Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
«Munaıdyń qymbattaýy, munaı óndirisiniń is júzinde eki tańbaly ósýi jáne tómen bazanyń aıqyn áseri eginniń jetispeýshiliginen aýyl sharýashylyǵyndaǵy óndiristiń tómendeýin bildirmeı jiberdi. Nátıjesinde, 2023 jyldyń 10 aıynda ekonomıka ósimi qaıtadan 4,9 paıyzǵa deıin jedeldedi. Sonymen qatar negizgi faktorlardyń qolaıly úılesýi qarasha aıynda ekonomıkanyń 5 paıyzǵa ósýine qol jetkizýge múmkindik beredi. О́ıtkeni qazan aıynda Ulttyq qordan qosymsha 500 mlrd teńge tartyldy jáne jyl sońyna deıin taǵy da 800 mlrd teńge túsim kútilip otyr. Ekonomıkaǵa jańa aqshanyń mundaı erekshe quıylýy, árıne, iskerlik belsendilikke serpin beredi jáne ınflıasııaǵa keshiktirilgen áserin tıgizedi», deıdi ortalyq sarapshysy Asan Qurmanbekov.
Sarapshylardyń aıtýynsha, aýyl sharýashylyǵyndaǵy quldyraý ekinshi aı qatarynan ekonomıkalyq ósimdi tejep tur. Bul saýda sektorynyń kórsetkishterinde kórinis tabady. Máselen, bıylǵy on aıda ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy sektoryndaǵy jyldyq ósim nebári 3,8 paıyz bolsa, saýdalyq emes sektorda (qyzmet kórsetý) ósim 5,4 paıyz bolǵan. Qyzmet kórsetý sektoryndaǵy mundaı joǵary dınamıka 2014 jyldan beri baıqalyp otyr. Ol kezde barreline 100 dollardan asqan munaı baǵasy ishki suranysqa qatty qoldaý bildirgen edi. О́tken jyldyń qazan aıyndaǵy tómen bazalyq áser de IJО́-niń jalpy kórsetkishterine mańyzdy úles qosady.
«Ekinshi toqsannyń basynan bastap qazan aıynda ınvestısııalyq belsendilik ósip shyǵa keldi. Bul 2023 jyldyń 10 aıyndaǵy ósim kórsetkishinde kórindi. 2023 jyldyń 9 aıyndaǵy 12,1 paıyzdyq kórsetkishten 2023 jyldyń 10 aıynda 12,6 paıyzǵa deıin joǵarylady. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa negizinen transport (+58 paıyz), densaýlyq saqtaý (+40 paıyz), saýda (+38 paıyz) salalaryna baǵyttaldy. Birshama tejelgen dınamıka saýda sektorynda – ónerkásipte (+8,3 paıyz) jáne aýyl sharýashylyǵynda anyǵyraq baıqaldy (+8,7 paıyz). Munaı baǵasy ekinshi aı qatarynan barreline 90 dollardan asty. Bul qazan aıynda munaı óndirýdiń ekinshi toqsannyń basynan bergi eń joǵary deńgeıge deıin ulǵaıýymen birge jalpy ónerkásip ónimine oń áser etti», delingen ortalyq saraptamasynda.
Olardyń joramalynsha, osy jyldyń 10 aıynda ekonomıka ósiminiń 4,9 paıyz deńgeıinde bolýy ishki jalpy ónimge qatysty pozıtıvti boljam jasaýǵa jol ashady.
«Kóterilip jatqan munaı kotırovkalary iskerlik belsendiliktiń jaqsarýyna qolaıly jaǵdaı jasap otyr. Sońǵy toqsanda bıýdjet shyǵyny da rekordty bolady jáne ekonomıkany qoldaıtyn qosymsha faktorǵa aınalady. Nátıjege ótken jyldyń qarashasyndaǵy joǵarǵy emes baza da áser etedi. Joǵaryda aıtylǵandardy saralaı kele bıyldyń qorytyndysy boıynsha IJО́ ósimi 4,9 paıyzdy quraýy múmkin», deıdi.
Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń sarapshysy Toqtasyn Baqbergenniń aıtýynsha, IJО́ elde belgili bir ýaqyt ishinde óndirilgen taýar men qyzmet kólemin baǵalaýǵa jáne ony aqshalaı birlikpen kórsete alýǵa múmkindik beredi. Bul óz kezeginde ekonomıkalyq derekterdi áldeqaıda túsinikti etedi.
«IJО́ esep aıyrysýyn júrgize bastaǵan alǵashqy el – AQSh. Ekonomıkadaǵy óndirilgen taýar men qyzmet qunyn esepteý ıdeıasyn amerıkalyq ekonomıst Saımon Kýznes 1930 jyly usyndy. Uly depressııaǵa jaýap retinde jáne ekonomıkanyń ahýalyn baǵalaý qajettiligine oraı ekonomıst ulttyq tabys pen ónimdi esepteý ádistemesin oılap tapty. 1934 jyly AQSh alǵash ret IJО́ boıynsha resmı derekterdi jarııa etti», deıdi T.Baqbergen.
Elimiz keıingi 12 jylda nomınaldy mándegi jyldyq ósimdi kórsetip keledi. 2022 jyly eldiń IJО́-si 103,8 trln teńge bolǵan. Bul 2011 jylǵy IJО́ kórsetkishinen (21,8 trln teńge) 4,8 ese kóp.
«Ortasha alǵanda, 2010-2022 jyldar aralyǵynda jyl saıynǵy IJО́ nomınaldy ósimi 14,1 paıyz boldy. Keıingi 12 jylda IJО́ qurylymynyń aıtarlyqtaı ózgermegenin jáne negizgi úles qyzmet kórsetý salasyna tıesili ekenin aıta ketý kerek. Qyzmet kórsetý salasynyń úlesi 54,5 paıyzdy quraıdy, al taýarlar óndirisiniń úlesi – 39 paıyz. Qyzmetter úlesiniń ulǵaıýyn ekonomıkanyń shıkizat resýrstaryna degen táýeldilikten aryla bastaǵanynan baıqaýǵa bolady. Bul eldiń shıkizat baǵasynyń aýytqýyna osaldyǵyn tómendetetin oń faktor bolýy múmkin. Eger bilim, densaýlyq saqtaý, qarjy, aqparattyq tehnologııa jáne oıyn-saýyq qyzmetteriniń úlesi men sapasy ósetin bolsa, onda syrtqy ekonomıkalyq daǵdarystardyń Qazaqstan ekonomıkasyna áseri shynymen tómendeıdi. Bul rette IJО́ qurylymy 2013 jyldan beri IJО́-niń negizgi salasy «kótermen jáne bólsheý saýda» ekenin kórsetip beredi», deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta «transport jáne qattaý» salasymen birlese otyryp saýda sektory tek ósim kórsete bermek. 2022 jyldyń qorytyndysy boıynsha eki salanyń IJО́-degi úlesi 16,4 jáne 6,2 paıyz bolǵan.
«Bul sıfrlar elde negizinen bıznestiń saýda tıpiniń qattyraq damyp jatqanyn ańǵartady. Árıne, ol taýar men qyzmetterdiń satylýyna baılanysty bul jaǵdaı belgili bir deńgeıde el damýy jolynda úlken táýekelder de týdyrady», deıdi ınstıtýt sarapshysy.
2011-2022 jyldar aralyǵynda eldegi jyldyq ósimniń ortasha deńgeıi 3,8 paıyz deńgeıinde bolǵan. Eń qatty ósim tańdap alynǵan ýaqyt aralyǵynyń bas kezine tıesili. 2020 jyly pandemııaǵa baılanysty IJО́ ósimi teris aımaqqa ketken.
«Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy týraly boljamǵa sáıkes 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha IJО́ 119 123,7 mlrd teńgeni quraıdy. Bul 2022 jylmen salystyrǵanda 14,8 paıyzǵa joǵary. Shynaıy mánde eldiń ósimi 4,7 paıyzǵa toqtalmaq. Osylaısha, turaqty qurylym kezinde qyzmet kórsetý óndirisiniń ekonomıkalyq ósýge qosqan úlesi burynǵysha joǵary bolyp qalady. Bul bolashaqta syrtqy ekonomıkalyq oqıǵalarǵa baılanysty táýekelderdiń joǵarylaýyn týdyrady. О́ńdeý ónerkásibi qosqan úlestiń ósimin oń faktor dep baǵalaýǵa bolady. 2019 jyldan beri óńdeýshi ónerkásiptiń IJО́ naqty ósimine qosqan úlesi taý-ken ónerkásibinen asyp túsedi. Bul birtindep ekonomıkanyń ártaraptana bastaǵanyn jáne shıkizat baǵytynan alshaqtaı bastaǵanymyzdy kórsetedi. Ýaqyt óte kele ártaraptanǵan ekonomıka syrtqy shoktarǵa qarsy turyp, fıskaldy jáne monetarlyq saıasat jumysynyń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi», deıdi T.Baqbergen.
