Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jaqynda «Ulttyq mektep modeli: tárbıeden bilimge» taqyrybymen Qazbilim ulttyq lıseıinde ótken ǵylymı-tájirıbelik konferensııada elimiz óńirlerinen jınalǵan ustazdar qaýymy saladaǵy túıtkilderdi sheshýdiń, tulǵa tárbıeleýdiń ózekti máselelerin talqylady. Osy jıyn barysynda pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, «Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasy» qoǵamdyq birlestigi prezıdenti Asqarbek Qusaıynov bilim sapasyn jaqsartýdyń segiz quraýshy júıesin atady. Keıingi otyz jylda sheteldik bilim júıesin zerttep júrgen ǵalym «Osy kezge deıin bilim berý mazmunyn álemdik paradıgma negizinde qarastyryp keldik. Alaıda keńestik dáýirde de, qazir de bilim berý paradıgmasyn damyta almaı kelemiz. Al kóptegen elde balanyń quzyrettiligin qalyptastyryp, nátıjege saı jumys istelip jatyr. Elimiz PISA halyqaralyq zertteýlerine 20 jyldan beri qatysyp keledi. Nátıjesine kóz júgirter bolsaq, jaratylystaný, oqý, matematıkalyq saýattylyǵy jaǵynan oqýshylarymyzdyń bilim deńgeıi tómen ekenin kóremiz. Al onyń basty sebebi nátıjege baǵdarlanǵan bilim bermeýdiń saldarymen baılanysty», dep atap ótti. О́ıtkeni oqýshylarǵa kóp aqparat berilgenimen, ony bolashaqta qalaı ıgerip, qalaı qoldaný tájirıbesi úıretilmeıdi. Sondyqtan bilim sapasyn kóterýdiń ǵylymı negizderin jasaý ýaqyt talabynan týady. Al ol úshin bilim standarttary men oqý baǵdarlamalarynyń, oqý ádebıetiniń, basqarý júıesi men materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń sapasyn jaqsartý, rýhanı-adamgershilik, patrıottyq tárbıe berý, pedagog kadrlardyń biliktiligin arttyrý, monıtorıngtik baǵalaý júıesi men ǵylymı-zertteý jumystaryn jetildirýdiń sapaǵa tikeleı áser etetin júıe quraýshy faktor ekenin qaperde ustaý mańyzdy.
Osy jıyn barysynda bilim sarapshysy, «Qazbilim Group» kompanııasynyń basqarma tóraǵasy, PhD Aıatjan Ahmetjan birqatar suraǵymyzǵa jaýap bere kelip, elimizdegi mekteptiń barlyǵy bir aýysymda oqytylǵanda ári bir synypta oqýshy sany 24 baladan aspaǵan jaǵdaıda ǵana sapaly bilimge qol jetkizýge bolatynyn aıtady. Sarapshynyń aıtýynsha, búginde respýblıkada 130-dan astam úsh aýysymdy, 150-den asa apatty mektepter bar. Básekege qabiletti elder jaǵdaıynda mektepterde balalar bir ǵana aýysymda bilim alyp jatyr. О́kinishke qaraı, ázirge bul kórsetkishke bizdiń elde qol jetkizý múmkin bolmaı otyr. Sebebi keıingi otyz jylda úsh aýysymdy mektepterdiń jaǵdaıy tolyqqandy sheshilgen joq. Al «Jaıly mektep» jobasy júzege asqan jaǵdaıdyń ózinde bul másele túbegeıli sheshimin tappaıdy. Aldaǵy oqý jylynda 11-synypty – 170 myń, al 4-synypty 410 myń bala bitiredi. Sondyqtan respýblıkadaǵy demografııalyq ahýal jetkilikti túrde kóńil bólýdi qajet etedi. Demografııalyq dúmpýde sapaǵa áser etetin faktordyń biri – memlekettik mekteptermen teńdeı talap qoıa otyryp, jekemenshik mektepterdiń kóbeıýine múmkinshilik berý. О́ıtkeni mektep jeke bolǵanymen, bala – eldiń bolashaǵy. Al daryndy balalarǵa qolaıly jaǵdaı týǵyza otyryp, Nazarbaev zııatkerlik mektebi, respýblıkalyq fızıka-matematıka mektepteri syndy mamandandyrylǵan bilim oshaqtaryna jetkilikti kóńil bólý de – ýaqyt talaby. Daryndy balalarǵa qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi retinde qaraı otyryp, sapaly bilim alýyna jaǵdaı jasaý, mamandandyrylǵan mektepterde konkýrstardyń ashyq ótýine mán berý ýaqyt kúttirmeıdi. Osy oraıda áli kúnge keńestik sanadan aryla almaı otyrmyz degen qynjylyspen sarapshy bilim kórsetkishterin anyqtaǵanda, paıyzben jarysqa túsýge tosqaýyl qajettigin alǵa tartty. «Aqıqatyndaǵy sapa men qaǵazdaǵy sapanyń múldem alshaq ekenine álemdik zertteýler dálel. Sondyqtan eń aldymen, jalǵan aqparat berýden arylyp, zertteýlerdi ádil ótkizýge, berilgen suraqtardy qazaq tiline aýdaryp, kóshirmesiz qoldanǵanda ǵana halyqaralyq zertteýlerde bilim sapasynyń joǵary kórsetkishine qol jetkizýge bolady», deıdi sarapshy. Buǵan qosa sapaly bilimge áser etetin basty faktor – sapaly oqýlyq jazý. Sarapshy atap ótkendeı, oqýlyq jazý qazirgi jaǵdaımen jalǵasyn taba beretin bolsa, onyń sapasy eshqashan jaqsarmaıdy. О́ıtkeni baǵdarlamany jáne oqýlyqty jazatyn jumys toby oqýlyq jazý isin óziniń negizgi jumysy retinde qarastyrmaıdy. Mundaı jaǵdaıda sapaly oqýlyq týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq. Sondyqtan Y.Altynsarın atyndaǵy ulttyq bilim akademııasy quramynda oqýlyq jazatyn avtorlar shtatta jumys isteýge tıis.
Bala oqytý, tulǵa tárbıeleý isinde bilikti kadrlar men ınfraqurylymdy damytýdyń mańyzdy ekenine toqtalǵan Ulytaý oblysy bilim basqarmasynyń basshysy Safýra Tólekova elimizdegi jekemenshik mektepter tájirıbesine toqtaldy. Sarapshynyń aıtýynsha, jekemenshik mektepterdi oqýshy ornynyń tapshylyǵyn joıady dep birjaqty qarastyrýǵa bolmaıdy. Jekemenshik mektepter birinshiden, memlekettik mektepterge básekelestik orta qalyptastyrady. Bir aıta keterligi, elimizde tek bıznes kózi retinde ashylyp jatqan mektepterdiń de bar ekenin joqqa shyǵara almaımyz. Degenmen ulttyń aldyndaǵy mıssııasyna adal, bolashaq urpaqqa sapaly bilim berý baǵytynda kósh aldynda turǵan mektepter bar. Al mektepterdiń básekeles ortada damýy úshin jekemenshik jáne memlekettik mektepter serikes retinde jumys istep, barlyq balanyń sapaly bilim alýyna teńdeı múmkindik qarastyrylýy qajet. Biraq, ókinishke qaraı, balalardyń qajettiligi men qabileti ártúrli bolǵandyqtan, ár balanyń qajettiligine sáıkes bilim berýde úlken jetistikterge jete almaı kelemiz. Al daryndy balalardyń básekeles ortada bilim alýyna jaǵdaı jasaý adamı kapıtaldyń ósýine, ıntellektýaldyq qabiletterin damytýǵa yqpal etedi.
«Birqatar jekemenshik mektepterde daryndy balalarǵa arnalǵan júıeniń jaqsy damyp keletinin aıta ketken jón. Qazbilim, Pıfagor sııaqty mektepterdegi standarttan tys bilim berý, olımpıadalarǵa daıyndaý barysyna erekshe nazar aýdarýǵa bolady. Búginde áleýeti joǵary mamandar jekemenshik mektepterge ketip jatyr. Osy turǵydan alǵanda memlekettik mektepter óziniń jumys tujyrymdamasyna ózgeris jasaı otyryp, pedagogterdi turaqtandyrý máselesine kóńil bólgeni abzal. Sońǵy ýaqytta memleket tarapynan pedagogıkalyq oqý oryndaryna granttardy kóbeıtý jáne pedagogterge qoıylatyn talaptar kúsheıtilip jatyr. Túrli úkimettik emes uıym da ártúrli joba aıasynda pedagogterdi daıarlaý isine úles qosyp keledi. Mysaly, Teach for jobasy aıasynda pedagogıkalyq mamandyǵy joq, biraq ózara jaqyn bolyp keletin mamandardy arnaıy kýrstan ótkize otyryp, mektepke muǵalim retinde daıarlaý isi jalǵasyn taýyp júr. Osy joba derekterine súıenetin bolsaq, 2022 jyly aýyl mektepteriniń 18,5, qala mektepteriniń 31,2 paıyzy joǵary sanatqa ıe bolsa, byltyr elimiz mektepterinde pedagogıkalyq kadrlarǵa qajettilik 4 myń mamandy quraǵan. Osy oraıda sarapshy mektep qabyrǵasynda qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa yqpal etetin, bilikti pedagogter daıarlaý isinde «Muǵalim» jobasynyń da bilikti kadrlar daıarlaýdaǵy mańyzyna toqtalyp ótti. Al elimizde jekemenshik mektepter sanynyń artýy – qalaı bolǵanda da jaǵymdy úrdis. Eń bastysy, olardyń jumysyn sapaly uıymdastyryp, ár balany tulǵa retinde damytýǵa baǵyttalǵan mazmunyna tereń mán berý qajet», deıdi Safýra Seıdýalıqyzy.
Mektepte jaqsy oqyǵan oqýshy alǵan bilimin ary qaraıǵy ómir jolynda tıimdi paıdalanyp, jol taýyp kete alady. Mekteptiń qanshalyqty sapaly bilim bergenin osy úde turǵysynan baǵamdaý qajettigin alǵa tartqan bilim sarapshysy, Kembrıdj ýnıversıtetiniń magıstri Nurmuhammed Dosybaev «Eger mektep júıesi sapaly bilim beretin bolsa, oqý bitirgen túlek ýnıversıtette de jaqsy kórsetkishterge qol jetkizip, jaqsy ortaǵa barýǵa tyrysady. Mekteptegi bilimi onyń aldaǵy ómiriniń irgetasy retinde qalanady», dep atap ótti.
«Elimizde «Bilim-ınnovasııa» lıseıi, Nazarbaev zııatkerlik mektepteri, respýblıkalyq fızıka-matematıka mektebi, «Daryn» júıesine qatysty mektepterdiń qaı-qaısysyn alsaq ta, júıeli ári jaqsy nátıjege baǵyttalǵan bilim sapasyn kóremiz. Respýblıkada ulttyq bilim berý júıesinde týyndap otyrǵan túıtkildi máseleniń barlyǵy 99 paıyz oqýshy bilim alyp jatqan jalpy orta mekteptermen tyǵyz baılanysty. Osy oraıda máseleniń neden týyp otyrǵanyn túsiný úshin onyń aıyrmashylyqtaryna mán berý kerek. Búginde mamandandyrylǵan mektepter men jalpy orta mektepter arasyndaǵy aıyrmashylyqty basqarý júıesinen anyq baıqaýǵa bolady. Mekteptegi menedjmenttiń álsiz bolýyna kooperatıvti basqarý qaǵıdalarynyń bolmaýy sebep bolyp otyr. Elimizde dırektorlardy akademııalyq turǵyda daıyndaǵanymen, menedjer bolýǵa úıretilmeıdi. Halyqaralyq tájirıbede mektepte basqarýshy organ qamqorshylyq keńes bolsa, bizde bilim basqarmalary atqarady. Iаǵnı elimizde qamqorshylyq keńestiń quzyrettiligi joq. Mektepterdegi bilim sapasy kadrlardyń biliktiligimen tyǵyz baılanysty ekenin eskersek, mamandandyrylǵan mektepterde kadrlar óte myqty irikteý júıesinen ótedi. О́kinishke oraı, elimizde pedagogıkalyq oqý oryndarynyń nashar jumys isteýinen jalpy orta bilim beretin mektepterde kadr máselesi durys jolǵa qoıylmaı keledi. Bilikti ári óz isine senimdi kadrlar jalpy bilim beretin mektepterdegi qazirgi jaǵdaıda uzaq ýaqytqa turaqtap qala almaıdy. Al básekege qabiletsiz kadrlar osy bilim júıesinde turaqtap qalyp qalýdyń jaǵdaıyn barynsha qarastyrady. Munymen qosa sapany arttyrýda eskeretin basty jaıt – mektepterdegi oqý baǵdarlamasynyń eskirgendigi. 10-11-synyp oqýshysyna qajettisi ári qajetsizi bar on shaqty pándi oqýyna týra keledi. Al UBT-ǵa daıyndyq kezinde osy pánderdiń tolyqqandy kádege jaraýy kúmán týǵyzady. Osy máselege basty nazar aýdarýy qajet tıisti vedomstvo, ókinishke qaraı, onyń áleýmettik saldary bar degen sebeppen bolýy múmkin, máselege jetkilikti kóńil bólmeı keledi. Sondyqtan barlyq oqýshyǵa mamandandyrylǵan mektepterdegideı jaǵdaı qarastyratyn ulttyq joba qajet. Oǵan aldaǵy on jylda qol jetkizemiz be, biraq qalaı bolǵanda da aldyǵa maqsat qoıa otyryp, osy baǵdarlamany engizý arqyly jalpy bilim beretin mektepterde oqyp jatqan 99 paıyz balaǵa tolyqqandy jaǵdaı jasaýǵa ábden bolady», deıdi N.Dosybaev.
Jıyn barysynda Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti dosenti Samal Dáribaıuly, Qanysh Sátbaev atyndaǵy BINOM mektep-lıseıi dırektory Quralaı Amangeldiqyzy, PhD Bekarys Nurıman, Abaı atyndaǵy respýblıkalyq mamandandyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan orta mektep-ınternatynyń qazaq tili men ádebıeti páni muǵalimi Jarqyn Sálenuly ulttyq bilim berý júıesin damytýǵa qatysty pikirlerimen bólisip, elimizdiń orta bilim berý júıesinde ózekti máselelerdi atap, onyń sheshý joldaryna qatysty usynystaryn bildirdi.
ALMATY
