– Laýra Qanatqyzy, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine áıelderdiń quqyqtaryn qamtamasyz etý jáne balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń kodeksine áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdarǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar týraly keńirek aıtyp ótseńiz.
– Zańnyń negizgi maqsaty – balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselelerinde memlekettik saıasattyń quqyqtyq, ekonomıkalyq, áleýmettik, ınstıtýsıonaldyq jáne uıymdastyrýshylyq negizderin jetildirý. Zańnyń jańa erejeleri áıel, bala jáne zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan kez kelgen azamattyń quqyqtary men zańdy múddesin qorǵaý jónindegi sharalardyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Atap aıtqanda, zorlyq-zombylyqtyń barlyq túriniń aldyn alý, ómirlik qıyn jaǵdaıǵa túsken, onyń ishinde zorlyq-zombylyqtyń qurbany bolǵan adamdardy áleýmettik qoldaý jáne qorǵaý, qylmystyq jáne ákimshilik jaýapkershilikti qatańdatý máselelerin qamtıdy.
– Zań talaptary birneshe baǵytty retteıdi dedińiz. Osy baǵyttarǵa keńirek toqtalsańyz.
– Birinshiden, zorlyq-zombylyqtyń barlyq túriniń aldyn alý ýákiletti organdardyń turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý sharalaryn, zorlyq-zombylyq, qatygezdik, býllıngke ushyraǵan kámeletke tolmaǵandarǵa kómek kórsetý baǵdarlamalaryn júrgizý qaǵıdalaryn bekitýdi, ómirlik qıyn jaǵdaıǵa túsken adamdardy (otbasylardy) erterek anyqtaý ınstıtýtyn engizýdi, otbasy, áıelder jáne balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máselelerinde «111» baılanys ortalyǵynyń qyzmetin reglamentteýdi jáne arnaıy áleýmettik qyzmetter jáne jazǵy saýyqtyrý qyzmetterin kórsetetin uıymdardy lısenzııalaýdy (balalar lagerleri) kózdeıdi.
Ekinshiden, ómirlik qıyn jaǵdaıǵa túsken, onyń ishinde zorlyq-zombylyqtyń qurbany bolǵan adamdardy áleýmettik qoldaý jáne qorǵaý aıasynda atalǵan otbasylar men adamdarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetýde ákimdikterge quzyret berý, ákimdikter janynan kómek baǵdarlamasyn iske asyrýmen aınalysatyn otbasyn qoldaý ortalyqtaryn qurý, turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekken bilim alýshylar men tárbıelenýshilerge alǵashqy psıhologııalyq kómek kórsetý boıynsha quzyretti bilim uıymdaryna berý usynylady.
Úshinshi aýqymdy baǵyt – qylmystyq jáne ákimshilik jaýapkershilikti qatańdatý. Atap aıtqanda, «Uryp-soǵý» jáne «Densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý» baptary Qylmystyq kodekske qaıtarylyp, «Kámeletke tolmaǵandarǵa seksýaldyq sıpattaǵy tıisý» jáne «О́zin-ózi óltirýdi nasıhattaý» úshin qylmystyq jaýaptylyq engizildi. Al kámeletke tolmaǵandy jábirlegeni (býllıng) jáne qoǵamdyq kólikten májbúrlep shyǵarǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik engiziledi. Sonymen qatar «О́zin-ózi óltirýge deıin jetkizý», «Densaýlyqqa qasaqana aýyrlyǵy ortasha zııan keltirý», «Qınaý», «Kámeletke tolmaǵandardy zorlaý, urlaý jáne olardy bas bostandyǵynan zańsyz aıyrý» úshin jaza qatańdatylmaq.
– «Uryp-soǵý» jáne «Densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý» baptaryn Qylmystyq kodekske kóshirýdiń sebebi nede?
– Basty maqsat – uryp-soǵý, densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý, onyń ishinde kámeletke tolmaǵandar men «kinálige materıaldyq nemese basqa táýeldi» adamdarǵa qatysty jasalǵan zorlyq-zombylyq áreketteri úshin jazany kúsheıtý. О́z kezeginde, quqyqbuzýshylyqtardy aýyrlatatyn ekinshi bólik paıda boldy, zań árpimen aıtqanda – saraptaýshy belgilermen tolyqtyryldy. Mysaly, kórineý kámeletke tolmaǵan adamnyń densaýlyǵyna qasaqana jeńil zııan keltirilse, aıyppul mólsheri 200 aılyq kórsetkishke deıin emes, bir myń aılyq eseptik kórsetkishke deıin bolmaq. Quqyq buzýshynyń tulǵasyna qaraı sot aıyppul nemese túzeý jumystary, qoǵamdyq jumystarǵa tartý, qamaý, bas bostandyǵyn shekteý ne bas bostandyǵynan aıyrýdy taǵaıyndaýy múmkin. Zań zorlyq-zombylyq deńgeıin tómendetý, áıelderdiń quqyn qorǵaýdy kúsheıtý jáne balalardyń qaýipsizdigin arttyrýda qoǵamǵa oń áser etedi degeni senim mol.
– О́zińiz ataǵan ár másele qoǵam úshin asa mańyzdy. Sonyń ishinde kámeletke tolmaǵandardy zorlaǵany úshin jazany qatańdatý máselesi osyǵan deıin de birneshe márte kóterilgen edi...
– Memleket basshysy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen nysany úshin jazalardy odan ári qatańdatý qajettigine basa nazar aýdardy.
Eger osy ýaqytqa deıin balaǵa qatysty jasalǵan zorlaý jáne seksýaldyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq áreketteri úshin belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan ómir boıyna aıyra otyryp, jıyrma jyl merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa ne ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanyp kelse, endi, osy quqyqbuzýshylyqtar úshin tek ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalaý kózdeledi. Bul – Qazaqstannyń árbir balasy úshin qaýipsiz qoǵamdy qalyptastyrý maqsatynda jasalyp jatqan qadamnyń biri.
– «On alty jasqa tolmaǵan adamdarǵa jynystyq sıpattaǵy qorlaý» jáne «О́zin-ózi óltirýdi nasıhattaý» – buryn bolmaǵan, jańa quqyqbuzýshylyqtar. Bul baptardy engizýdiń sebebi nede?
– Ras, bul baptar Qylmystyq zańnamada osyǵan deıin bolmaǵan, jańa quqyqbuzýshylyqtar. Zań aıasynda kórineý on alty jasqa tolmaǵan adamǵa qatysty jynystyq sıpattaǵy usynystarmen nemese jynystyq sıpattaǵy janasýlarmen ushtasqan ádepsiz áreketter men óz-ózine qol jumsaýdy nasıhattaý úshin jaýaptylyqqa tartý qarastyrylady.
Bul baptardyń engizilýine qoǵamda jıi tirkeletin zańsyz áreketter sebepshi boldy. Qoǵamdyq kólikterde, kóppáterli úılerde balalarǵa, onyń ishinde qyz balalar tarapyna jasalatyn jynystyq sıpattaǵy usynystarmen nemese jynystyq sıpattaǵy janasýlarmen ushtasqan ádepsiz áreketter úshin kóp jaǵdaıda qylmys quramy bolmaýyna baılanysty, jaýaptylyqqa tartý múmkin bolmaı jatady. Osy sebepten, atalǵan áreketter úshin de jaýaptylyq engizilip otyr.
Sonymen qatar ózderińiz bilesizder, osydan birneshe jyl buryn bul áli sana-sezimi jetilmegen óskeleń urpaǵymyzdy ýlap, óz-ózine qol jumsaýǵa ıtermelegen «Sınıı kıt», «Tıhıı dom» sııaqty keri nasıhat quraldary keń tarap ketti. Olarmen kúres áli de bolsa jalǵasyp jatyr. Osy kúres quraldarynyń biri retinde Qylmystyq kodekske ózin-ózi óltirýdi nasıhattaý úshin jaýaptylyq engizilip otyr.
– Qylmystyq kodeks qana emes, Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodeks te jańa baptarmen tolyqtyryldy, olardyń mazmunyna toqtala ketseńiz.
– Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodekstiń 127-2-babymen kámeletke tolmaǵan balany jábirleý, ıaǵnı býllıng, onyń ishinde ınternet jelisi jáne telekommýnıkasııa jelileri arqyly jasalatyn kıberbýllıng úshin jaýaptylyq qarastyrylady. Alǵash ret quqyqbuzýshylyq jasalǵan jaǵdaıda eskertý beriledi nemese on aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppul salý kózdelse, bul áreket bir jyldyń ishinde qaıtalansa, quqyqbuzýshylyq sýbektisine qaraı jaza ózgeredi. Atap aıtqanda, eger kámeletke tolmaǵan adamǵa býllıngti 12 jastan 16 jasqa deıingi ózge kámeletke tolmaǵan adam bir jyl ishinde qaıtalap jasasa, onyń ata-anasyna ne zańdy ókiline on aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppul salynady, al eger quqyqbuzýshylyqty 16 jastan asqan adam bir jyl ishinde qaıtalap jasasa, oǵan otyz aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppul salynýy múmkin. Sonymen qatar ata-anasy ne zańdy ókilinsiz júrgen 16 jasqa deıingi kámeletke tolmaǵan adamdy qoǵamdyq kólikten májbúrlep shyǵarý bes aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppul salýǵa alyp keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jomart OSPAN,
«Egemen Qazaqstan»
