2000-2008 jyldar aralyǵynda, ishinara 2011-2014 jyldary bizde dál osyndaı úderis baıqaldy. Úkimet basyna B.Saǵyntaev kelgennen keıin asa mańyzdy makroekonomıkalyq kórsetkishter qozǵalysynyń úrdisteri kóp baǵytty bolyp shyqty: IJО́ ósimi halyqtyń naqty kirisiniń ósýimen qatar júrmedi nemese aıtarlyqtaı artta qaldy.
Al 2023 jyldyń birinshi jartysyndaǵy IJО́ ósimi – 4,9%. Sol jyly qazandaǵy halyqtyń naqty aqshalaı kirisiniń ındeksi 2022 jylǵy qazanmen salystyrǵanda múlde nasharlaǵan (-96,8%). Ekonomıkalyq ósýdiń údeýine qaramastan, halyqtyń naqty aqshalaı kirisiniń ındeksi 2023 jyldyń I toqsanynda (97,4%) tómendegen. Ekinshi toqsanda ózgerissiz, burynǵy deńgeıde qalǵan. Tek 2023 jyldyń III toqsanynda halyqtyń aqshalaı kirisi naqty mánde 3,2%-ǵa ósti. Makrokórsetkishterdiń kóp baǵytty qozǵalysyn jáne Á.Smaıylov Úkimetiniń áleýmettik-ekonomıkalyq «qaıshylyǵynyń» tereńdigin eskere otyryp, «Qazaqstan IJО́-si ishinara burmalanǵan ba?» degen suraq týyndaıdy. Negizi IJО́ esepteýdiń sapasyn birneshe jolmen tekserýge bolady.
Birinshi. Ekonomıkalyq ósý senimdiligin baǵalaýdyń mańyzdy baǵyty – shyǵystar boıynsha IJО́. Ony ólsheý úshin túpkilikti ónimdi nemese qyzmetti jasaýǵa baǵyttalǵan shyǵyndardyń barlyq túrin qorytyndylaý qajet: IJО́=TSh (tutynýshy shyǵyndary) + ISh (jeke sektordyń ınvestısııalyq shyǵystary) + MSh (memlekettik shyǵystar) + TE (taza eksport). Taza eksport – saýda balansynyń tapshylyǵy (profısıt). Onyń máni eldiń saýda balansynyń kórsetkishimen anyqtalady (qyzmet kórsetý balansyndaǵy tapshylyqty alyp tastadyq). 2023 jylǵy qańtar-qazanda elimizdiń syrtqy saýda aınalymy 114 094,8 mln dollar boldy: eksport – 64 611,2 mln dollar (nomınaldy mánde 8,9%-ǵa az), ımport – 49 483,6 mln dollar (nomınaldy mánde 22,8%-ǵa kóp). Osylaısha, esepti kezeńde saýda balansynyń profısıti 15,2 mlrd dollardy qurady. 2022 jyldyń derekterine qarasaq, onda IJО́ ósimi 2023 jylmen salystyrǵanda tómen boldy, saýda balansynyń profısıti eki ese joǵary – shamamen 30 mlrd dollar. Bul esepti kezeńde elimizdiń taza eksportynyń nasharlaǵanyn bildiredi, ıaǵnı biz IJО́-niń bir bóligin joǵalttyq.
Ekinshi. Naqty IJО́-ni ólsheýdiń taǵy bir janama tásili – ekonomıkany nesıeleý deńgeıi. Bank isi salasyndaǵy tıisti memlekettik organnyń málimetine sáıkes 2023 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy jaǵdaı boıynsha zańdy tulǵalarǵa berilgen nesıe – 9 trln teńge. Jeke tulǵalarǵa berilgen nesıe – 17,8 trln teńge. 2020-2023 jyldaǵy olardyń úlesi ınvestısııalyq deńgeıdiń 3%-yna jetpeıdi.
Úshinshi. Naqty IJО́ ósimin elektr energııasyn tutyný deńgeıimen de ólsheýge bolady. Energııa tutyný men ekonomıkalyq ósý arasynda baılanys bar. 2023 jyly 6 aıda 57 745,6 mln kVt/saǵ elektr energııasy tutynylǵan. Bul 2022 jyldyń sáıkes kezeńindegi tutyný deńgeıinen 2,9%-ǵa (nemese 1 629,9 mln kVtsaǵ) artyq. Iаǵnı IJО́ naqty ósimi 2,9-3,0%-dan aspaýy kerek.
Tórtinshi. Barlyq damyǵan elde jáne kóptegen damýshy elde ekonomıkalyq ósýdi 5%-ǵa deıin jedeldetý – memlekettik bıýdjetke aqsha aǵynyn arttyrýdyń kepili jáne memlekettik bıýdjettiń bekitilgen tapshylyǵyn joıýǵa múmkindik beredi. Qarjy mınıstrliginiń málimetinshe, mundaı kórinis bizde múlde baıqalmaıdy. Joǵaryda aıtylǵandardy eskere otyryp, mynadaı qorytyndy jasaımyz:
- Máseleni Prezıdent janyndaǵy reformalar jónindegi Joǵarǵy keńestiń otyrysyna shyǵarý kerek.
- Biz qalaıda makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń bir baǵytta qozǵalýyna kúsh biriktirýimiz kerek.
- Eldiń birqatar makroekonomıkalyq kórsetkishi naqtylaýdy qajet etedi. Bul Úkimettiń ekonomıkalyq saıasatynyń negizgi parametrlerindegi alshaqtyqty ańǵartady.
- Memlekettik josparlaý júıesin, memlekettik organdardyń strategııalyq josparyn jáne basqa da qujattardy qaıta qaraǵan abzal.
