finance.kz telegram arnasynyń avtory:

– Alǵashqy jyldary 4,5 teńge bol­ǵan teńge kýrsy ekonomıkalyq ne­­giz­derge jaýap bere alǵan joq, sol sebepti de kóp ótpeı qunsyzdandy. Biz – makroekonomıkalyq álsiz valıý­ta­myz. Biz keri qaraı 100, 200 pa­ıyzǵa nyǵaıa almaımyz. Biz ımportqa tá­ýel­di ekonomıkamyz, sondyqtan teń­ge álsireı berdi. Tipti dollarǵa qa­tysty dollardyń ózi (ıá, biraz qyzyq es­tiledi, biraq shyndyǵy sondaı) ál­si­redi. Sońǵy 100 jylda dollar ózi­niń satyp alý qabiletiniń 98 pa­ıyzyn jo­ǵaltty. Ol da álsiredi. Bul – eko­no­mıkanyń jalpy zańdylyǵy. 2-3 paıyzdaǵy kishigirim ınflıasııa ekonomıkany damytýǵa yntalandyrady. Bizdiń valıýtaǵa aqsha massasynyń ósi­mi qysym kórsetedi. Biz árdaıym je­­ńildetilgen baǵdarlamalarǵa arnap jańadan aqsha basyp shyǵaramyz. Son­dyqtan uzaqmerzimdi perspektıvada, makroekonomıkalyq turǵyda álsiz valıýtamyz. Qysqamerzimdi perspektıvada nyǵaıýǵa qatysty mysaldarymyz bar, bul – 2016, 2019 jáne 2022-23 jyldar. 2022 jyldyń naýryzynda, soǵys bastalǵannan keıin kýrs 512 teńge boldy. Sodan beri biz álsiregen joqpyz. Uzaq merzimde – álsizbiz, qysqa merzimde – birshama myqtymyz. Tipti 400-den de tómendegen kezderimiz boldy. Demek, teńgeni sonshalyqty álsiz valıýta dep aıta almaımyz. Men ulttyq valıýta tóńireginde birneshe jyl boıy zertteý jasap kele jatyrmyn, sonda túıgenim – odaqtan shyqqan elderdiń ishinde eń myqty valıýta Qyrǵyzstanda (ekonomıka kóleminiń shaǵyndyǵyna baılanysty) jáne Reseıde (eksport kóleminiń asa úlken aýqymyna baılanysty).

Asqar Elemesov:

Ulttyq valıýtanyń aıyrbas baǵamy kóp­tegen faktordyń áserinen qalyp­tasady. Olardyń qatarynda munaı men ózge de shıkizat taýarlarynyń baǵasy, jahandyq naryqtardaǵy ahýal, AQSh-tyń Federaldy rezervtik júıesi sııaqty álemniń jetekshi orta­lyq bankteriniń saıasaty, el eko­no­mı­ka­sy­nyń jalpy tıimdiligi bar. Qa­zaq­stan (planetanyń basqa elderiniń kópshiligi sııaqty) álem­dik aýqymda shaǵyn ekonomıka bol­ǵan­dyqtan syrtqy faktorlardyń bizge qatty áser etetinin túsingen jón. Bizdiń valıýta ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynda kóptegen obektıvti qıyndyqqa tap boldy, ol óte qunsyzdanǵan kezeń edi. HH ǵasyrda valıýta naryǵyndaǵy dúrbeleń azdap basyldy. Degenmen syrtqy faktorlar áli de sheshýshi ról atqardy. Keıingi jyldardy saralasaq, teńge turaqty boldy, degenmen pandemııa men geosaıası jaǵdaı aıtarlyqtaı syrtqy táýekelderdi týdyrdy.

Berlın Irıshev:

Kýrstyń nyǵaıýy, kýrstyń álsireýi – jekelegen naryqtyq sátter. Naqty jaǵdaıdy anyqtaý úshin ortasha shuǵyl kýrsty biletin meılinshe uzaq kezeńdi tańdap alǵanymyz jón. Teńge paıda bolǵan alǵashqy jyldarda dollarǵa qatysty baǵamy 4,52 bolsa, otyz jyl ótkende bul baǵam 100 ese qymbattap otyr. Qazir 1 dollar úshin 470 teńge tóleýge týra keledi. Sondyqtan aragidik teńgeniń sál-pál nyǵaıǵanyn jaqsy ne jaman dep talqyǵa salýdyń da máni joq. О́ıtkeni teńge 100 ese qunsyzdanyp ketti. Bul – óte qıyn ahýal. Ulttyq va­lıý­tanyń qunyn álsiretetin devalvasııa, ınflıasııa júrip jatqan kezde halyqtyń ál-aýqaty da kúrt nasharlap ketedi. Taýar qunyna qatysty da adekvatty baǵa qalyptaspaıdy. Bul jerde árıne, ja­ǵym­syz aspektilerdiń mysy basyp tur.

– Geosaıası jaǵdaılar (Reseı – Ýk­raına, Izraıl – Palestına) munaı nary­ǵyna da áserin tıgizetinin ań­ǵart­ty. Mundaıda teńge qansha­lyq­ty sezimtal?

Andreı Chebotarev:

Geosaıası jaǵdaı munaı naryǵyna, munaı naryǵy teńgege áser etedi. Bul pandemııa jyly munaı baǵasy barreline 20-30 dollarǵa tómendep ketken kezde aıqyn kórindi. 2022 jyly bastalǵan geosaıası qaqtyǵysqa baılanysty taǵy álsirep kettik. Qazir bolyp jatqan Izraıl – Palestına ahýaly bizge áser etip jatqan joq, biraq jalǵasyp jatqan Reseı – Ýkraına shıelenisi áser etýde. Sonymen qatar qazir kórinip otyrǵan valıýta baǵamy – 2022 jyly aqpanda bastalǵan soǵystyń saldary. Eger soǵys bolmaǵanda qazirgi valıýta baǵamy 420, 410 mańaıynda bolar edi.

– Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­daryn­daǵy teńgeniń dollarǵa qatys­ty baǵamymen qazirgi kezdegi baǵa­myn salystyryp jatady ádette. My­saly, ol kezde 1 dollar 4 teńge tursa, qazir 460 teńge turady degendeı. Bul solaı bolýǵa tıis tabıǵı qu­by­lys pa edi, álde biz shyn máninde teń­geni osynshalyqty álsiretýge jol be­rip aldyq pa?

Aıbar Oljaı:

– Jalpy, teńgeniń qunsyzdanýy – tabıǵı úderis. Odan basqa jol da joq edi. 30 jyl ishinde dollardyń ózi qunsyzdanǵan. Inflıasııanyń ózi de 30 jyl ishinde biraz ósti. Ol teńgege mindetti túrde áser etedi. Sondyqtan valıýta qunsyzdanýyn zańdylyq dep qa­byldaýymyz kerek. Áńgime valıý­tanyń qunsyzdanýynda emes, devalvasııanyń qalaı júrgendiginde, bir kúnde aýysyp ketý úderisi boldy ǵoı. Bul ha­lyqtyń senimine selkeý túsirip aldy. Valıýta shok rejimde emes, naryq jaǵdaıynda qun­syzdansa, aqyryn qadam­darmen júrýi kerek. Biz úshin de solaı, shok bolyp emes, birtindep na­ryqtyq parametrlerimen jyljyp otyrǵany mańyzdy.

– 2000 jyldardyń bas kezinde bank sektory TMD-daǵy aldyńǵy qatarly sanalǵan eken. Keıin jáne qazir bizdiń bank sektory sol mártebesin saqtap qala aldy ma?

Asqar Elemesov:

– 2008 jyly oryn alǵan álemdik daǵ­darys aldynda Qazaqstan bankteri óńir­degi eń úzdik dep sanaldy. Ol kez­deri qarjy uıymynyń barlyǵy jeke­menshikte boldy. Joǵary senim­di­likke ıe bola otyryp, shetelden úl­ken qarjy tartyp, jyljymaıtyn múlik naryǵyna ınvestısııalady. Sol kezderi jyljymaıtyn naryq qarqyndy damyp jatty. 2007 jyly baspana baǵasynyń kúrt arzandap ketýi bankterdi kúrdeli qıyndyqtarǵa dýshar etti. Olar jaǵdaıdan óz betinshe shyǵa almady. Nátıjesinde, eldiń búkil qarjy sektorynyń quldyraýynyń qaýpi tóndi. 2009 jyly memleket aralasýǵa májbúr boldy jáne Ulttyq qordyń esebinen jeke bankterdi quldyraýdan qutqardy. Osylaısha, Qazaqstan bank sektorynyń TMD-daǵy eń ozyq dep eseptelýi toqtady. Sonymen qatar 2013 jylǵa qaraı eldegi nashar nesıelerdiń úlesi álemdegi eń tómen kórsetkishterdiń biri boldy.

Biraq 5-10 jylda ekonomıkadaǵy jańa álemdik úrdister oryn ala bastady. Eń aldymen, sıfrlandyrý naýqany bas­taldy. Qarjy salasy jańa sheshimderdi óte belsendi túrde engizýge kóshti. Pan­demııa bul úderisti jedeldetip, bank­terdiń tıimdiligi men tabysyna qat­ty áser etti. Jańa múmkindikterdi ýaqytynda paıdalaný otandyq naryq oıynshylaryna óte tıimdi boldy, sondyqtan keıbir iri otandyq bankter qazir óńirimizde jáne odan tys jerlerde de ozyq bolyp sanalady.

– Siz táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­da­ryndaǵy jaǵdaıdan jaqsy ha­bar­darsyz ǵoı, aıtyńyzshy, otandyq qarjy sektory óziniń al­ǵashqy bas­paldaqtaryn qalaı basty? Ha­lyqaralyq standarttardy en­gizý­de, perspektıvaly qarjy júıe­si­ne kóshýde kimder jáne qandaı sharalar óz rólin atqardy?

Asqar Elemesov:

– Árıne, eń aldymen, Ulttyq bank basshylarynyń sol kezdegi tutas býynyna, jasaǵan reformalaryna alǵys bildirýimiz kerek. 90-jyldardyń ortasynda Qazaqstan halyqaralyq standarttardy engizý jolymen batyl júrip, jańa ǵasyrdyń basynda tek TMD ǵana emes, sonymen qatar álemniń eń serpindi ekonomıkalarynyń birine aınaldy. Eń aldymen, 1993-1996 jyldary Ulttyq bank tóraǵasy bolǵan Dáýlet Hamıtuly Sembaevty atap ótý qajet.

– 30 jyl ishinde teńge dızaın tur­ǵy­synan birshama ózgeriske ushy­ra­dy. Tól valıýtamyzdyń qazir­gi keı­pine, ıaǵnı dızaınyna kóńilderińiz tola ma? Oǵan qandaı da bir ózge­ris en­gizý boıynsha ózderińizdiń oıla­ry­ńyz, usynystaryńyz bar ma?

Berlın Irıshev:

– Teńgeniń qazirgi dızaıny ádemi jáne onyń sapasy men kelbetin nýmızmattar da jaqsy baǵalaıdy. Biraq teńge dızaınynda memleket qaıratkerleriniń portreti, fotografııasy bolmaýy kerek. О́ıtkeni jaǵdaı ózgergen kezde memleket jańa dızaıny bar valıýta basyp úlgermeıdi.

Aıbar Oljaı:

– Men kóp eldiń valıýtasyn kórdim. Sonymen, salystyra otyryp aıtar bolsam, bizdiń teńge óte ádemi dep oılaımyn. Dızaıny maǵan qatty unaıdy. Otandyq dızaınerler óte jaqsy jumys istegen. Dızaınǵa ózgeris engizý boıynsha mende usynys joq, óıtkeni ýaqyt óte kele teńgeniń qaǵaz júzindegi taǵdyry úlken suraq týǵyzady. Menińshe, 10-15 jyldan keıin banknottar qaǵazǵa basylmaıtyn sııaqty. Sebebi sıfrly valıýtalar shyǵady. Sonyń ishinde sıfr­ly teńge de bar. О́zimniń qaǵaz teńgeni qolyma ustamaǵanyma bir jyldan asyp ketti. Barlyq qarajat elektrondy ámııanda jatady. Qaǵaz teńgege degen qa­­jet­tilik azaıyp barady. Tehnologııa da­myǵan saıyn qaǵaz banknotqa degen suranys tómendeıdi, biraq dızaınyn saqtap qalamyz.

– Qazir bankter damyp, sıfr­ly tehnologııalardy belsendi en­gizip jatyr. Sizdiń oıyńyzsha, bank sek­torynyń qazirgi damý kóri­nisi otan­dyq qarjy naryǵyna qansha­lyq­ty serpin berip jatyr?

Asqar Elemesov:

– Baǵaly qaǵazdar naryǵynyń tolyq deńgeıde damymaýy – elimizdiń qarjy salasynyń júıeli problemalarynyń biri. Bul rette memlekettik deńgeıde ózimizdiń reıtıngtik ındýstrııamyzdyń mańyzdy element bolyp qalyptasa almaýy qıyndyq týdyrady. Sondyqtan men elimizdiń ártúrli qarjy ınstıtýttarynda jumys istegen otyz jylǵa jýyq ýaqyttan keıin qazir Reseıdiń jetekshi reıtıngtik agenttigi AKRA agenttiginiń («Analıtıkalyq kredıttik reıtıng agenttigi» AQ) qazaqstandyq keńsesin damytýǵa qoldan kelgenshe tyrysyp jatyrmyn.

– Sarapshylar keıde «bizge tym qatty nyǵaıǵan teńge kerek emes, ol ekonomıka úshin asa paıdaly bolmaıdy» degen pikir bildiredi. Bul pikirmen kelisesizder me? Álsiz teńge ne­lik­ten ekonomıkaǵa paıda ákelýi múm­kin? Tıisinshe, teńge dál qazir kúrt kúsheıip ketse ne bolady?

Asqar Elemesov:

– Jalpy, valıýta baǵamynyń shamadan tys qubylmaly bolýy (turaq­syz­dyǵy) ekonomıkanyń damýyna zııan tıgizedi, sonyń ishinde ınflıasııany kúsheıtedi. Sondyqtan azamattardyń basym kópshiligi úshin teńge negizinen turaqty bolǵany jón.

Aıbar Oljaı:

– Teńgeniń boljanǵan targettengen mólsheri bıýdjetke salynady, máselen, 470, 480 dep. Sol bazalyq ssenarıı bo­lyp qalady. Úkimetke, árıne, esep úshin, óziniń bazalyq josparyn oryndaý úshin teńgeniń quny sol bazalyq targettiń mańaıynda bolǵany óte tıimdi. Teńge qatty kúsh alyp ketse, onda biz­diń valıýtalyq túsimderdi teńgege aıyrbas­tap azamattarǵa zeınetaqy, járdemaqy, jalaqy, shákirtaqy tóleý boıynsha tapshylyq týyndap qalady. Sondyqtan Úkimetke teńgeniń qatty quldyrap ket­keni de, qatty kúsheıip ketkeni de qajet emes.

Andreı Chebotarev:

– Bir anyq nárse bar, teńge álsireı beredi. Iá, kúni erteń onyń kýrsy 600 bolyp shyǵa keledi dep aıta almaımyn. Jalpy, qashan 600 bolatynyn da aıta almaımyn. Alaıda kúnderdiń kúninde 600-ge baratyny – anyq nárse. Teńge kýrsy 380-390-ǵa jaqyndaýy múmkin, al bir kezdegi 180 teńge endi eshqashan qaıtyp oralmaıdy.

– Ulttyq banktiń «sıfrly teńge» jobasyn jasap jatqany jáne ony aldaǵy jyldarda aınalymǵa shy­ǵar­ǵaly otyrǵany belgili. Siz­dińshe, onyń paıdasy men táýekeli tolyq­qan­dy esepteldi me?

Asqar Elemesov:

– Ortalyq bankterdiń sıfrlyq valıýtalary jalpy tólemdi damytýdaǵy naǵyz revolıýsııany bildiredi. Bul máselede Qazaqstan álemniń kóptegen elderinen ozyp, kósh aldynda keledi. Ázirge memleket deńgeıinde sıfrlyq valıýtany keńinen engizý júzege aspady. Sondyqtan bul qadamnyń paıdasy men zııany týraly barlyq paıymdaýlar tek teorııalyq turǵyda bolyp esepteledi. Kez kelgen jańa tehnologııa sııaqty qoldanýdyń sáttiligi aldymen memlekettiń is-áreketi qanshalyqty oı­las­tyrylǵanyn, onyń ishinde qajet­tilikti túsindirýge jáne paıdalaný qa­ýip­­sizdigi sharalaryna baılanysty bolady. Kıberqaýipsizdik kez kelgen osyndaı bastama úshin mańyzdy qaýip bolýy múmkin. О́ıtkeni máseleniń barlyq basqa qyryn Ulttyq bank jaqsy túsinedi.

Aıbar Oljaı:

– Ulttyq bank sıfrly teńge jobasyn 2021 jyly qolǵa alǵan edi. Endi 2025 jyly tolyq aıaqtap bitpek. Qazir barlyǵy aldyn ala jasalǵan josparǵa saı júrip kele jatyr: testileý, model­derdi qaraý, qanshalyqty ómirsheń eken­di­gine kóz jetkizý degen sekildi. Ulttyq bank barlyǵyn durys istep jatyr dep oılaımyn, óıtkeni sıfrly valıýta má­selesi kóptegen elde kóterilip jatyr. Kósh­ten qalǵan joqpyz. Sıfrly valıýta engizgeli jatqan álemdegi on eldiń qa­ta­ryndamyz. Sıfrly teńge bola­shaq­ta Ulttyq banktiń eń úzdik, eń tıimdi jobalarynyń biri bolýy múmkin. Qazir biz onyń masshtabyn sezine almaspyz. Biraq on jyldan keıin masshtabty sezinip, munyń der kezinde bastalǵan jumys ekenine kózimiz jetedi. Sebebi aldaǵy jyldarda sıfrly valıýtaǵa báribir kóshemiz. Bul – kádimgi emıssııasy, ortalyq banki bar teńge, tek sıfr­ly túrde bolady. Sıfrly teńgeniń naryqty kóleńkeli ekonomıkadan shy­ǵa­rýǵa úlken kómegi bolady, odan keıin sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúre­sý­de kómektesedi. Sebebi onyń árbir jolyn qarap otyrýǵa múmkindik bar. Ekonomıkadaǵy statıstıkalyq esep­teý­lerde sıfrly teńge bizge úlken múm­kindikter ashady.

– Ulttyq valıýtanyń aldaǵy damý­ pers­­pek­tıvasyna qatysty oı­la­ry­ńyz qan­daı?

Asqar Elemesov:

– Teńgeniń bolashaǵy kez kelgen ulttyq valıýta sııaqty ekonomıkanyń jalpy jaı-kúıine baılanysty, onyń bir kórinisi bolyp sanalady. Qazaqstan shıkizat óndirý baǵytynan alshaqtap, qaıta óńdeý salasyn damytqany jón. Halyqaralyq kólik jobalaryna atsalysyp, bilim berý men densaýlyq saq­taý salalaryna ınvestısııa salyp, adamı kapıtalyn arttyrýy qajet. Sonda biz elimizdiń bolashaǵyna, onyń ishinde teńgeniń bolashaǵyna úmitpen qaraımyz.

Andreı Chebotarev:

– Teńge kelesheginiń valıýtaǵa degen senim deńgeıine, kýrstyq saıasat senimi deńgeıine kóterilgenin qalaımyn. Dál qazir osy Ulttyq banktiń saıasatyna óte qatty jetispeı tur. Bul týraly Prezıdent te birneshe ret aıtty. Bizdiń adamdar óz valıýtasyn jaqsy kórmeıdi, oǵan senbeıdi, sondyqtan birdeńe bolsa dollar alýǵa júgiredi. Sol sebepti kýrstyq saıasatqa qatysty senimdi arttyrý boıynsha júıeli jumys júrgizilýi kerek.

Aıbar Oljaı:

– Teńge óziniń 30 jyldyǵyn jaqsy qarsy alyp jatyr. Birshama joldy júrip ótti. Mıssııasy men fýnksııasyn durys atqaryp keledi. Eń bastysy, bárimizde ulttyq valıýtaǵa degen senim bolýy kerek. О́ıtkeni bul – bizdiń ultymyzdyń, bizdiń memleketimizdiń aqsha valıýtasy, táýelsizdigimizdiń bas­ty sımvoly. Egemendigimizdi saqtaý úshin teńgeniń bolǵany óte mańyzdy. Teńgeden aıyrylmaýymyz kerek.

Ár bank­­­not­tyń ereksheligi bar. Qazaqstan teńgesi – álemdegi eń jaqsy qor­ǵalǵan valıýtalardyń biri. Ásirese no­mınaly 20 000 teńgelik Qazaqstan bank­noty eń jaqsy qorǵalǵan teńge sanalady. Onda 25 qorǵanysh elementi bar eken.

«Álemde alǵashqylardyń biri bolyp osy elementti aqsha belgilerine engizý, ulttyq valıýtanyń dızaınyn jetildirý, jalpy teńgede ozyq tehnologııalardy paıdalaný – qorǵanys qasıetterin kúsheıtýge baılanysty turaqty ju­mys­tyń bir bóligi. Halyqaralyq banknot qoǵamdastyǵy (International Bank Note Society) 3 jyl qatarynan, 2011 jyldan 2013 jylǵa deıin qorǵanysh elementterindegi qaıtalanbas dızaın men utymdy sheshimder úshin Qazaqstan banknottaryn álem boıynsha úzdik dep tanydy. Bir eldiń 3 jyl qatarynan marapat alýy 1961 jyldan beri jumys istep kele jatqan uıymnyń tarıhynda alǵash ret boldy. Jalpy, Qazaqstan banknottary álemdegi qorǵalǵan ári ádemi banknottardyń biri retinde halyqaralyq arenadaǵy 10-nan astam marapatqa ıe boldy», delingen Ulttyq banktiń Aqparat jáne kommýnıkasııalar departamenti baspasóz qyzmetiniń bizge bergen jaýabynda.

Departament bizge mynadaı qyzyqty derekterdi usynady.

Ulttyq valıýta banknottary erekshe shyqyrlaıtyn arnaıy qaǵazǵa basylǵan. Eger banknotty saýsaǵyńyzben sıpap kórseńiz, relefti sezine alasyz. Bul – arnaıy baspa tehnıkasy.

Sondaı-aq barlyq banknotta kórý qabileti nashar adamdarǵa arnalǵan erek­she relefti element-belgiler bar.

Ekinshiden, jaryqqa ustaǵanda kóri­­netin erekshe belgi – banknot no­mına­lynyń sandyq beınesin kóre ala­syz.

Banknottaǵy jazýlary bar úzik sy­zyq túrindegi birtutas magnıt jo­laq­qa da nazar aýdarý kerek. Jaryqqa ustap qaraǵanda, tutas jolaq jazýymen anyq kórinedi.

Úshinshiden, banknotty aýdaryp kórý kerek. Nomınaly 1 000-nan 20 000 teńgege deıingi banknottarda túsi ózgeretin boıaýmen salynǵan sýretter bar. Banknotqa túrli buryshtan qara­sa­­ńyz, sýretterdiń túsi de jasyldan al­tyn túske deıin qubylady.

2022 jylǵy nomınaly 20 000 teńgelik bank­notta arnaıy golografııalyq jo­laq bar. Jolaqtyń túsi qubylmaly jáne dınamıkalyq áseri bar.

Halyqaralyq sarapshylardyń pi­ki­­rinshe, Qazaqstan monetalarynda ejel­gi moneta soǵý dástúri men zama­na­ýı teh­nologııalar sátti úılesim tap­qan. Aı­nalymdaǵy monetalar da kol­­lek­sııalyq monetalar sııaqty kásip­qoı­lar men kolleksıonerlerdiń joǵary baǵa­syn alǵan.

«Oǵan qazaqstandyq monetashy­lar­dyń Bazeldegi Dúnıejúzilik nýmız­ma­tıkalyq konferensııa – kórmege 2001 jyl­dan beri qatysyp kele jat­qany, San-Fransısko, Sıngapýr, Beıjiń, Berlındegi kórmeler sııaqty bedel­di forýmdarǵa qatysýy, sondaı-aq kol­lek­sıonerlerdiń Ulttyq bank pen Qa­zaqstan Teńge saraıynyń atyna kelip túsip jatqan kóptegen suraǵy men pi­kiri dálel bola alady. Qazaqstan mone­ta­lary álemdik katalogterge engen, ný­mız­ma­tıkalyq qundylyqqa ıe», dep má­lim­­deıdi Ulttyq bank.

Teńgeniń bolashaǵyna degen senim úlken. 30 jyl ishinde Ulttyq bank tólem naryǵynyń jumysyn qalyptastyratyn keshendi normatıvtik-quqyqtyq baza qurdy.

«Sonymen qatar qazirgi zamanǵy ha­lyq­aralyq talaptar men standart­tar­ǵa saı ınfraqurylymdy – elimiz­de­gi bankter arasynda jalpy esep aıy­­rysýdy qamtamasyz etetin Aqsha aýda­rymdarynyń bankaralyq júıe­sin jáne Bankaralyq klırıng júıesin tabysty engizdi. Ulttyq bank­tiń ınfra­qury­lymynda sıfrlyq bıo­metrııa­lyq ıdentıfıkasııalaý qyzmeti sátimen iske qosylyp, jumys istep tur. Bul jumystar naryq qatysýshylaryna kar­tany, ınternet-tólemdi, QR-kodty, mo­bıl­di bankıngti jáne basqa da qolma-qol aqshasyz esep aıyrysýǵa negiz­delgen ınnovasııalyq qyzmetterdi ýaqtyly engizýge jáne óz klıentterine usynýǵa múmkindik berdi», dedi Ulttyq bank ókilderi.

Dóńgelek ústeldi júrgizgen – 

Abaı AIMAǴAMBET,

«Egemen Qazaqstan»