Áý bastan Bekeń esepke júırik. Alý men kóbeıtýdi shemishkeshe shaǵatyny sonshalyq, ol qasıeti keıinnen jaýapty hatshy kezinde qalamaqy esepteıtin tusta kóp septigin tıgizgen. Mektepti de matematıkadan óte úzdik bitirip, aýdandyq oqý bóliminiń «Maqtaý qaǵazyn» da alǵan. Kámelettik attestatta tańbalanatyn 7 emtıhannyń altaýynan «bestik» túsip, qyzyq bolǵanda, qazaq tili men ádebıetinen «4» degen baǵa qonjıdy. Jazýy da aıdaq-saıdaq... Onynshyny bitire sala «maqtaý» qaǵazynyń demeýimen «nar táýekel» dep, QazPI-diń matematıka fakýltetine qujat tapsyrǵan. Emtıhannan táýir baǵalar alsa da, konkýrsta joly bolmady. Eńbek ótili bolmaǵan soń, ókimetke degen ókpesi qara qazandaı kúıde aýlyna qaıta oraldy. Bir jyl keńshardyń qara jumysyna jegilip, keler jyly ákesiniń «endi qaıtesiń?» degenine «ózińiz aparyńyz» degennen basqa amaly da joq edi... Eńbek ótiliniń esebi bólek bolatynyn aldyn ala sezdi me, kim bilsin?..
Ákesiniń de kútkeni sol eken... Ákimqoja on perzentiniń ishinen fılologııany tańdaıtyn, muǵalimdik jolyn jalǵaıtyn bir balasynyń bolǵanyn qalaıtyn. О́ıtkeni basqa balalarynyń barlyǵy ádebıettiń aýlynan alys mamandyqty tańdaǵan. Bekeń sóıtip QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetine «súńgidi de» ketti...
Besjyldyq ilim-bilimniń qyr-syryna ábden qanyqqan Bekeń ýnıversıtetti támamdap, ósip-óngen «Qyzylshekara» aýlyna tikeleı tartty. Muǵalim bolyp oqyǵan-toqyǵanyn shákirtterine úıretip baqty. Bir jyldan soń Ákimqoja aqsaqal Almatyǵa taban tiredi. Qalanyń qaq ortasynan soǵys ardageri retinde páterge qol jetkizdi. Áıtse de KazGÝ-dyń dıplomy bar Bekeńe ońaılyqpen jumys tabyla qoımady. Ol zamanda, ótken ǵasyrdyń 80-jyldary Almatydaǵy qazaq mektebiniń sany bir qoldyń saýsaǵyna da jetpeıtin edi ǵoı. Qazaq tili men ádebıeti degenińiz orys mektebinde oqytylmaıdy da. Amal joq, bildeı muǵalim «kochegar» sııaqty tapshy mamandyqqa bel sheshe kirisken. Keshke qaraı úıge áreń jetip, súrinip jyǵylatyn jumys.
«Jaqsy áke balaǵa qyryq jylǵa azyq» degendeı, aqyry ákesiniń arqasynda «Lenınshil jastyń» korrektorlyq ortasynan bir-aq shyqty. Kóp ótpeı bir taban ilgerilep, sekretarıattyń maketshiligine aýysty. Sekretarıatta múıizi qaraǵaıdaı jýrnalıster Qasym Ázimhan, Ertaı Aıǵalı, Saparbaı Parmanquldarmen birge qanattasa jumys istedi. Sekretarıatta sekeńdep júre almaısyń, maket júrgizýmen qatar maqala jazýǵa da ýaqyt tabý kerek. Qurǵaq aqparattan, kólemdi maqaladan góri bunyń qalamy qysqa da nusqa ázil-qaljyńǵa qaraı oıysa bergen. Qanda bar dúnıe qoımaıdy eken, «Súıindiktiń súıkemesi» Ákimqojanyń ulyna da juǵysty bolǵandaı.
Oıda júrip, qyrda júrip mıdyń qatparynda «pisip-jetilgen» ázil ataýlyny ımene «Qazaq ádebıeti» gazetine jóneltip kep jibergen. Kóp ótpeı jarııalana qalmasy barma... Sóıtip, aýdan, oblystyq basylymda áńgimesi basylyp kórmegen Bekeńniń alǵashqy satıralyq dúnıesi basqa emes, Jazýshylar odaǵynyń organy «Qazaq ádebıeti» gazetinde (22 aqpan, 1980 jyl) jarq ete qaldy.
«Qolpash» atty áńgimeniń aıtary – ózi kýá bolǵan oqıǵa. Aýyl muǵalimi basynan keshkenin baıandaıdy. Bir kúni ustaz ataýly abyr-sabyr, «Basekeń ketti... shyǵaryp salaıyq!..» dep mektepti jalǵyz muǵalimge tabystap izim-qaıym taıyp turǵan... Muǵalimniń oıyna kelgeni: «Basekeń marqum bolyp... barlyǵy sony shyǵaryp salýǵa ketken eken-aý...» Keıin bilse, basekeńniń (keńshar dırektory) qyzmeti aýdanǵa aýysyp, el-jurty sol kisiniń kóshin «shyǵaryp salýǵa» jóńkigen eken... Budan artyq qolpashtaý bolar ma?
Tyrnaqaldy týyndydan keıin sol jyly qalamgerler basylymynda úsh bildeı áńgimesi jaryq kórip, Berik Sadyrdyń satıraǵa birjola den qoıýyna sep bolǵany. Osylaısha, ol ázil-ospaq otaýy bar gazet-jýrnaldardy jaǵalap, ýytty tilmen qoǵamnyń kóleńkeli tustaryn sheneýge belsene kirisken. Tiliniń tikenegi baryn baıqaǵan ataqty satırık Ospanhan Áýbákirov «Lenınshil jas» gazetinde:
«Bala kezimde bir jyraý qarııanyń óleńin estip edim. Bylaı deıdi:
«Sálem bergen inini – janym dese bolady,
Shóldep ishken sýsyndy – balym dese bolady,
Inabatty qyzdardy – sánim dese bolady,
Erin kútken áıeldi – hanym dese bolady».
Sol qarııa aıtqandaı – sálemin kútken, qaǵazyn kútken, qalamyn kútken, qaljyńbasyn kútken, qazaǵyn kútken qaljyńbas balaǵa rızamyn.
Balanyń murty bar, baıaǵy barymtashylarǵa uqsaıtyn turqy bar, Narynqol degen jurty bar, syqaqshy bolatyn surqy bar. Bolsyn.
Joǵarydaǵy qarııanyń sózindeı – qalamyn, qaǵazyn qatty kútetin bala eken. Qaǵazyń da, qalamyń da Qulagerdeı júırik bolsyn. Qulager sekildi aldyńnan «aǵalaryń» shyqpasyn. Aıtqanym kelsin. Áńgimeleri sózimniń sońynda», dep batasyn berip, «Minsiz qyzmet...» áńgimesine «Lenınshil jas» gazetindegi satıralyq otaý «Súzegen sózdiń» bas báıgesin buıyrtypty.
Áýlıeligi deseńiz ózińiz bilińiz, satıra sardary Ospanhannyń sol batasy qabyl bolyp, Berik Ákimqojauly kóp uzamaı satırık sanatyndaǵy tuńǵysh shyǵarmasyn jarııalaǵan «Qazaq ádebıeti» gazetinen bir-aq shyqty. «Súıkemesi» bar qalamger qarap júre me? Sosıalıstik qoǵamnyń kóleńkeli tusyn, ótirik aqparmen oryndalǵan jospardy, «joqty bardaı, aqsaqty tyńdaı etip» kórsetken sheneýnikterdi syn sadaǵyna almasa satırık bola ma?
Bir kúni «Qazaq ádebıeti» gazetiniń «Qojanasyr qorjyny» atty satıra betine Berik Sadyrdyń «Kezek onyki...» degen shaǵyn bir áńgimesi jarııalanǵan («Qazaq ádebıeti», 11 qańtar, 1983 jyl). Onda júrgeli turǵan poıyz mańyndaǵy eki adamnyń áńgimesi arqyly «Lenın» ordenin alǵan ańǵal shopannyń áreketi áshkerelengen. Ozat shopan aǵynan jarylypty, «qoıy aralas» Álekeńdeı aǵaıynnyń kómegi arqasynda jetistikke jetkenin, orden alýynda sonyń da úlesi bar ekenin aıtady. «Kelesi orden alý kezegi sonyki» dep túıindeıdi ordendi shopan sózin.
Týyndyny gazettiń oqyrmandary ǵana oqysa jarady ǵoı, masqara bolǵanda áńgimeniń áý-jaıy muhıttyń arǵy betindegi alpaýyt AQSh jurtyna da málim bolǵan. «Golos Amerıkı» radıosy jerden jeti qoıan tapqandaı qýanyp, Berik Sadyrdyń satıralyq áńgimesin ile-shala aýdaryp, efırden berip kep jiberedi. Tórtkúl dúnıege jar salǵan amerıkalyqtardyń sondaǵy aıtpaǵy: «KSRO-daǵy «Lenın» ordeni osyndaı jolmen beriledi eken» dep, tobyqtan qaqqan syńaı tanytypty. «Amerıka daýysyn» kúndiz-túni kirpik qaqpaı baqylap otyratyn KSRO qaýipsizdik qyzmetiniń kisileri mundaıdy qalt jibere me, muhıttyń arǵy betinen shyqqan «daýystyń» ekpini Almatyǵa bir-aq jetipti. «Máseleniń anyq-qanyǵy anyqtalsyn, ras bolsa – áńgime avtory, gazet basshylary jazalansyn» degen buıryq kelipti Máskeýden.
Satırık Sadyrdyń urpaǵynda záre qalmaǵan. «Qap, ıt aı, á, bul áńgimeni qaıdan ǵana jazyp edim... Anda otyrǵan ásheıindegi qyraǵy kózder qaıda qaraǵan?» dep ábden ábigerge tústi deısiń.
Qudaı saqtap, áıteýir jazadan aman qaldy. Aqyldylardyń aıtýynsha, «satırıkti jazalaıtyn bolsa, «Amerıkanyń daýysy» burynǵydan da qattyraq shyǵatyn kórinedi. «О́tkende biz sóz etken satırıkti keńes ókimeti qýǵyndap, kók esekke teris mingizipti» dep odan saıyn ushyndyra túspekshi. Odan góri eshteńe bolmaǵandaı, qazandy jabýly kúıinde qaldyrǵan durys» dep sheshipti. Amerıka radıostansasynyń arhıvinde satırık Berik Sadyrdyń áńgimesi tilge tıek bolǵan habar áli kúnge deıin saqtaýly da bolar. Qalaı bolǵanda da, bul qysqa áńgimesimen SK-ny selkildetip, «jumaq júıeniń» osal tusyn áshkerelegen satırık shyǵarmashylyǵyndaǵy este qalarlyq erekshe oqıǵa ekendigi sózsiz.
«Segiz ulym – bir tóbe, Er Tóstigim – bir tóbe» demekshi, Bekeń ákesiniń senimin aqtaýǵa baryn saldy. Ákesi sııaqty muǵalim bolmaǵanymen, qazaq ádebıetine qatysty sharýanyń basy-qasynda júrdi. Alǵashqy perzenttik paryzy – ustaz Ákimqojanyń eńbeginen qalyń jurtshylyqty meılinshe habardar etti.
Ákimqoja – QazPI-diń til-ádebıet fakýltetin 1939 jyly bitirip, stýdent kezinen ádebı syn maqalalar jazyp, onysy soǵysqa attanǵansha gazet-jýrnaldarda jarııalanyp, uly Muhtar Áýezov nazar salǵan shákirt bolǵan kisi... Maıdanda jaraqat alyp, shyǵarmashylyqpen shuǵyldaný múmkin bolmaı, amalsyz elge oralyp, muǵalimdikpen aınalysýyna týra kelgen. Ustaz Ákimqojanyń aldyn kórgen shákirtteriniń árqaısysy keıin qazaq ádebıeti men ǵylymynyń temirqazyq tulǵalaryna aınalǵan. Berdibek Soqpaqbaev, Muqaǵalı Maqataev, Telǵoja Januzaqov, Tursynjan Shapaevsyz qazir qazaq ádebıetin, ǵylymyn elestetý múmkin emes. Osyndaı tulǵalardy qazaq tili men ádebıetiniń qazynasyn molaıtýǵa qyzyqtyrǵan ustazdyń paıym-parasaty da osal bolmaǵany ǵoı. Bekeń aldymen uly jazýshy Muhtar Áýezov týraly ákesiniń estelikterin jarııalady, artynda qalǵan murasyn qattap, jaryqqa shyǵardy. Ákimqoja aqsaqal da ádebıet álemine qadam basqan qalamger balasynyń 1987 jyly «Jalyn» baspasynan «Ne desem eken!?» atty tuńǵysh kitabyn kórip, rıza ekenin aıtyp, batasyn berdi.
Bekeń «Qazaq ádebıeti» gazetinen soń, elimizdegi jalǵyz satıralyq «Ara» jýrnalynda shyǵarmashylyǵyn shyńdap, satıranyń tól qazanynda qaınady. «Tamasha», «Baýyrjan-shoý» satıralyq teatrlarynda redaktorlyq qyzmet atqardy. «Egemen Qazaqstan» gazetinde shırek ǵasyr ýaqyt boıy ázil-ospaq, syn-syqaq «Sóz soıyl» buryshyn júrgizip, kúlki janrynyń kórkeıýine septigin tıgizgen satırıkterdi Balǵabek Qydyrbekuly atyndaǵy syılyq arqyly yntalandyrýǵa úles qosty. Satıralyq áńgimeni de óndirte jazdy. «Qosymsha mı», «Biz ósek aıtpaımyz», «Oısoqty», «Oıhoı, ómir» atty shyǵarmalary kúlki súıer qaýymnyń yqylaspen oqıtyn týyndysyna aınaldy. Aýdarma salasyna da atsalysyp, shetel satırıkteriniń «Álem ázil áńgimeleri» atty kitabyn oqyrmanǵa usyndy. Sondaı-aq álemge áıgili tulǵalar men qazaq qaıratkerleriniń tapqyr sózderiniń basyn qurap «Birde...», oǵan qosa «Aýyldyń aıtqyshtary», «Aýyl ázilderi» atty qos jınaqty qalyń kópshilikke tartý etti.
Aıtpaqshy, satırık burynǵy jazǵandaryn qaıta saraptaýdan áste jalyqqan emes. Zeınetke shyqqannan soń, barlyq jazǵan satıralyq áńgimelerin qaıta saraptap, 93 áńgimesin «barsakelmeske» attandyryp, jaramdylaryn arnaıy dápterge tizimdegen. Sońǵysynyń uzyn sany 575 bolypty. Al aýdarmanyń sany 360 áńgimeni qurapty. Eńbekqorlyq emeı nemene!
«Alash» halyqaralyq ádebı syılyǵynyń laýreaty Berik Ákimqojauly ana bir jyly el aýzynda Qojanasyrdyń týǵan jeri sanalatyn Túrkııanyń Aqshehırine baryp, shahar jurtynyń kúlki álemine qatysy jaıynda jan-jaqty baıandaǵan. Endigi maqsaty – Bolgarııanyń Gabrovo qalasyna barý. Gabrovo da kúlkini erekshe baǵalaıtyn, qaǵytpa qaljyńdary kisi óltiretindeı turǵyndar qalasy eken. Bul kúnderi jas jaǵynan jetpis atty jelkendi kóterip, «Búgingi satıra» aıdaryn jeldeı esip kele jatqan «Egemenniń» ardageri Berik Sadyrǵa joǵarydaǵy maqsatyń oryndalsyn deımiz-daǵy.
