Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Eýrazııalyq damý bankini (EADB) «Ortalyq Azııadaǵy tıimdi ırrıgasııa jáne sý únemdeý» jańa zertteýinde sýarylatyn alqaptar tıimdiligin arttyrý men sý únemdeýdiń 10 naqty qadamy usynylǵan: tórteýi – aımaqtyq deńgeıde, altaýy – ulttyq saıasat sheńberinde. Atalǵan tásilder jıyntyǵy jyl saıyn qajetti sý mólsherin únemdep, turaqty damýdy qamtamasyz etpek. Olardy júzege asyrýda memleket, fermer jáne kópjaqty damý ınstıtýttarynyń ózara birlesken jumysy qajet.
Bank sarapshylarynyń aıtýynsha, Ortalyq Azııa klımat ózgeristerine edáýir táýeldi aımaq qataryna jatady. Bul jerde temperatýra jer júziniń basqa jerlerine qaraǵanda, tez kóteriledi. Qurǵaqshylyq pen sý tapshylyǵy máselesi shıelenise tústi. Muzdyqtar alqabynyń kólemi keıingi 50 jylda 30 paıyzǵa azaıǵan.
«Sý qory tapshylyǵy máselesiniń sheshimin eń aldymen ırrıgasııalyq sýarýdan izdeýimiz kerek. Ortalyq Azııada aýyl sharýashylyǵy negizgi sý tutynýshy bolyp sanalady: 2020 jyly jylyna 127,3 tekshe shaqyrym kólemniń 100,4-i nemese qoldanylatyn sýdyń 80 paıyzy ırrıgasııa maqsatyna jumsalǵan. Sýarý aımaqta aýyl sharýashylyǵyn júrgizýde jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde negizgi rólge ıe. Ortalyq Azııadaǵy sýarylatyn alqaptar kólemi 10,1 mln ga nemese álemdegi sýarylatyn alqaptardyń 2,9 paıyzyn quraıdy. Alaıda Ortalyq Azııanyń ırrıgasııalyq ınfraqurylymy tez tozǵysh jáne tehnıkalyq jabdyqtalý jaǵynan jetkilikti qamtamasyz etilmegen. Esep júrgizý quraldarymen jáne sýaratyn sýdy retteý, onyń alqaptarda paıdalanylýyn baqylaý qurylǵylarymen ishinara jabdyqtalǵan», dedi bank sarapshylary.
Ortalyq Azııadaǵy sýarý alqaptarynyń tıimdiligin jáne azyq-túlik qaýipsizdigin saqtaýdaǵy biregeı jol – sý únemdeýge kóshý. EADB sarapshylary Ortalyq Azııada sý paıdalanýdyń tıimdiligin jáne sýarylatyn alqaptardyń paıdalylyǵyn arttyrý úshin 10 naqty qadam usynyp otyr.
Onyń birinshisi – Ortalyq Azııalyq sý-energetıkalyq halyqaralyq konsorsıýmyn (OA HSEK) qurý. Konsorsıým energetıkalyq jobalarmen birge ırrıgasııalyq jobalardy júzege asyrý úshin kerek. Onyń qurylýy kópjaqty damý bankileriniń aımaqtaǵy memlekettermen dıalogin jáne araqatynasyn jedeldetedi.
Ekinshiden, konsorsıýmdar iri ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýǵa qabiletti. Demek, ırrıgasııaǵa ınvestısııa ákelýge múmkindik bar. Aımaqta jumys isteıtin damý bankteri kúrdeli jobalardy birge júzege asyratyn, qosymsha qarajat qoryn tartyp, kúrdeli jobalarǵa tıimdi qarjy seriktesi bolatyn qarjy operatory retinde qyzmet atqara alady.
Úshinshiden, zamanaýı ırrıgasııalyq jabdyq boıynsha mamandandyrylǵan aımaqtyq óndiristik-qyzmet kórsetý klasterin qurý – asa qajet sheshim.
«Ortalyq Azııa sýarý alqaptary boıynsha álemde Qytaı, Úndistan, AQSh jáne Pákistannan keıin besinshi orynda. Irrıgasııalyq jabdyq boıynsha 140-320 mln dollardy quraıtyn naryqqa ıe. Bul – álem naryǵynyń 4-8 paıyzy», deıdi mamandar.
Tórtinshiden, OA elderiniń Aýǵanstanmen qarym-qatynas boıynsha konsolıdasııa qurýy da – kókeıkesti másele. Ortalyq Azııanyń sý qoryn basqarý tetikterinde seriktestik shemasyn usyný oryndy, onyń ishinde AQHQ platformasynda jáne transshekaralyq sý qorlaryna baılanysty basqa da aımaqtyq uıymdar sheńberinde.
Besinshiden, Ortalyq Azııanyń sý-ırrıgasııalyq júıeleri aýqymdy ınvestısııalarǵa zárý, onyń ishinde memleket-jekemenshik seriktestik tarapynan da.
Altynshydan, sharýaaralyq arnalarda jáne fermerlik sharýashylyqtarda Sý paıdalanýshylar qaýymdastyǵynyń (SPQ) qatysýymen sýdyń durys eseptelýin uıymdastyrý óte mańyzdy. SPQ uıymdastyrý-quqyq-tyq dárejesin nyǵaıtý sý qorlaryn paıdalanýǵa qatysty SPQ jaýapkershiligi men mindettemesin arttyrady. Mundaı sharalar aldaǵy ýaqytta fermerlik sharýashylyqtarǵa beriletin sýdy aqyly júıege aýystyrýǵa múmkindik beredi.
Jetinshiden, tarıfke ınvestısııalyq tólemderdi birtindep qosý bıýdjettik sý sharýashylyq uıymdarǵa ırrıgasııalyq júıelerdiń renovasııasyna, qurylysyna, modernızasııalaýyna ınvestısııa jasaýǵa múmkindik beredi.
Segizinshiden, sýarylatyn alqaptardyń jan-jaqty tuzdanýyna baılanysty olardyń melıoratıvti jaǵdaıyn sýarý jáne kárizdeý júıelerin jaqsartý arqyly túzeý durys bolar edi. Mysaly, sharýashylyq ishindegi jer kanaldaryn naýa tıpteske aýystyryp, al burynnan bar kanaldardy alqaptarǵa sý beretin qubyr júıelerine almastyrýǵa bolady. Bul fıltrasııalyq shyǵyndardy úsh-tórt ese azaıtady.
Toǵyzynshy qadam – sý sharýashylyqtarynda barlyq jerde sıfrlandyrylǵan tehnologııalardy engizý. Bul sýdy rasıonaldy túrde paıdalanýǵa múmkindik berip, onyń jumsalý kólemin esepteýge jáne fermerlik sharýashylyqtarǵa sýdy aqyly túrde berý júıesine ótýdi jeńildetedi. Sý esepteý sıfrly tehnologııalaryn engizý arqasynda sý shyǵyndaryn únemdeý jylyna 12-15 paıyz bolýy múmkin. Oǵan qosa sýarylatyn alqaptardyń melıoratıvti jaǵdaıyn jáne jerdiń tuzdanýyn qadaǵalaıtyn araqashyqtyq spýtnıktik dıagnostıkany qoldanatyn turaqty júıeni uıymdastyrý da kerek.
Onynshy mindet – sýarýdyń, jerdi lazerli josparlaýdyń, aýylsharýashylyq ónimderin ósirýdiń zamanaýı tehnologııalaryn qoldaný. Eńis jerlerdi túzep, atyzdar arqylý sýarý jaǵdaıynda ónim túsimi edáýir artady ári sý jylyna 20-dan 30 paıyzǵa deıin únemdeledi.
