Jańa oqý jyly: jańalyq pen daıyndyq

Iá, barlyǵynyń maqsaty – eldiń bolashaq tárbıeli, tanymy tereń, bilimdi býynyn qalyptastyrý. Bul belesti baǵyndyrýǵa álbette oń ózgeris, tyń ádis, kez kelgen sátke saqadaı saı ázirlik pen jaýapkershilik qajet. Áne-mine degenshe jańa oqý jyly bastalǵaly jatyr. Balabaqshalar tárbıelenýshilerin, mektepter oqýshylaryn, kolledjder stýdentterin qabyldaýǵa tolyq daıyn ba? Bıyl qandaı ózgerister bar? Qyrkúıek qarsańynda bilim júıesiniń ár satysynda jańa oqý jylyna baılanysty jańalyqtar men daıyndyq deńgeıine sholý jasap kórgen edik.

Mektepke deıingi tárbıe men oqytý. Elimizde 2-6 jas aralyǵyndaǵy shamamen 1 mln balany qamtıtyn 11 472 mektepke deıingi uıym jumys isteıdi. Oqý-aǵartý mınıstrligine qarasty Mektepke deıingi bilim berý departamentiniń deregine qaraǵanda, 2024 jyldyń sońyna deıin mektepke deıingi uıymdarda 77 myńnan asa jańa oryn ashý josparlanǵan. 2024 jyldyń úsh aıynda 8 849 orynǵa arnalǵan 125 mektepke deıingi uıym paıdalanýǵa berildi. Jańa oryndardy ashý jumystary mektepke deıingi uıymdardy salý, jumys istep turǵandaryn qaıta jańǵyrtý jáne keńeıtý, jalpy bilim beretin mektepter janyndaǵy, turǵyn úı keshenderiniń birin­shi qabattaryndaǵy shaǵyn orta­lyqtar jelisin keńeıtý, je­ke­menshik mektepke deıingi uıym­darda memlekettik bilim berý tapsyrysyn ornalastyrý arqyly kózdelip otyr. Sońǵy 5 jylda balabaqshaǵa joldama alýdyń kezegi eki esege tómendedi. Búgingi tańda 2-6 jastaǵy balalardy qamtý 91% quraıdy. Bıyl bul kórsetkishti 92,5%-ǵa jetkizý josparlanǵan. Osy bilim satysyndaǵy jańalyqqa kelsek, elimizdiń mektepke deıingi bilim berý uıymdarynda mektep jasyna deıingi balalardyń damý kartasy engizildi. Bul karta balalardyń damýyn baqylaýǵa, olardyń boıynda daǵdylardyń qanshalyqty qalyptasqanyn baǵalaýǵa múmkindik beredi.

Mektepke deıingi bilim berý departamentiniń dırektory Manar Adamova atap ótkendeı, atalǵan karta bastaýysh synyp pedagogterine balalardyń mektep baǵdarlamasyn odan ári meń­gerýinde mańyzdy qural bolmaq. Karta sıfrlyq format­qa aýystyrylyp, Ulttyq bilim berý derekteri bazasymen ınteg­rasııalanǵan, mektepterge aqpa­rat­ty berýde mektepke deıingi jáne bastaýysh bilim arasyn­da­ǵy úzdiksiz baılanysty qam­tamasyz etedi.

«Mektepke deıingi jastaǵy balalardyń damý kartasy ár balanyń qajettilikterin tereńirek túsinýge, ony mektepte sátti bilim alýǵa daıyndaýǵa múmkindik beredi. Kartada damýdyń barlyq mańyzdy qyrlary kórsetilgen: fızıkalyq jaǵdaıy, Tıptik oqý baǵdarlamasyn meńgerý barysynda qalyptasatyn kommý­nıkatıvtik, tanymdyq, zııat­kerlik, shyǵarmashylyq, zertteý, áleýmettik-emosıonaldyq daǵdylary. Mundaı júıeli tásil sapaly bilim alýyna, bala­lar­dyń bastaýysh mektepke sátti beıimdelýine yqpal etedi», dep tolyqtyrdy M.Adamova.

Biz balabaqshaǵa barmaıtyn balalardyń da mektepke daıyndyǵyn, tárbıe men qajetti bilim daǵdysyn ıgerýin nazardan tys qaldyrmaýymyz kerek. Mektep jasyna deıingi balasy bar ata-analarǵa osy oqý jylyndaǵy taǵy bir jańalyqty aıta ketkimiz keledi. Aldaǵy qarasha aıynda «Beske deıin úlger» mobıldik qosymshasy iske qosylady. Mektep jasyna deıingi balalardyń ata-analaryna arnalǵan bul qosymsha úıde bala tárbıelep otyrǵan ata-analarǵa densaýlyq, tamaqtaný, tárbıe, daǵdylardy qalyptastyrý men damytý, ózara qarym-qatynas qurý boıynsha tanymdyq aqpa­rat beredi. Qosymshanyń maz­mu­ny álemdik ınstıtýttardyń neıro­bıo­logııalyq zertteýleriniń ǵyly­mı derekteri negizinde ázir­lengen jáne bizdiń mádenı-tarı­hı qundylyqtarymyz eskeril­gen. Departament dırektory M.Adamovanyń aıtýynsha, atalǵan qosymsha qazir Qaraǵandy, Shy­ǵys Qazaqstan, Qyzylorda, Aq­tóbe oblystarynyń mektepke deıin­gi uıymdarymen birlesip qanatqaqty rejimde synaqtan ótip jatyr. Ony tolyq masshtabtaý qarasha aıynda júzege asyrylady. Sondaı-aq onyń mazmuny sabaqtarǵa arnalǵan ıdeıalar men tájirıbelik keńester usynyla otyryp, konsýltasııalyq orta­lyqtarda paıdalanylady. Mo­bıldi qosymsha mektepke deıingi uıymdardyń kon­sýl­tasııalyq pýnktterinde qol­je­timdi bolady. Ata-analar mektep jasyna deıingi balalardy tárbıeleý, damytý máseleleri boıynsha táýlik boıy ádistemelik jáne psıhologııalyq kómek ala alady.

«Jaıly mektepter» – qazaqtildi

Orta bilim. Bilim salasynyń bul satysyna kelgende ata-analar men oqýshylardy «Alǵashqy qońyraý qaı kúni soǵylady?» degen suraq kóbirek mazalaıdy. О́ıtkeni 1 qyrkúıek – Bilim kúni jeksenbige tuspa-tus kelip tur. Eń aldymen osy suraqtyń basyn ashyp alaıyq. Atalǵan máselege Oqý-aǵartý mınıstrligi: «Bilim kúnine arnalǵan saltanatty is-shara elimizdiń barlyq óńirinde dástúrli túrde 1 qyrkúıekte bolady. 1 jáne 11-synyp úshin 1 qyrkúıekte «Mektebim – meıirim mekeni» taqyrybynda saltanatty jıyn ótedi. 2 qyrkúıekte – jańa oqý jylynyń birinshi kúni – «Meniń Otanym – Qazaqstan» taqyrybynda Biryńǵaı synyp saǵatymen bastalyp, sabaq kestesine saı jalǵasady», dep jaýap berdi.

Mınıstrliktiń aqparatyna sáıkes, pedagogterdiń eńbegine aqy tóleýge qatysty Eńbek kodeksiniń 79-baby boıynsha jumys berýshi qyzmetkerdiń naqty jumys istegen jáne jumys istemegen ýaqytynyń esebin júrgizýge mindetti. Demalys jáne mereke kúnderi jumys istegen qyzmetkerdiń qalaýyna qaraı basqa demalys kúni beriledi nemese qyzmetkerdiń kúndik (saǵattyq) mólsherlemesi boıynsha keminde eki ese mólsherde aqy tólenedi.

Búgingi tańda respýblıka bo­ıynsha 7 859 mektep jumys isteıdi. Qolaıly orta qurý maqsatynda 280 mektepte kúrdeli jóndeý jumysy júrgizilip jatyr. Osy jyldyń 20 tamyzyna deıin «Jaıly mektep» ulttyq jobasyn iske asyrý aıasynda alǵash ret 20 mektep iske qosyldy. Mınıstrlikten «jaıly mektepterdiń» oqytý tili týra­ly arnaıy suraǵanymyzda, «qazaq­til­di bolady» degen ja­ýap aldyq. 2024 jyly 536,0 myń jańa oqýshy ornyna arnalǵan 302 mektepti paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr. Bul 92 úsh aýysymdy jáne oqýshy orny tapshylyǵy bar 249 mekteptiń prob­­­lemalaryn sheshýge múm­­kin­dik ­ beredi. Bıyl 1 383 robottehnıka (214), hımııa (290), bıologııa (307), fızıka (313), STEM (259) pándik kabınetterin satyp alý josparda bar. Sondaı-aq shaǵyn qalalarda, aýdan ortalyqtarynda, aýyldarda 7 baǵyt boıynsha (ki­tap­­ha­nalardy, ashanalardy, jı­haz­­dar­dy jańartý, kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý, pándik kabı­net­­ter, qaýipsizdik sharttaryn jaqsartý) 1 000 mektepti jań­ǵyr­tý josparlanǵan.

Qazirgi ýaqytta Starlink spýt­­nık­teri 1 879 mekteptiń 1 731-de ornatylǵan. Memlekettiń basym mindeti balalardyń qaýip­siz­digin qamtamasyz etý, olar­dyń quqyqtaryn qorǵaý bolyp qala beredi. О́rtke jáne terrorızmge qarsy qaýipsizdikti qam­ta­masyz etý, dabyl túımesiniń, beıne­baqylaý júıesiniń, týrnı­ketterdiń, lısenzııalanǵan kú­zet­tiń mindetti bolýy jónin­degi talaptar kúsheıtildi. Alǵash ret bilim uıymdaryn qaýipsizdik júıe­lerimen barynsha jaraq­tandyrý qamtamasyz etildi. Bul úshin jergilikti atqarýshy organ­dar­dyń 2024-2025 jyldarǵa ar­nalǵan óńirlik josparlary beki­tildi.

Jańa oqý jylynda 7,9 myń bilim berý uıymynda 3,9 mln bala oqytylady. 1 qyrkúıekten bastap 1,7 mln oqýshy tegin tamaqtanady. Jyl saıyn áleýmettik osal sanattaǵy otbasylarǵa kómek kórsetiledi. Bıyl 510 myń balany mektepke daıyndaýǵa tıisti kómek kórsetildi. Osy maqsatta bıýdjetten 22,6 mlrd teńge qaras­tyrylǵan.

Qosymsha bilim. Balalar, ásirese mektep oqýshylarynyń jan-jaqty damýynda qosymsha bilimniń mańyzy zor. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń deregine súıensek, 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy aıasynda 100 qosymsha bilim berý nysanynyń qurylysy josparlanyp otyr, munyń 37-si – oqýshylar saraıy jáne 63-i – óner mektebi. Onyń ishinde 2023 jyly 9 oqýshylar saraıy salyndy, josparǵa sáıkes 2024 jyly 13, 2025 jyly 20, 2026 jyly 24, 2027 jyly 34 nysan paıdalanýǵa beriledi. Bul nysandar oqýshylar men jas talanttardy damytýǵa qosymsha múmkindik usyna otyryp, mádenı jáne bilim keńistigin keńeıtýge jol ashady.

Inklıýzıvti bilim. Qoldanys­taǵy «Bilim týraly» zańynda jazylǵandaı, barlyq bala óziniń áleýmettik, ekonomıkalyq, tur­ǵylyqty nemese densaýlyq jaǵ­da­ıyna qaramastan, sapaly bilim alýǵa quqyly. Osy rette erekshe bilim berýdi qajet ete­tin oqýshylar da nazardan tys qalmaýǵa tıis. Bul baǵyttaǵy ja­ńa­lyqtar men daıyndyqqa kelsek, Oqý-aǵartý mınıstrligi ınklıýzıvti bilim berý jaǵdaıynda psı­hologııalyq-pedagogıkalyq qol­daýdyń úsh deńgeıli modelin engizip jatyr.

Birinshi deńgeıde synyp jetek­shileri men muǵalimder balaǵa synypta nemese topta sabaq kezinde qoldaý kórsetedi. Ekinshi deńgeı psıhologııalyq-pedagogıkalyq súıemeldeý qyz­metiniń mamandaryn, onyń ishinde pedagog-psıhologterdi, áleýmettik pedagogterdi, arnaıy pedagogter men pedagog-assıstentterdi tartýdy kózdeıdi. Qajet bolǵan jaǵdaıda úshinshi deńgeıde sýrdo­pedagogter, tıflopedagogter, basqa da sarapshylar, beıindi mamandar qosylady.

Oqý-aǵartý mınıstrligindegi ınklıýzıvti jáne arnaıy bilim berý departamentiniń dırektory Laýra Býtabaeva: «Bul sharalar oqýda qıyndyqtary bar barlyq balaǵa bilim berý qyzmetiniń sapasyn jaqsartýǵa baılanysty qabyldanǵan. Psıhologııalyq-pedagogıkalyq qoldaýdyń úsh deńgeıli modeliniń nátıjesinde balalar ózderiniń qajettilikteri men jeke múmkindikterine barynsha sáıkestendirilgen qoldaý alady. Sonymen qatar bul árbir balanyń óz áleýetin arttyrýyna múmkindik beretin ınklıýzıvti bilim ortasyn qalyptastyrady», dedi.

Bas-aıaǵy elimizdiń mektep­te­rinde 1 051 ınklıýzııany qoldaý kabıneti jumys isteıdi. Atalǵan kabınetterde psıhologter, arnaıy jáne áleýmettik pedagogter, sondaı-aq pedagog-assıstentter erekshe bilim berýdi qajet etetin balalarǵa qolaıly jaǵdaı jasap, olardy mektep ortasyna beıimdeýge kómektesedi.

Tehnıkalyq-kásibı bi­lim. Bú­gingi tańda elimizde 772 kolledj bar. Oqý-aǵartý mınıstr­­ligi taratqan aqparatta kór­se­til­gendeı, 2024 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynyń qory­tyn­dysy boıynsha 104 kolled­jdiń materıaldyq tehnı­kalyq bazasy jaqsardy, bul 2023 jylmen salystyrǵanda 64 kolledjge artyq. Elimizdegi kolledjderde 542 myń stýdent oqıdy, olardyń 344 myńy tegin, ıaǵnı grant negizinde bilim alady. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes 2025 jyly suranysqa ıe mamandyqtar 100% tegin qamtamasyz etiledi. Oqý jylynyń basynda bul kórsetkish 90%-dy quraýǵa tıis. 2024-2025 oqý jylynda respýblıkalyq bıýdjet esebinen memlekettik tapsyrys 60 myń orynǵa artty, osylaısha memlekettik tapsyrys­pen 145 myń adamdy qamtý jos­parda bar. Jalpy, jergilikti jáne respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen memlekettik tapsyrysty ulǵaıtý arqyly jas­tardy, birinshi kezekte 9-synyp túlekterin tegin tehnıkalyq jáne kásiptik bilimmen qamtýdy bıyl 90%-ǵa deıin, 2025 jylǵa qaraı 100%-ǵa jetkizý jos­par­lanǵan.

2024 jylǵy 1 qyrkúıekten bastap kolledjderdiń 278 myń stýdentine stıpendııa mólsheri taǵy 50 paıyzǵa ulǵaıady. Iаǵnı eki jyl ishinde stýdentterge stı­pendııa 2022 jylǵy stıpen­dııa mólsherinen 2 ese ósti. Shákirtaqy mólsheri orta býyn maman­dyqtary boıynsha 31 myń teń­­­­ge­den 41 myń teńgege deıin, jumys biliktiligine qaraı 32 myń teńgeden 43 myń teńgege deıin artady.

Qazirgi tańda kásiptik-teh­nı­kalyq bilim uıymdary stýdent­terdi jataqhanamen 85 paıyz qamtyp otyr. Kolledj stýdent­teri úshin 2024-2025 jyldary 2003 oryndyq 7 jataqhanany iske qosý josparlanǵan: 189 oryndyq 1 jataqhana paıdalanýǵa berildi (Pavlodar oblysynda).