Otandyq maıtalman mamandar
Atalǵan keshenge eldegi atom energetıkasy salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, «Atom energııasy ınstıtýty» fılıaly dırektorynyń materıaltaný zertteýleri jónindegi orynbasary Erbolat Qoıanbaev arnaıy kólikpen alyp bardy. Jol-jónekeı zamanaýı qýat kózderi jóninde qyzyqty áńgimeler aıtty. Qaı taqyryptyń da san myń syryn qazaqtyń qara sózine salyp, bar qunarymen túsindirip beredi. «Kelisimshartpen tájirıbe almasýǵa kelgen japon eliniń atom energııasy mamandary baıtaq dalaǵa qarap, jer asty-ústi baılyqtary men ulttyq áleýeti týraly estigende eriksiz bas shaıqaıdy», deıdi ol.
«Baıkal-1» kesheniniń qorǵanysy tym berik. Ony Ulttyq ulan áskeri kúzetip tur. Basyńnan baqaıshaǵyńa deıin muqııat tekserýden ótkizip, árbir adamǵa arnaıy ruqsat beredi. Biz barǵan reaktorǵa qatynaıtyn qyzmetkerler jerasty joldarymen júredi. Keshen qabyrǵalaryn amerıkalyq áriptesteri «tym qalyń ári myqty!» dep baǵalap, tańdanystaryn jasyrmaǵan eken. Osy jerasty joldary birneshe blokke bólingen jáne jalpy birneshe shaqyrymdy quraıdy. Joldardyń uzaqtyǵyn suraǵanymyzda, «Ony aıta almaımyz, biraq keshendegi elektr jelilerin tolyq jańartqanda 18 000 km kabel tartyldy», dedi. Eni 2-2,5, bıiktigi 2,5-3 metr bolatyn jerasty joldarynyń arǵy beti áreń kórinedi. Sondyqtan jýrnalısterdi jerústi joldaryndaǵy kólikpen alyp júrdi. Alaıda arasy jaqyn nysandarǵa jerastymen qatynap otyrdyq.
Jerasty qyzmetkerlerine barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qyzyqpaýǵa sharań joq. Bir kemdigi, uıaly telefondar jumys istemeıdi. Al bizdiń qalta telefondarymyzdyń bárin kireberiste alyp qalǵan. Sebebi ondaǵy kóp oryndardy fotoǵa túsirip, ashyq jarııalaýǵa bolmaıdy. Sonymen «Baıqal-1» reaktoryna kirer aldynda ústimizge aq halat, basymyzǵa kaska kıdirdi. Jalpy, «Baıqal-1» zertteý reaktorlar kesheniniń basshysy ári bas ınjeneri Almas Ázimhanov degen azamat eken. Kóp sóıleýge qushtar adam bolmaǵanymen, qyzmetkerleri men áriptesteri, «Álemdegi basqa birde-bir reaktorǵa uqsamaıtyn jeke-dara reaktorlar keshenin basqaryp otyrǵan, osy saladaǵy asa bilikti maman» dep, erekshe maqtanyshpen aıtty. Kásibı kadrlardyń oıy men sózine beıil bolyp, «Atom energetıkasy boıynsha osyndaı myqty mamandarymyz bola turyp, «maman joq» dep aýyzdy qý shóppen súrtý ábestik eken ǵoı», degen oı qylań berdi.
Zertteý reaktorlaryn konversııalaý
Qazir bizdiń elimizde Iаdrolyq qaýipti azaıtý jónindegi jahandyq bastama sheńberinde zertteý reaktorlaryn tómen baıytylǵan otynǵa konversııalaý jumystary júrgizilip jatyr. Bul jumystardyń negizgi maqsaty – joǵary baıytylǵan ýrannyń (JBÝ) jınaqtalǵan qoryn joıý jáne zertteý reaktorlaryn tómen baıytylǵan ýran (TBÝ) otynyna aýystyrý arqyly ıadrolyq materıaldardy taratpaý.
«Sizder kórip turǵan «Baıkal-1» reaktorynyń álemde balamasy joq. О́ıtkeni bul keshendi astynan da, ústinen de jan-jaqty baqylap kórýge bolady. Álemdegi bul syndy keshenderdiń bárine tek ústinen qaraı alasyz. Aıtpaǵym, astynan kirip kórýdiń bir artyqshylyǵy, tómendegi tehnologııalardy almastyrý jumystaryn júrgizgende óte qolaıly. Jumys úrdisin úzbeı-aq kóp sharýany atqarýǵa múmkindik bar. Oǵan qosa jaǵdaıdy tolyq baqylap, kúnine neshe ret bolsa da jaqsy baǵamdap otyrýǵa yńǵaıly. Sýmen salqyndatylatyn IVG.1M reaktory 1975 jyly iske qosyldy. Negizi ıadrolyq zymyrandar qozǵaltqyshynan jylý shyǵarǵysh jıyntyqtary men jylý shyǵarǵysh elementterin synaýǵa arnalǵan joǵary temperatýraly gazben salqyndatylatyn reaktor», dedi bas ınjener.
Naqtysy, 1990 jyly IVG.1M ıadrolyq zertteý reaktory tolyq derlik jańǵyrtyldy (konversııalandy). Onda reaktıvtilik qoryn 2 ese arttyrýdyń arqasynda eksperımenttik múmkindikterdi keńeıtý jolymen reaktordyń aktıv aımaǵy tómen baıytylǵan ıadrolyq otynǵa aýystyrylǵan. Sóıtip, keshende zertteý jumystary tııanaqty júrgizilip, bıyl 18 mamyrda Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń IVG.1M zertteý reaktory konversııalaý jáne barlyq ruqsat berý qujattaryn resimdeý jumysy aıaqtalǵannan keıin TBÝ otynymen jumys isteı bastady. Reaktor qýat deńgeıine shyǵarylyp, qondyrǵysynyń barlyq júıesi shtattyq rejimde jumys isteýge kiristi.
«Bul keshenniń jumys isteý baǵyttary negizinen reaktorlyq sáýlelendirý úderisterinde konstrýksııalyq materıaldary men sýtegi ızotoptarynyń jınalý jáne shyǵarylý sıpattamalaryn zertteýge arnalǵan. Sondaı-aq termoıadrolyq reaktorlardyń birinshi qabatynyń materıaldaryn apattyq jaǵdaılarda modeldeý jumystaryn isteıdi. Sonymen qosa, bıologııalyq nysandarǵa radıasııalyq áserdi zertteý men taǵy basqa kóptegen jumystar atqarylady. Halyqaralyq kelisimsharttar boıynsha shetelderden kóptegen usynystar men tapsyrys túsedi. Bıologııalyq nysandarda úlken energetıkalyq reaktorlardyń qaýipsizdigi boıynsha naqty shara qoldanamyz. Mysaly, olar apatty jaǵdaıda jumys istegen kezde arnaıy keshenderde sondaı asa qaýipti rejimderge kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizemiz.
Bizdegi eki Ulttyq ıadrolyq ortalyqta eki keshen bar. Olar – IGR jáne myna turǵan «Baıkal-1» reaktor zertteýler kesheni. Oǵan qosa olardan tys stendter de bar. Onda reaktorlardyń aktıvti aımaqtarynyń balqytý jumystarymen muqııat aınalysamyz. Osy jaǵdaılarǵa qarap-aq, bizde salanyń óte kúrdeli jumystary júrgiziletinin paıymdaýǵa bolady. Reaktorlarda da aktıvti aımaqtardyń balqytý úderisterimen jumys isteledi. Bul qyzmetterimizge shetelderden usynys pen tapsyrys óte kóp. Sebebi álemdegi atom energııasy boıynsha aldyńǵy qatarly elderdiń ózinde, aıtylǵan atomǵa qatysty tym aýyr úderisterdi nátıjeli júrgizýge bizdiń keshendegideı múmkindik joq. Birinshiden, bizde attestattalǵan bilikti mamandar jumys isteıdi. Oǵan qosa ınstıtýttyń kóp jyldyq mol tájirıbesi bar. Sondyqtan isimizge qyzyǵýshy kóp ári salaǵa qatysty túrli tapsyrys tolassyz kelip jatady. Taǵy da qaıtalaıyn, bul jerde jasalǵan tájirıbe men synaqtardy ózgeler ózderinde ótkize almaıdy. Sodan aınalyp kelip, bizdiń qyzmetimizge júginedi», degen «Baıkal-1» reaktorlar kesheniniń basshysy Balqash kóliniń boıynda, Úlken aýylynyń janynda salynýy yqtımal atom elektr stansasy týraly da pikirin bildirdi.
«Elimizde salynýy múmkin AES-ke qatysty aıtar bolsam, bul – óte aýqymdy másele. Desek te, qysqa túsindirýge tyrysyp kóreıin. Áýeli AES-ke toqtalaıyn. Qazaq elinde, jerinde birinshi AES Aqtaý qalasynda 1973 jyldan 1999 jylǵa deıin jumys istedi. Jumysyn óte jaqsy atqardy. Ol – jyldam neıtrondarmen qyzmet etetin elektrondy reaktor. Ári dúnıe júzindegi tuńǵysh tájirıbelik reaktor. Onda elektr energııasy, jylý, tushy sý (aýyz sý) óndiriletin. Sondaı-aq bul reaktorda otyny úlken kólemdi ıadrolyq óndiris bolatyn. Qazirgi kezde AES-tiń kóptegen elementi Qazaqstanda bar. Birinshi kezekte bilimdi ári bilikti mamandar jetkilikti. Keıbireýler AES-ti meńgerip ketetin mamandar joq degendi kóp aıtady. Bul pikir – múlde teris. Shyndyqqa múldem janaspaıdy. Sondaı-aq elimizde reaktorlardyń sýytý júıeleri bar. Eshalondyq qorǵanys júıeleri tolyq qalyptasqan. Jalpy, qorǵanys jaǵynan atom stansalary qorǵanysynan kem emes. Qazir elimizde 3 birdeı atomdyq reaktorlyq qondyrǵy turaqty jumys istep tur. Bárinde otandyq mamandar laıyqty qyzmet etip jatyr», dedi bas ınjener nyq senimmen.
Almatydaǵy VVR-K 1957 jyly paıdalanýǵa berilse, Kýrchatovtyń IGR reaktory 1960 jyly iske qosyldy. Onyń qýattylyǵy – 10 myń gıgavatt. Al energetıkalyq tok shyǵaratyn qýaty 3 500-4 000 gıgavatt. Bizde 10 myń gıgavattyq reaktorlar. Mine osy reaktorlardy ózimizdiń otandyq ǵalymdar men mamandar jumys istetip, júrgizip otyr. «Qazaqstanda atomdyq stansalardyń kóp elementi bar degende, eń bastysy, osy 3 birdeı atom reaktory qalypty jumys istep turǵanyn da aıtqym kelgen. Sebebi AES salýǵa umtylyp otyrǵan eldiń birqatarynda atom reaktoryn kózben kórmek bylaı tursyn, ony kózine elestete alatyn da mamandary joq», dedi ol.
Beıbit atomnyń berekesi
Álemde ıadrolyq qarýdy taratpaý rejimin nyǵaıtý isinde jetistigi asa mańyzdy. Kýrchatovta atqarylyp jatqan atomǵa qatysty joba Qazaqstan men AQSh-tyń JBÝ-dy paıdalanýdy azaıtý jáne jappaı qyryp-joıý qarýyn jasaý úshin paıdalanylýy múmkin ıadrolyq materıaldardyń zańsyz taralý qaýpin kemitý jónindegi birlesken áreketiniń bir bóligi bolyp sanalady.
«Atomdyq stansada mashına zaly degen bolady. Olar – týrbına, generator, bul qondyrǵylar óz elimizde bar. Aımaqtyq elektr stansalary, elektr jylý ortalyqtary (TES) jáne GRES-ter. Bulardyń bárinde bilikti mamandar bar. Onda da sý tazartatyn júıesi, arnaıy qubyrlary bar ekeni málim. Sol ortalyqtarda óz isin jetik biletin mamandar jumys istep júr. Sol mamandar bolashaq AES-terdiń kadrlyq negizi dińgeginiń negizi bola alady. Al atom reaktorlaryna qatysty mamandar neshe jyldan beri úzilissiz daıyndalyp kele jatyr. Árqaısysy óz isin jetik biledi. Olar AES jumysyn kidirissiz alyp keterine senim mol», dep jalǵady sózin bas ınjener.
IVG-1M 1990 jyly jańǵyrtý negizinde qaıta jasalǵan. Bul keshende júrgiziletin negizgi zertteý jumystarynyń baǵyttary, reaktorlyq sáýlelendirý úderisterinde konstrýksııalyq materıaldaryn, sýtegi ızotoptaryn konversııalaýdy oryndaý shyǵys tehnıkalyq parametrleri jaqsartylǵan tómen baıytylǵan otyndaǵy jańartylǵan reaktordy alýǵa ǵana emes, reaktorlyq jáne qosalqy júıelerdiń tehnıkalyq jaı-kúıin, «Baıkal-1» kesheni ınfraqurylymyn aıtarlyqtaı jaqsartýǵa da múmkindik berdi. Búginde IVG.1M reaktory jetekshi halyqaralyq uıymdar qyzyǵýshylyq bildirip otyrǵan beıbit atom salasyndaǵy bıýdjettik jáne kommersııalyq baǵdarlamalar sheńberindegi synaqtardy jalǵastyryp, ǵylymı zertteý jumystaryn qaıta bastaýǵa daıyn.
Qazirgi ýaqytta Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy Argonn jáne Aıdaho (AQSh) ulttyq zerthanalarymen birlesip, IGR rektoryn tómen baıytylǵan otynǵa aýystyrý múmkindigin zertteýdi jalǵastyryp keledi. Úlbi metallýrgııa zaýytynda IGR reaktorynyń jańa JBÝ otynyn suıyltý jumystary oryndalyp, osy reaktordyń sáýlelengen JBÝ otyny boıynsha da osyndaı mindetti iske asyrýǵa daıyndyq júrgizilip jatyr.
