Ádildik basty ıdeologııaǵa aınalýǵa tıis

Zaman aǵymyna qaraı, qoǵam men memleket ómirinde týyndap otyratyn jańa maqsattarǵa qol jetkizý, ultty uıystyrý, mem­le­kettilikti ny­ǵaıtý qalyp­tas­qan quqyqtyq júıeni jetildirý arqyly júzege asyrylady. Bul – zańdy qubylys. Zertteýlerge júginer bolsaq, demokratııalyq turǵyda damý deńgeıi joǵary memleketterdiń ózinde bılik pen qoǵamnyń ózara is-qımylyn qamtamasyz etetin saıası partııalar, qoǵamdyq birlestikter, kásipodaqtar, táýelsiz baspasóz, sot júıesi, saılaý úderisi sııaq­ty azamattyq qoǵam ınstıtýt­ta­ry jetildirilip otyra­dy. Bul oraıda bılik pen qoǵam­­nyń ara­qatynasynyń dálelden­gen ozyq te­tikterin qoldanyp qana qoımaı, qoǵam damýynyń tıisti kezeńiniń erek­shelikterin eskeretin jańa tetikter men tásilderdi engizýdiń mańyzdylyǵyn aıryqsha atap ótý qajet.

Kez kelgen konstıtýsııalyq reforma qoǵam ómirindegi saıası-quqyqtyq máni orasan zor, asa kúrdeli úderis.

Respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan 1995 jylǵy Konstıtýsııa quqyqtyq memleket pen azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn qalyptastyratyn, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etetin, sondaı-aq memleket damýynyń jańa baǵyttaryn aıqyndaıtyn quqyqtyq júıeniń irgeli negizin qalyptastyrdy. Ata zańǵa sáı­kes quqyqtyq júıeniń negizgi elementterin baıandy etetin jańa zańdar qabyldandy.

Álemdegi jáne elimizdegi áleý­met­tik ahýal men saıası-qoǵamdyq úde­ris­terdi jiti baqylap, jahan­dyq syn-tegeýi­rinderge tótep beretin memlekettik bas­qarýdyń tıim­diligin arttyrý jáne kons­­tı­týsııalyq normalar men qaǵı­dattardy qoǵam damýy­na beıimdeý maq­­sa­tynda aıtarlyq­taı jumys júr­gizil­di. Degenmen Konstıtýsııaǵa engizil­gen aldyń­ǵy túzetýler negizinen Prezı­denttiń quzyretin nyǵaıtýǵa baılanysty bolǵany belgili. Mundaı birjaqty ózgeristerge árqashan derlik joǵarydan bastamashylyq jasalyp otyrdy.

2017 jylǵy konstıtýsııalyq óz­gerister oń baǵytta bastal­­ǵanyna qa­ramastan saıasat pen ekonomıkadaǵy monopo­lızmniń saqtalyp qalýy, kózge kórinetin­deı nátıje bermeı, qııýy she­shil­megen qaıshylyqtyń shıele­nisýine ákeldi. Azamattar arasynda oryn alǵan múliktik jik­­telý, oǵan qosa halyqtyń aı­tar­lyqtaı bóliginiń turmys deń­geıi tómendeýi qalyptasqan keleńsiz jaǵdaıdy ózgertýge nıettengen qoǵamdyq sanany oıatýǵa túrtki boldy. Mundaı jaǵdaıda el ishinde ońtaıly saıası ahýal qa­lyptastyrý, memlekettiń tu­raq­ty damýy, keń aýqymdy áleý­met­tik-ekonomıkalyq ór­leý, áleýmettik ádilettilikti orna­tý qıynǵa soǵatyny anyq baıqa­lyp, qoǵamda júıelik ózge­­ris­terdiń qajettiligi týyndady. Osy­laısha, teńgerimdi saıası baza bolmaı ekonomıkalyq órkendeýdiń múmkin emes ekeni saıası júıeni reformalaý­dyń qajettiligin týdyrdy. Sondyqtan da Memleket basshysy 2019 jylǵy 2 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna Jol­daýynda saıası qaıta qurýlardy júrgizý­ge basa nazar aýdarǵan bolatyn.

Al 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy Qa­zaqstan halqyna Joldaýy aıasynda Prezıdent memlekettiń saıası júıesin keshendi jańǵyrtý­dyń baǵdarlamasyn qalyń jurt­shylyqqa tanystyryp, elimizdi túbegeıli jańǵyrtýdy kózdeıtin aýqymdy reformalar usyndy. 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma keıingi jyldarda qalyptasqan, ásirese 2022 jyldyń qańtarynda aıqyn kóringen qoǵamdaǵy, memlekettegi eleýli kemshi­likter men shıelenisti máselelerdi joıýǵa baǵyttaldy.

Qalyptasqan saıası model­di tú­begeıli ózgertý, bılik tar­maq­tarynyń ózara qarym-qaty­nasynyń ońtaıly teńgerimin qalyptastyrý, memleket pen qoǵamnyń tıimdi dıalogin qurý, halyqtyń suranysy men usy­nystaryna negizdelgen saıası reformalardy júzege asyrý – Konstıtýsııalyq reformanyń tujyrymdamalyq negizi retinde aıqyn­daldy. Eń bastysy, Negizgi zańǵa engizil­gen túzetýler jalpy jurtshylyq ókil­deri aıtqan usynystardy eskere otyryp júzege asyryldy.

Búginde elimizde ashyqtyq pen ádilettilikti barynsha qamtamasyz etýge, memlektimizdiń básekege qabiletin kúsheıtýge baǵyttalǵan saıası jańǵyrtý júr­gizilip keledi. Memlekettik bıliktiń barlyq ınstıtýtynyń jumys tıimdiligin túbegeıli arttyrý maqsatynda mańyzdy qadamdar jasalyp otyr.

Úshten bir bóligi derlik ózger­til­gen Konstıtýsııa saıası júıeni aıtarlyqtaı jańartyp, jalpy qoǵamdaǵy demokra­tııa­lyq úderisterdi tereńdetýge barynsha yqpal etti. Mańyzdysy, Ata zańǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar buryn-soń­dy bolmaǵan syrtqy jáne ishki syn-qaterlerge batyl tó­tep bere alatynymyzǵa degen otan­dastarymyzdyń senimin aıtarlyqtaı nyǵaıtty.

Árıne, konstıtýsııalyq reformany aıaqtalǵan dep sanaýǵa bolmaıdy. Reformalar úzdiksiz. Konstıtýsııalyq normalardy ózektendirý jáne olardyń iske asyrylýyn baqylaý boıynsha áli de kóp jumys atqarylýy qa­jet. Konstıtýsııalyq refor­­many is júzinde iske asy­rý­­dyń tabystylyǵy tek saıası erik-jigerge emes, qoǵam­nyń mundaı reformalarǵa qansha­lyqty daıyn ekenine jáne olardy qoǵam qalaı qabyl­daıtynyna tikeleı baılanysty.

Búginde mańyzdy pikirtalas­tar­dyń taqyrybyna aınalyp otyrǵan kons­tıtýsııalyq-qu­qyq­tyq damýdyń birqatar she­shimin talap etip otyrǵan máse­le­ler de bar. Eń ózektileri – eli­mizdiń zań shyǵarýshy organdarynda azamattardyń ókil­di­gine, saıası partııalar men qo­ǵamdyq uıymdardyń, BAQ qyz­metine, saılaý úderisine, onyń ishinde saılaý organdaryn qalyptastyrý tártibine, ákim­derdi saılaý jaǵdaıynda jergi­likti ókildi jáne atqarýshy organ­dardyń ózara is-qımylyna qatys­ty máseleler. Sondaı-aq jańa Konstıtýsııany ázir­leý boıynsha da jekelengen usy­nystar jasalǵanyn eskerý qajet. Sondyqtan ári qaraıǵy reformalarǵa tek memlekettik qurylymdar ǵana emes, mem­le­­kettik bılikti iske asyrý te­­­ti­gin quraıtyn qoǵamdyq uıym­­­dardyń, saraptamalyq qoǵam­dastyqtardyń ókilderi jáne be­l­sendi azamattyq ustany­my bar azamattar da qatysýǵa tıis.

Konstıtýsııalyq tártip pen zań­dardyń ádilettiligin qamtama­syz etý – memlekettiń eń basty mindeti. Búkil memlekettik, qoǵam­dyq, jekemenshik uıymdar, jekelegen laýazym ıeleri jáne barsha azamat Konstıtýsııa ús­temdiginiń saqtalýyna asa múddeli. Bul rette azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, sondaı-aq zańdardyń naqty oryndalý tetikterin kúsheıtý aıryqsha mańyzǵa ıe.

Elimizdiń turaqty damýyn qam­tamasyz etýde tıisti mem­le­ket­tik organdar men laýazym ıele­riniń tarapynan qabyl­dana­tyn sheshimderdiń ádildigin qamtamasyz etý qoǵamda erekshe mańyzǵa ıe bolyp otyr. Túp­tep kelgende, ádilettilik – adam quqyqtarynyń tolyq saqta­lýynyń basty kepili. Sondyqtan ádildik ıdeıasy memlekettik saıasatta ǵana emes, jalpy qoǵam ómirinde bas­ty ıdeologııaǵa aınalýǵa tıis. Al ádi­lettiliktiń negizi – zańdy saqtaý. Mem­­leket basshysy Qasym-Jomart To­qaev atap aıtqandaı, zań men tár­tip – ádiletti qoǵam qurý­dyń negizgi tireginiń biri. Azamat­tardyń basym kópshiligi zańdy­lyqty múltiksiz saqtaý men qoǵam­dyq tártipti barynsha nyǵaı­tý jolynda judyryqtaı jumyl­ǵan­da ǵana qoǵamda ádildik deń­geıi joǵarylaıdy. Árbir azamat­tyń óziniń quqyqtarynyń saqta­lýyna beıjaı qaramaı, nemqu­raıdylyqqa jol bermeýi asa mańyzdy. Munyń bári qoǵam ómiri­niń buljymas normasyna aına­lýǵa tıis. Bul qaǵıdat bar­lyq otandasymyzǵa qatysty. Bir sózben aıtqanda, quqyq buzýshy­lyq­tyń kez kelgen túrine múlde tózbeıtin ári ony qatań aıyptaıtyn qoǵam qalyptasýy qajet.

Serik SYDYQOV,

zańger