Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Salany órkendetýge 5,5 mlrd eýro qajet
«Azııa men Eýropa arasyndaǵy saýdanyń kóp bóligi teńiz joldarymen júzege asyrylady. Degenmen Qyzyl jáne Ońtústik Qytaı teńiz aınalasyndaǵy geosaıası shıelenisterge, sondaı-aq port ınfraqurylymynyń qýatyn keńeıtýge arnalǵan tehnıkalyq shekteýlerge baılanysty táýekelderdi ártaraptandyratyn birneshe qurlyqtyq marshrýt bar. Logıstıkalyq múmkindikterdi ártaraptandyrý júk aınalymynyń bir bóligin qurlyqtyq marshrýttarǵa baǵyttaýy múmkin», delinedi «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy (AHQO) zertteýinde.
Elimiz Orta dálizdiń de, Soltústik-Ońtústik dáliziniń de mańyzdy qatysýshysy retinde transporttyq múmkindikti damytýǵa kúsh salyp jatyr. Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankiniń baǵalaýynsha, OA elderi transporttyq ınfraqurylymnyń jaqsarýy úshin 18,5 mlrd eýro qajet. Sonyń ishinde Qazaqstan úshin 5,5 mlrd eýro kerek eken.
Osynshama qarajatty tabý úshin:
- ınvestısııa tartý;
- mámileni durys qurylymdaý;
- tarıf saıasatyn jetildirý;
- sıfrlandyrý tetikterin jetildirý;
- memlekettik-jekeshelik áriptestikti damytý;
- halyqaralyq yntymaqtastyqqa mán berý kerek.
AHQO sarapshylarynyń aıtýynsha, dál qazir EO, Qytaı, Reseı, Úndistan, Ortalyq Azııa elderi – Orta dáliz ben Soltústik-Ońtústik dáliziniń mańyzdy núkteleri. Bul qurlyqtyq dálizder arqyly saýda aǵyny artady dep kútiledi.
«Bul elderge álem ekonomıkasynyń 40 paıyzy, álem halqynyń 43 paıyzy tıesili. Olar 2028 jylǵa deıin ekonomıkalyq ósim kórsetedi dep boljanady», deıdi sarapshylar.
Halyqaralyq temirjol júıesi
Elderdegi temirjoldardyń ólshemi ártúrli deıdi sarapshylar. Postkeńestik elderdegi temirjol tabany 1 520 mm bolsa, Qytaı, Iran, Túrkııa jáne EO-da 1 435 mm.
«Temirjol tabanyndaǵy ólshemderdiń ártúrli bolýy shekarada júkti óńdeýge jáne jetkizýge jumsalatyn ýaqytqa áserin tıgizedi. Degenmen ýnıfıkasııa jáne sıfrlandyrý tetikteri arqyly operasııalyq úderisterdi ońtaılandyrý esebinen júk jetkizý ýaqytyn qysqartýǵa bolady. Orta dálizde temirjol tabany eki núktede aýysady: Ortalyq Azııa men Qytaı arasynda jáne Grýzııa men Túrkııa shekarasynda», delinedi zertteýde.
Orta dálizben tasymal ýaqyty 38-53 kúnnen 19-23 kúnge deıin qysqardy. Maqsat – 2024 jyly 14-18 kún etý (Qazaqstan arqyly 5 kún).
«Dúnıejúzilik bank boljamy boıynsha 2030 jylǵa taman Orta dáliz boıynsha kólem úsh ese artyp, jylyna 11 mln tonnaǵa jetedi (tranzıttik júk ósimi esebinen emes, Ortalyq Azııa jáne Kavkazdyń ekonomıkalyq ósimi esebinen). Dúnıejúzilik bank Orta dáliz negizinen óńirlik marshrýt bolyp qalady, al qurlyqaralyq saýda 2030 jylǵa taman onyń 40 paıyzynan az emes kólemde qalyptasady dep paıymdaıdy. Qazaqstan sońǵy 15 jylda transport pen logıstıkaǵa 35 mlrd dollar ınvestısııa saldy. Qazaqstannyń jalpy ishki ónimindegi transport pen logıstıka úlesi 2022 jylǵy 6,2 paıyzdan 2025 jyly 9 paıyzǵa jetedi dep boljanady», delinedi zertteýde.
Qazir bizdiń taraptan júkterdi temirjol transportymen tasymaldaý úlken basymdyqqa ıe. Odan keıingi oryndarda avtomobıl transporty jáne qubyr jelisi tur.
2023 jyly Qazaqstan 139 eldiń arasynda 2,7 ındekspen 79-oryn aldy. Indeks komponenti boıynsha elimizdiń negizgi kórsetkishteri mynadaı:
- keden – 2,6;
- ınfraqurylym – 2,5;
- halyqaralyq tasymal – 2,6;
- logıstıka – 2,7;
- júkterdi baqylaý – 2,8.
«1991 jyly Batys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan jáne Shyǵys Qazaqstan Ońtústik Qazaqstanmen baılanysta boldy, biraq óz aralarynda temirjol baılanysy joq edi. Iri qalalar men oblystardyń bárinde temirjol bar. Alaıda temirjol baılanysynyń ózge elder arqyly ótýi el ishindegi tasymaldy qıyndatty. Sońǵy jyldary Qazaqstan temirjol jelisiniń bútindigine baılanysty kóp jumys istedi. Pavlodar – О́skemen, Aqtóbe – Qostanaı, Jezqazǵan – Aqtaý, taǵy da basqa jelilerdi iske qosty. Sonymen qatar syrtqy saýda úshin halyqaralyq baılanystardy da jańǵyrtty – Túrikmenstan – Iran jáne Qytaı baǵytynda temirjol saldy», deıdi mamandar.
Qazirgi ýaqytta elimizdegi júktemesi eń kóp temirjol ýchaskesi – Dostyq – Moıynty jáne jáne Shý – Shymkent. Ekinshi temirjol jelisin salý arqyly Dostyq – Moıyntynyń ótkizý qabileti ulǵaıtylyp jatyr. Sońǵy jyldary júk tasymaly edáýir artyp, 2023 jyly 327 mlrd tonna kılometr mejesine jetti.
Al eldegi avtojol uzyndyǵy – 94 800 shaqyrym. Onyń 24 900 shaqyrymy – halyqaralyq jáne respýblıkalyq mańyzy bar joldar. 31 800 shaqyrymy – oblystyq joldar.
Teńiz tasymalynyń múmkindikteri
Mamandar zertteýde Kaspıı teńiziniń mańyzyna da toqtalady. Qazaqstan Kaspııdegi Aqtaý jáne Quryq porttary arqyly Ázerbaıjan, Iran, Reseı jáne Túrikmenstanmen baılanys ornatady. Kaspıı júk kemesin qabyldaı alady jáne túgel derlik Reseı aýmaǵy arqyly aǵyp ótetin Volga – Don ózen kanaly arqyly muhıttarmen jalǵasýǵa múmkindik bar.
2018 jyly Qazaqstan, Reseı, Ázerbaıjan, Túrikmenstan, Iran Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly kelisip, teńiz túbine, jer qoınaýyna jáne áýe keńistigine qatysty egemendikti anyqtady. Aqtaýda qazir eki sýbport bar, biri – ońtústiktegi memlekettik port jáne soltústiktegi jańa memlekettik-jekeshelik termınal. Quryq porty áli damý ústinde, onda tek parom termınaly jumys isteıdi.
«Teńiz kóligimen júk tasymaldaý kólemi 2011 jyly sharyqtaý shegine jetkennen beri tómendep keledi. Bul negizinen Kaspıı teńizi porttary arqyly munaı eksportynyń kólemin basqa kólik túrlerimen almastyrýǵa baılanysty boldy. 2022 jyly Qazaqstannyń teńiz porttary arqyly júk tıeý kólemi 6,5 mln tonnaǵa jetti (2021 jylǵy kórsetkishten 19 paıyzǵa kóp). 2022 jyly Qazaqstannyń teńiz porttaryna 2 237 keme kirdi (2021 jylǵy kórsetkishten 23 paıyzǵa kóp). Kemelerdiń basym bóligi – býksır, barja, teńiz katerleri. Kóbiniń paıdalanylǵanyna 10 jyldan asqan», dep aqparat beriledi.
Basqa baǵyttar
Sarapshylar Qazaqstannyń avıasııa salasy COVID-19 pandemııasy týdyrǵan úshjyldyq quldyraýdan keıin qaıta qalpyna kelip jatyr deıdi. Áýe qozǵalysy jandanyp, jańa baǵyttar ashyldy. Birqatar áýejaı modernızasııadan ótkizile bastady. Birneshe qalada jańa áýejaı men jańa termınaldar boı kóterip jatyr. Al qubyr jelileriniń kóptep tartylýyna basty sebep – munaı-gaz salasynyń damýy. 2023 jyly Kaspıı qubyr konsorsıýmyna jalpy shıki munaı eksportynyń 80,1 paıyzy tıesili boldy (70,5 mln tonna munaıdyń 56,5 mln tonnasy).
Dál qazirgi sáttegi elde transport jáne logıstıka salasynda qolǵa alynǵan iri ınvestısııalyq jobalar:
- Aqtóbe men Atyraýdan Astrahanǵa deıingi avtojolǵa (uzyndyǵy – 893 shaqyrym) rekonstrýksııa jasalyp jatyr. 2025 jylǵa taman Atyraý – Oral – Saratov tasjoly (uzyndyǵy – 587 shaqyrym) avtojolynyń rekonstrýksııasy aıaqtalady.
- 2025 jylǵa taman Aqtaý teńiz portynda qosymsha konteınerlik hab salynady (200 myń JFE-dan astam). Quny – 42,3 mln dollar.
- Quryq teńiz portyndaǵy «Sarja» kópfýnksıonaldy teńiz termınaly: onda jylyna 1 mln tonna júktemesi bar astyq termınaly; jylyna 5,5 mln tonna júktemesi bar munaı termınaly; jylyna 3 mln tonna júktemesi bar ámbebap termınal bolady.
- 2025 jyldyń sońynda Darbaza – Maqtaaral jańa temirjol jelisi Qazaqstan men О́zbekstandy baılanystyrady. Basty maqsat – Ortalyq Azııamen, Ońtústik Azııamen tranzıttik baılanysty nyǵaıtý. Joba quny 523,1 mln dollarǵa baǵalanyp otyr.
- 2025 jylǵa taman Dostyq – Moıynty (836 shaqyrym) ýchaskesindegi ekinshi joldyń qurylysy aıaqtalady. Onyń quny – 1,1 mlrd dollar. Ekinshi joldyń ashylýy ýchaskeniń ótkizý qabiletin 5 ese arttyrmaq. Sonymen birge tasymal jyldamdyǵy táýligine 1 500 shaqyrymǵa deıin jedeldeıdi (qazirgi jyldamdyǵy – táýligine 800 shaqyrym).
- Uzyndyǵy 272 shaqyrym bolatyn Baqty – Aıagóz temirjol jelisiniń qurylysy da basty nazarda. Joba júzege asqan jaǵdaıda Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy júk aınalymy 20 mln tonnaǵa ulǵaıady dep kútiledi. Quny – 1,2 mlrd dollar.
