Sýdıalar táýelsizdigin nyǵaıtý mańyzdy

Keńestiń sapalyq quramyn kúsheıtý – basty nazarda

Joǵary sot keńesi tóraǵa men 15 músheden turady. Olardyń segizi qyzmettegi sýdıalar (aýdan­dyq jáne oblystyq sottardan – úsh sýdıa, Joǵarǵy sottan – eki sýdıa), tórteýi – laýazymy boıynsha keńes músheleri (JS tóraǵasy, Bas prokýror, Parlament Senaty men Májilisiniń tıisti turaqty komıtetteriniń tóraǵalary), úsh múshe­si zańgerler qoǵamdastyǵy men advo­katýranyń ókilderinen qurylady. Keńes ókilettikterine sýdıalardy daıarlaý, oqytý jáne olar­dyń biliktiligin arttyrý, irik­teý jáne qyzmette joǵary­la­tý, sýdıalardyń kadrlyq rezer­vin qa­lyptastyrý, tártiptik jaýap­ker­shilik máseleleri jatady.

Keńes qurylǵan sátten bas­tap úzdik halyqaralyq tájirı­be­lerdi eskere otyryp, sottar men sýdıalardyń syrtqy jáne ishki táýelsizdigin zańnamalyq, praktıkalyq, sondaı-aq ınstı­tý­sıo­naldyq turǵyda nyǵaıtý jóninde dáıekti sharalar qabyl­dan­dy. Prezıdent 2022 jylǵy Joldaýynda Joǵary sot keńesiniń mártebesin nyǵaıtý jáne onyń kadrlyq fýnksııalary barlyq deńgeıdegi sýdıa­lardy irikteýden bastap taǵaıyndaý jónindegi usy­nymdarǵa deıin aıqyn, tolyq­qandy ınstıtýt retinde qalyp­tas­ýy qajettigin atap ótti. Sot tóraǵalarynyń sýdıalarǵa yq­pa­lyn kezeń-kezeńimen azaıtý jo­lymen sýdıalar korpýsynyń ishki táýelsizdigin kúsheıtý úshin Joǵa­ry sot keńesine sýdıalyqqa kandıdattardy daıarlaý, olardyń biliktiligin arttyrý fýnksııalary, sondaı-aq is júzinde barlyq kadr­lyq másele, onyń ishinde buryn Joǵarǵy sot tóraǵasynyń usynýy boıynsha qaralǵan zeı­net­­­kerlik jasqa tolǵannan keıin sýdıa laýazymynda odan ári bolý zańnamalyq tártippen berildi.

Joǵary sot keńesiniń quzy­re­tine sýdıanyń otstavkasyn toq­tatý jónindegi ókilettikter beril­di. Bıyl sot bıliginiń bedeline nuqsan keltiretin teris qylyq jas­a­ǵany úshin bir sýdıanyń otstav­­kasyn toqtatý týraly usy­nym berildi. Sýdıalarǵa qysym­dy qysqartý jáne olardyń táýel­siz­diginiń deńgeıin arttyrý úshin sýdıa­larǵa qatysty arnaıy je­del-izdestirý is-sharalaryn Bas pro­kýrordyń aldyn ala sanksııa­sy­men ǵana júrgizýge bolady. Barlyq qabyldanǵan shara sýdıalar táýelsizdiginiń kepildikterin odan ári kúsheıtýge, Joǵarǵy sotty ózine tán emes fýnksııalardan bosatýǵa jáne Joǵary sot keńesiniń rólin nyǵaıtýǵa ba­ǵyt­talǵan.

Keńestiń táýelsizdigin qam­ta­masyz etý maqsatynda onyń sa­pa­lyq qura­myn qalyptastyrý úshin sharalar qabyldanyp jatyr. Buǵan deıin bıliktiń atqarýshy tarmaǵynyń tarapynan sot júıe­­­sine qysymdy boldyrmaý maq­satynda Keńes músheleriniń qata­rynan Ádilet mınıstri men Mem­le­kettik qyzmet isteri agenttiginiń tóraǵasy shyǵaryldy. Bolashaqta Memleket basshysynyń Sýdıa­lar­dyń IX sezinde bergen tapsyrmalaryn oryndaý sheńberinde sýdıalardy irikteýdiń obektıvtiligin qamtamasyz etý úshin halyq­ara­lyq tájirıbeni eskere oty­ryp, keńestiń teńgerimdi qura­myn qa­lyptastyrý bóliginde usy­nys­tar ázirleý boıynsha jumys júr­gi­ziledi.

Joǵary sot keńesiniń bas­ty fýnksııa­larynyń biri – bos sýdıalyq laýazymdarǵa sýdıalardy irikteý. Bul demokratııalyq jáne transparenttilik qaǵıdat­ta­ryna sáıkes konkýrstyq ne­giz­de biliktilik emtıhanyn tapsyrýdan bastalady. Búginde emtıhan ońtaılandyryldy. Atap aıtqanda, zańnamany bilý deńgeıin tekseretin testileý nátıjesi má­ni­niń shekti baly 80-nen 75-ke deıin tómendetildi. Sondaı-aq bi­liktilik emtıhanynyń keıbir ke­zeńderin (zańnamany bilýge testileý, esse jazý, keıstik tapsyrmalardy sheshý, áńgimelesý) qaıta tapsyrý merzimi 6 aıdan 3 aıǵa deıin qysqartyldy.

Jyl basynan beri jarııa­lan­ǵan tórt biliktilik emtıhany­na 827 úmitker qatysty, onyń bar­lyq kezeńinen 64 adam sátti aıaq­tady, al 200 úmitker endi áń­gimelesý kezeńinen ótedi. Budan keıin keńes bos sýdıalyq laýa­zymdarǵa konkýrstyq irik­teý­di júzege asyrady. Irikteý bar­shaǵa ta­nylǵan halyq­aralyq stan­dart­tarǵa sáıkes HR qural­da­ry­nyń keń spektri paıdalanylyp júr­gi­ziledi.

Qasym-Jomart Toqaev 2021 jylǵy 15 qańtarda Parlamenttiń birinshi sessııasynyń ashylýynda «Sot júıesi jabyq korporasııa bolmaýǵa tıis. Sondyqtan sýdıa­lar korpýsyn aıtarlyqtaı ja­ńar­­typ, oǵan quqyqtyń túrli sa­la­larynan mamandardy tartý qajet», degen edi.

Sot júıesine joǵary bilikti kadr­­lardy tartý úshin zańnamada buryn sýdıa bolyp jumys iste­me­gen zańgerlerdi Joǵarǵy sot­tyń nemese oblystyq sottyń sýdıa­sy laýazymyna taǵaıyndaý múm­kindigi qarastyrylǵan. Osy tetik boıynsha Joǵarǵy sottyń alty sýdıasy saılandy. Sondaı-aq oblystyq sottarda buryn sýdıa­­lyq ótili bolmaǵan úsh sýdıa qyz­­­met atqaryp jatyr.

Kandıdattardyń Joǵary sot keńe­siniń usynymyn alǵannan keıin taǵy­lymdamadan ótý quqy­ǵy bekitildi ári onyń merzim­deri qys­qartyldy. Osy norma qa­byl­danǵannan keıin sýdıa qyz­me­tine taǵaıyndaýǵa usynyl­ǵan jańa úmitkerlerdiń sany shamamen bir jarym ese ósti.

Taǵy bir mańyzdy jańalyq – quqyq­tyq alańǵa sýdıalardy saılaý ele­mentterin engizý. Endi Joǵary sot keńesi Memleket basshysyna Joǵarǵy sot sýdıa­sy laýazymyna kandıdatýralardy Parlament Senatyna balama ne­gizde engizýge usynady. Bul irikteýdiń obektıvtiligin arttyrady, sondaı-aq Joǵarǵy sotqa eń laıyqty sýdıalardy irikteý úderisine atqarýshy bıliktiń yqpalynyń bolmaýyn kórsetedi.

Bıyl 1 qańtardan bastap aýdandyq sottar tóraǵalaryn saılaý júıesin engizý mańyzdy ja­ńalyq boldy. Bul tetik aýdandyq sot­tyń tóraǵasy laýazymy­na kan­­dıdattardy sýdıalar qaýym­dastyǵy organdarynyń – oblys­tyq sottardyń keńeıtilgen jalpy otyrystarynyń, ıaǵnı sýdıa­lar­dyń ózderiniń qaraýy men tańdaýyn kózdeıdi. Joǵary sot keńesi osy tásilmen kadr rezer­viniń áleýetin barynsha paıdalanady, al sýdıalar qaýym­dastyǵy aýdandyq sotta basshylyq pozı­sııa­ǵa óz kandıdatyn usyna alady.

Qazirgi tańda mundaı formatta bir irikteý ótkizildi, aýdandyq sottar tóraǵalarynyń 41 bos or­nyna 105 kandıdat qatysty. Irikteý qorytyndylary bo­ıynsha 12 úmitker usynym aldy. Bú­gin­de aýdandyq sottardyń tóra­ǵa­laryn irikteýdiń kezekti kezeńi aıaqtalýǵa jaqyn.

Konkýrstyq rásimderdi odan ári jetil­dirý maqsatynda shal­ǵaı­da ornalas­qan sottardaǵy bos oryndardyń uzaq ýaqyt tol­tyrylmaýyn, kóp quramdy jáne shalǵaıdaǵy sottardaǵy sot júk­­temesiniń aıyrmashylyǵyn eskere kele alys jerlerde ornalasqan sottardy jasaqtaý úshin adamdardyń belgili bir sanat­tary úshin jekelegen ońaılatylǵan konkýrs engizý múmkindigi qarastyrylady. Otstavkaǵa shyǵý úshin eńbek ótilin esepteý kezinde sýdıanyń osyndaı sottarda eńbek etken ótiliniń bir jylyn bir jarym jyl retinde esepteý múmkindigi qaralyp jatyr. Sonymen qatar keıbir bos joǵary turǵan jáne basshy sýdıalyq laýazymdarǵa sýdıa­lardy kadr rezervinen konkýrssyz taǵaıyndaý múmkindigin qarastyrý usynylady.

Sot júıesiniń bedeli – halyq seniminiń ólshemi

Keıingi kezde qoǵamda bilikti zańgerlerdiń sýdıa qyzmetine barǵysy kelmeıtini, sýdıalardyń qyzmetinen ketýi de kóbeıip bara jatqany týraly jıi aıtylyp júr. Alaıda mundaı úrdis baıqalǵanymen, sýbektıvti sebeptermen ketetinder qatary aıtarlyqtaı kóp emes. Derekke súıensek, 2024 jyldyń 10 aıynda 125 sýdıa ókilettigin toqtatty, onyń 88-i nemese 70%-y obektıvti sebeptermen (otstavkaǵa shyǵýy­na, zeınetkerlik jasqa nemese sýdıa qyzmetinde bolýdyń shek­ti jasyna tolýyna baılanys­ty, óz tilegi boıynsha, basqa ju­mys­qa aýysýy­na, qaıtys bolýyna baı­lanysty), 29-y nemese 23% sýbektıvti negizder boıynsha (sot júktemesiniń joǵary bolýy, tómen jalaqy, densaýlyq jaǵdaıy, ústeme jumys, korpo­ra­tıvtik sektordan joǵary ja­laqy jáne jaqsy áleýmettik pa­keti bar jumys usyný) jáne 8-i nemese 7% – teris sebeptermen (tártiptik teris qylyqtar jasaý, kásibı qyzmetin baǵalaýdyń teris qorytyndylary, aıyptaý úkimi) qyzmetterinen bosatyldy.

Eger statıstıkaǵa júginetin bolsaq, onda aldyńǵy bes jyl ishinde óz ókilettigin toqtat­qan sýdıa­lardyń jalpy sany­­­nyń 17-29% sýdıalyq qyzmetin sýbek­tıvti negizder boıynsha tastap ketken. Iаǵnı oryn alyp otyr­ǵan jaǵdaı aldyńǵy jyl­dar­daǵydaı, ózgerissiz. Sony­men qatar oılanatyn máseleler bar. Ásirese zeınetkerlik jasqa tolmaǵan sýdıa­lar­dyń otstavkaǵa shyǵýy fak­­ti­lerin eskersek, olardyń asta­­ryn­da sýbektıvti faktorlar bolýy múmkin.

Menińshe, jergilikti jerlerde sýdıalardyń naqty jumys jaǵ­daıyn, olar­dyń materıal­dyq-tehnıkalyq, áleýmettik jáne medısınalyq qamta­masyz etilýin, sýdıalyq mansaptaǵy úmit­teri men keleshegin, otbasy jáne basqa da jaǵ­daıyn zerdeleý qajet. Osy atal­ǵan jaǵ­daı­lardyń tıisinshe qam­ta­ma­syz etilmeýi olardyń talpynysyn tejep, kásibı jabyǵýǵa ákeledi. Sýdıalardyń atqaryp otyrǵan qyzmetine kóńili tolmaýyna jalaqy mólsheriniń tómen bolýy da yqpal etedi. Qyzmetinen ketken sýdıalar bosatqan sýdıalyq oryndardy jańa sýdıalar ǵana toltyra alady. Al sýdıalyqqa biliktilik emtıhanynyń jáne bos sýdıalyq oryndarǵa konkýrstyq rásimder kezeńderiniń uzaqtyǵyn eskersek, bos sýdıalyq oryndardy ýaqtyly toltyrý uzaq ýaqytty qajet etedi.

Sonymen qatar keıingi jyl­dary sýdıa qyzmetinen óz erki­men ketken sýdıalar sanynyń bir­shama ósý úr­disi, sondaı-aq basqa zań salalarynan myqty zańgerlerdi sot júıesine tartý jónindegi sharalar Memleket basshysynyń sýdıalar korpýsyn shuǵyl jańartý jáne saýyqtyrý qajettigi týraly tapsyrmalary­na sáıkes keletinin atap ótken jón. Sondyqtan Joǵarǵy sot pen Joǵary sot keńesine osy baǵytta tereń taldaý júrgizip, sýdıa­lar­dyń táýelsizdiginiń áleýmettik, materıaldyq kepildikterin odan ári jaqsartýǵa jáne júıege jo­ǵary bilikti zańgerlerdi tar­týǵa baǵyttalǵan sharalarmen birge tájirıbeli sýdıalardyń qyz­metten ketýin azaıtý, sot júk­te­me­sin tómendetý boıynsha sharalar keshenin pysyqtaý qajet.

Sot júıesiniń bedeli men ımıd­jin sýdıalar, eń aldymen, óziniń minez-qulqymen, júris-turysymen jáne minsiz áre­ketimen kóterýi kerek. Memleket basshysy sýdıa sot aktisin shy­ǵar­ǵan kezde óreskel qa­te­lik jibergen jáne kúshi joıyl­ǵan árbir sot aktisin Sot jıýrıi tekserýiniń jańa tetigin engizýdi tapsyrdy.

Joǵary sot keńesiniń aldyna qoıylǵan mindetterdi iske asyrý úshin «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń sot júıesi men sýdıa­la­rynyń mártebesi týra­ly» Kons­tıtýsııalyq zańǵa tıisti tú­ze­týler qabyldandy. Ol zań­na­ma­lyq ózgerister bıyl 1 qazan­nan bastap kúshine endi. Endi tómen turǵan sottar sýdıa­la­ry­nyń tarapynan zańdy óres­kel buzýy týraly kórse­til­gen joǵary turǵan sottyń bar­lyq usynymy Sot jıýrıin­de qaralady.

Sýdıalar qaýymdastyǵynyń pikirin eskerý úshin Joǵarǵy sottyń nemese oblystyq sottyń jalpy otyrysynyń sýdıany tártiptik jaýapkershilikke tartý nemese tartpaý týraly aldyn ala usynymyn alý kózdelgen. Alaıda sýdıany jazalaý týraly túpkilikti sheshimdi Sot jıýrıi isti jan-jaqty jáne obektıvti qaraý qorytyndylary bo­ıynsha ǵana qabyldaıdy. Ondaı sheshim sýdıanyń is-áreketterinde tár­tip­tik teris qylyq quramy bol­ǵan kezde ǵana shyǵarylýy múmkin.

Osy tetikti iske asyrý úshin Sot jıýrıiniń quramy 9 músheden 15 múshege deıin kóbeıtildi jáne onyń quramynan Joǵary sot keńesiniń múshesi shyǵaryldy. Zań­dylyqty óreskel buzýy fak­ti­leri boıynsha kez kelgen sýdıaǵa qatysty Sot jıýrıine usy­nym engizý jónindegi Joǵarǵy sot tóraǵasynyń quqyǵy shektel­di. Onyń sýdıa ádebin buzýy fakti­le­ri boıynsha sot tóraǵa­la­ryna ǵana qatysty osyndaı qu­qyǵy saq­taldy.

Joǵarǵy sot jáne oblystyq sottar basshylyǵynyń óreskel buzýshylyqtar faktilerin jalpy otyrystyń qaraýyna ýaqtyly shyǵarý jáne materıaldardy Sot jıýrıine jiberý mindeti engizildi. Sonymen qatar sýdıalardyń tár­tiptik jaýapkershiligi máse­lelerine, onyń ishinde olardyń táýel­sizdiginiń kepildikterine kons­tıtýsııalyq sot isin júrgizý yqpal etti.

Konstıtýsııalyq sottyń 2023 jylǵy 21 sáýirdegi №10 nor­­matıvtik qaýlysyn iske asyrý maqsatynda Sot jıýrıine jiberilgenge deıin tártiptik istiń barlyq materıalymen sýdıany tanystyrý, sondaı-aq tár­tiptik isti qaraýǵa qatysý úshin sýdıanyń advokattar men zań konsýltanttary arasynan ókilderdi tartý quqyǵy zańna­malyq turǵydan kózdelgen. Kons­tıtýsııalyq sottyń 2023 jylǵy 6 jeltoq­san­daǵy №36 nor­matıvtik qaýly­syn­da baıandal­ǵan quqyqtyq usta­ny­my eskerilip, zańnamalyq deń­geıde «zańdylyqty óreskel buzý» uǵymy bekitildi jáne ondaı fakt joǵary turǵan sottyń usynymynda kórsetilýge tıis. Sonymen, qabyldanǵan sharalar sýdıalardyń sot tóreligin júzege asyrý sapasy úshin jaýap­ker­shiligin kúsheıte otyryp, olardyń táýelsizdiginiń pro­ses­­sýal­dyq kepildikterin nyǵaı­týǵa múm­kindik berdi.

Sot tóreligi akademııasy naǵyz oqý sheberhanasy bolýǵa tıis

Osy jyly 15 shildeden bastap Sot tóreligi akademııasy Joǵarǵy sottan Joǵary sot keńesiniń qaraýyna berildi. Bul degenimiz – barlyq kadrlyq másele, onyń ishinde sýdıalyqqa kandıdat­tar­­dy daıarlaý jáne ju­mys istep júrgen sýdıalardyń bilik­­tiligin arttyrý máse­leleri endi bir memlekettik organda shoǵyr­la­nady degen sóz. Sot tóreligi akademııasy – oqý orny retinde qyzmetin jańa ýaqyt talaptaryna sáıkes qaıta formattaý – bir kúnniń máselesi emes ekenin eskerý qajet. Qazirgi zaman talabyna saı Sot tóreligi akademııasy modeliniń naqty perspektıvalaryn anyqtaý úshin ekonomıkalyq negizdemeler, qarjylyq esepteýler jáne ýaqyt qajet.

Búginde Sot tóreligi akademııa­sy quqyq magıstrin daıarlaıdy, olar sýdıa­lyqqa biliktilik emtıhanyn tap­syrǵannan keıin sýdıa­lardyń bos laýazymdaryna ornalasýǵa konkýrstarǵa qaty­sady. Eger buryn magıstrant­tar negizinen, sot júıesiniń qyz­metkerleri bolsa, bıylǵy oqý jylynda aqyly negizde basqa sala­lardan 40-qa jýyq zań­ger qabyldandy. Olar syrtqy zań­ger­lik praktıkasy baı jáne qu­qyq­tyq oı-órisi keń mamandar: advokattar, zań konsýltant­tary, sot oryndaýshylary jáne kor­po­ra­tıvtik sektordaǵy zańger­ler.

Sýdıa kadrlaryn daıarlaýdy odan ári jetildirý Sot tóreligi akademııasyn úzdik nátıjelermen támamdaǵan túlekterge respýb­lıka sottarynda bos sýdıalyq laýazymdardy tańdaý quqyǵyn berýdi kózdeıdi. Sot oqýyn damytý úderisi oqý baǵdarlamalaryn qaıta qaraýdy jáne jetildirýdi qajet etedi. Demek oqý bilimdi nemese tehnıkalyq daǵdylardy keńeıtýge ǵana emes, sonymen qatar sýdıalardyń durys minez-qulqyn, júris-turysyn qa­lyp­tas­tyrýǵa da baǵyttalýy kerek.

Máselen, Keńes qoldanatyn NR quraldarynyń tıimdiligin baǵa­laý qory­tyndylary jónin­degi esepte «Sýdıalardy kásip­tik daıarlaýǵa ǵana emes, sonymen qatar kommýnıkasııa daǵdy­la­ryn damytýǵa, ádep normalaryn saqtaýǵa jáne eńbeginiń nátıje berýine baǵdarlaý qajet. Bul kórsetkishter sýdıa­nyń durys kelbetin qalyptas­tyrýda da mańyzdy ról atqarady. Sýdıa­lar­dyń jumsaq daǵ­dy­lar­dyń tıisti jıyn­ty­ǵy­nyń bolmaýyna baılanysty qoǵamda jalpy sot júıesi týraly jaǵymsyz teris túsinik qalyptasady», dep kór­se­tilgen.

Sondyqtan Sot oqýynyń jańa tujyrymdamasynyń jobasy ázir­lendi. Bul rette akademııanyń materıaldyq-tehnıkalyq baza­sy­nyń mańyzy zor. Alaıda Sot tóreligi akademııasy 1970 jyly salynǵan eski ǵımarattyń bir bóliginde ornalasqan. Oqý sabaqtaryn, semınarlardy, konferensııalardy ótkizý úshin, tájirıbe almasý maqsatynda she­t­el­derden seriktesterdi sha­qy­ryp, kez­desýler ótkizýge arnalǵan la­ıyq­ty aýdıtorııalar men arnaıy zaldar joq. Is-sharalardyń kóp­­shiligi onlaın formatta ótki­zi­­ledi.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrý maqsatynda Astana qalasynyń ákimdigimen Sot tóreligi akademııasynyń jańa zamanaýı kampýsyn salý týra­ly naqty ýaǵdalastyqqa qol jet­ki­zil­di. Tıisti jumystar bastalyp ketti. Akademııanyń qyzmetin ret­teıtin normatıvtik-quqyqtyq aktiler zańnamaǵa sáıkes kel­ti­ri­lip jatyr. Sot tóreligi aka­de­mııasynyń oqytýshylary men qyzmetkerleriniń áleýmettik jáne turǵyn úı máseleleri bir­tin­dep sheshilip keledi. Bola­shaq­ta akademııa sot júıesi úshin kadrlar daıarlaıtyn naǵyz oqý sheberhanasy bolýǵa tıis.

Keńeske kelip túsken ár pikir eskeriledi. 2023-2024 jyldary azamat­tardan sýdıalyqqa kandı­dattarǵa qa­tysty 5 myńnan asa pikir kelip tústi. Konkýrsqa qa­ty­syp otyrǵan kandı­dattarǵa qa­tys­ty jurtshylyqtyń pikiri áleý­mettik jeliler men BAQ mo­nı­­torıngi arqyly da zert­teledi.

Buǵan qosa sýdıalardy qyz­­met­terinen bosatý másele­lerin ashyq jáne jarııa túrde qaraý­ǵa baǵyt­tal­ǵan quqyqtyq negiz quryldy. Biliktilik emtıhany kezeń­deriniń beınejazbasy keńestiń ınternet paraqshalaryna jarııalanady.

О́tinishterdiń túsýine qaraı kez kelgen kúni azamattardy qa­byl­daý qaıta bastaldy. Negizi­nen, azamattar sot sheshimderine shaǵym­danady. Eger negiz bolsa, tıisti tekserý júrgizý úshin sharalar qabyldanady.

Túıindesek, Memleket basshy­synyń jan-jaqty qoldaýymen sýdıa­lardyń táýelsizdigin kúsheı­týge, sondaı-aq Joǵary sot keńe­sin kadrlyq fýnksııalary bar to­lyqqandy ınstıtýt retinde ny­ǵaıtýǵa baǵyttalǵan sottardyń kadr saıa­saty salasynda dáıekti jáne naqty sharalar qabyldandy. Sýdıa­lardy daıarlaý, irikteý, man­saptyq ilgeriletý rásimderi jáne olardyń jaýapkershiligin jetil­dirý jónindegi jumys áli de jal­ǵasady.

Dmıtrıı MALAHOV,

Joǵary Sot keńesiniń Tóraǵasy