Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
«Janaryńdy kórgen shaqta,
Janǵan ot pa dep qaldym.
Qurbym qatar otyrsaq ta,
Syr aıta almaı toqtaldym.
О́ziń janym,
Ańsaǵanym,
Ańsaǵanym, Meńdi qyz!»,
dep keler ánniń keıipkeri Ilııa Jaqanovtyń úıindegi asyl jary Tıysh apaı ekenin kópshiligi bilgenimen, týyndynyń qalaı ómirge kelgendigi bárine birdeı málim emes.
Iá, Ilııa Jaqanovqa jar qosaǵy Tıyshkúldi án qudireti tabystyrǵan. Bul týraly Tolymbek Ábdiraıym aıtýly án tarıhy baıandalǵan áserli essesinde bylaı dep tolǵanady: «1961 jyldyń kóktemi. Ilııa Jaqanov «Qazaqstan pıoneri» gazetiniń tapsyrýymen Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanyn aralap, issaparynyń sońyna qaraı Jambyl oblysy Sarysý aýdanynyń Aqtoǵaı aýylyndaǵy ata-anasyna keledi. Sol jerde malshylar toıy bolady. Ilekeńder jaıǵasyp, as-sý ishken soń kosert kórýge dala sahnasyna bet túzedi. Ekinti aýa óner toıy bastalady. Halyq kóp. Otyratyn oryn joq. Ilekeń oqshaýlaý baryp turdy. Dýlat Shalqarbaev, Igen Nurmaǵanbetov bastaǵan jergilikti jigitter qyzý áńgime jeteginde. Sol kezde orkestr án bastady. Oınaqy qyrǵyz maqamy. Oryndaýshy – jas qyz. Sahna alystaý. Qasyndaǵylardyń qyzý áńgimesin Ilekeń jaı, selqos tyńdap turdy da, qyrǵyz ánin aıtqan qyzdan kózin aıyrǵan joq. Án aıaqtaldy. Qyz burylyp ketip bara jatty. Iаpyr-aı, sene me, senbeı me? Arqasyndaǵy qos burymynan kózin ala almaı qarap qalǵan. Qoıý, qalyń shash qyz tilersegin soǵady.
– Oıpyrmaı, ana burymdy-aı! – dep qaldy Ilekeń.
– A-a! – dedi Dýlat.
– Qyzdyń burymyn aıtam! Áni de tamasha! Jańa qyrǵyzdyń ánin oryndady ǵoı...
Dýlat jymyń etti...».
Mine, dál osy oqıǵa sezimge baı syrshyl sazger janyn selt etkizdi. Osy sátten bastap ózine beımálim kúıdiń baıybyna tereń boılaǵan jas jigit burymy tilersegine túsken sol sulýdan ózgeni oılaı almady. Ishtegi sezim býyrqanysy aqyry ómirge «Meńdi qyz» ánin alyp keldi.
Bul 1961 jyldyń sáýir aıy bolatyn. Sol jyly uly oqıǵa boldy. Biri – Iý.Gagarın ǵaryshty baǵyndyryp jerge qonyp jatsa, ekinshisi – Jaqanovtardyń shańyraǵyna án keıipkeri «Meńdi qyz» – Tıyshkúl esimdi boıjetkenniń kelin bolyp túsýi boldy.
Jalpy, Ilııa Jaqanovtyń shyǵarmashylyǵyna tereńnen boılaǵan adam kompozıtor ánderinde qyrǵyz sarynynyń basym ekendigin jazbaı tanıdy. Sol syrly saz qos ǵashyqty da máńgilikke tabystyrǵan bolatyn. Bul týraly sazgermen óle-ólgenshe syılasyp ótken qazaq valsiniń koroli Shámshi Qaldaıaqov: «Men ózgeshe syılaıtyn taǵy bir kompozıtor bar. Ol – Ilııa Jaqanov. Bir ǵajaby sol, onyń ánderinde qyrǵyz aǵaıyndardyń muńly saryny bar. Biraq onysy qazaqtardyń sherli áýenderine erekshe bir jańa mazmun berip, tek Ilııaǵa tán ánder týady», dep ádil baǵasyn bergen eken.
Shámshi Qaldaıaqov pikiriniń tereńine boılap, keńirek maǵlumat alǵymyz kelgen biz de bul saýaldy kompozıtordyń ózine qoıyp kórgen edik. Sonda Ilııa Jaqanov: «Bizdiń el qyrǵyzdarmen erte aralasqan. Asharshylyq jyldary jan-jaqqa bet-betimen ketken aǵalarymyz asharshylyq basylyp, bári toǵysqanda elge bir-bir qyrǵyz kelinshekterin alyp keldi. Sábıǵa, Bátımá, Sálımá degen jeńgelerimiz boldy. О́rimdeı jap-jas kezderi. Soǵys bastalyp ketkende sol jeńgelerimiz qolynda oraqtary bar, shyǵysqa qarap turyp egin orady. Bir ýaqytta belderi talyp, sharshaıdy. Sonda qyrǵyz ánderin shyrqap, sharshaǵandaryn basady. Qyrǵyzdyń lırıkalyq ánderi o bastan osylaı-osylaı elimizge sińgen, ákelerimiz, sheshelerimiz, aǵalarymyz aıtatyn ánder edi. Shyńǵys Aıtmatovtyń «Jámılá» povesin oqyǵannan keıingi áser elitip, «Danırdyń áni», «Jámılániń áni» týatyn sátte jańaǵy qyrǵyz ánderiniń bári meniń «Elim-aıym», «Aınamkózim», «Qaratorǵaıym», «Balqadısham», «Eki jırenim», «Baıanaýylym» sııaqty tý syrtymda turdy. Mine, áýezdi ánderimniń barlyǵyn sol mýzykanyń áýezimen, tolǵanysymen jazdym», dep úlken tebirenispen jaýap berdi.
Shynymen de, sazgerdiń ánderindegi sıqyrly sarynnyń astarynda kózben kórip, qolmen ustaýǵa kelmeıtin, tek júrek qana seziner osynaý tylsym da tereń kúı jatqan edi. Jáne sol saryn adastyrmaı sazger ómirindegi máńgilik mahabbatqa bastaý boldy. Ol «Meńdi qyz» – ózimen alpys eki jyl otasqan aıaýly jary Tıyshkúl apaıymyz...
