Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2021 jyldan beri qaraı adam quqyqtary salasynda ekinshi Jarlyqqa qol qoıyp, bul saladaǵy reformalardy keńeıte túsýge uıytqy boldy. Osylaısha, 2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma aıasynda Ata zańymyzǵa Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń quzyreti týraly jańa bap engizildi. Sonymen qatar ýákildiń quqyqtyq jaǵdaıy men qyzmetin uıymdastyrýdy aıqyndaıtyn, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń, olardy saqtaý men qurmetteýdiń memlekettik kepildigin qamtamasyz etetin biregeı quzyretin belgileıtin arnaıy Konstıtýsııalyq Zań qabyldandy.
Dál osy jyly elimizdiń 17 óńirinde, Astana, Almaty, Shymkent qalalarynda Adam quqyqtary jónindegi ýákil Artýr Lastaevtyń ókilderi alǵash ret taǵaıyndalyp, óz jumysyn bastady. Onyń jergilikti ókildikteri men ortalyq keńse elimizdegi adam quqyqtarynyń saqtalýy men qorǵalýy boıynsha zańmen belgilengen quzyreti sheginde aýqymdy jumystar atqardy.
Azamattardyń ótinishterin qaraý arqyly buzylǵan quqyqtardy qalpyna keltirý, túrli azamattardy ýaqytsha ne turaqty ustaý mekemelerine, onyń ishinde IIM qylmystyq atqarý júıesine qarasty mekemelerge, múgedektigi bar tulǵalarǵa, balalarǵa, qarttar men áleýmettik kómekke muqtaj basqa da adamdarǵa arnalǵan jergilikti ákimdikterge qarasty jabyq mekemelerge kedergisiz kez kelgen ýaqytta kirý arqyly ondaǵy adam quqyqtarynyń saqtalýyn baqylaý, adamnyń irgeli quqyqtary týraly quqyqtyq-aǵartýshylyq túsindirme jumystaryn júrgizý, azamattyq qoǵam ókilderi men memlekettik organdar arasynda adam quqyqtary týrasynda dıalog qalyptastyrý sııaqty jumystar qarqyndy júrip jatyr.
Osylaısha, salystyrmaly túrde 2022 jyly respýblıka boıynsha ýákil keńsesine bas-aıaǵy 4 myńdaı shaǵym men aryz túsken bolsa, ótken mundaı aryzdardyń sany eki esedeı artyp, 6 748-di qurady. Mysal úshin, osy shaǵymdarmen jumys aıasynda Aqtóbe qalasynyń bútindeı bir kóshesine sý kirgizildi, úsh azamatqa múgedektik taǵaıyndalyp, bes azamat pen bir ujymnyń eńbek quqyqtary qalpyna keltirildi, segiz azamattyń densaýlyǵyna kelgen nuqsannyń orny toltyryldy.
Jabyq rejimdegi mekemelerge kedergisiz kirý jáne monıtorıngileý boıynsha byltyr ýákildiń Aqtóbe oblysyndaǵy ókili adam quqyqtarynyń buzylýyn joıý týraly 170 usynym shyǵarǵan bolsa, onyń 157-si tolyǵymen oryndalyp, adam quqyqtaryn buzǵan 25 laýazymdy tulǵa tártiptik jaýapkershilikke tartyldy, sondaı-aq 1 qylmystyq is qozǵaldy.
Bul sandardyń artynda memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalardyń áreketi men áreketsizdigi arqyly irgeli quqyqtary buzylǵan jáne ýákil ınstıtýtynyń aralasýymen quqyqtary qalpyna keltirilgen adamdardyń naqty máseleleri jatyr. Mysal úshin, ótken jyly Adam quqyqtary jónindegi ýákil ókiliniń aralasýymen Aqtóbe oblysynyń bilim basqarmasyna qarasty ómirlik qıyn jaǵdaıǵa dýshar bolǵan balalarǵa arnalǵan «Aıala» qoldaý ortalyǵynda balalardyń taza aýada serýendeý, densaýlyǵyn saqtaý men basqa da quqyqtaryn buzǵany úshin mekemeniń alty laýazymdy tulǵasy jaýapkershilikke tartyldy. Sonymen qatar sottalǵandardyń ustalý jaǵdaılarynyń talaptarǵa saı kelmeýine baılanysty qylmystyq atqarý júıesiniń №8 mekemesindegi qatań ustaý jaǵdaıyndaǵy jasaq ýákildiń yqpalymen jóndeýden ótkizilgen úı-jaıǵa kóshirildi.
Quqyqtyq aǵartý sharalary aıasynda mektep oqýshylarynan bastap, memlekettik qyzmetshilerge, tipti zeınetkerlerge deıin adamnyń irgeli quqyqtary týraly buryn-sońdy bolmaǵan aýqymda dárister men is-sharalar, kezdesýler men talqy alańdary uıymdastyryldy. Osylaısha, 2024 jyly mundaı túsindirme jumystarymen respýblıka kóleminde 1 260 aǵartý sharasy aıasynda 667 741 adam qamtyldy.
Bul rette adamnyń irgeli quqyqtary týraly túsindirme berip ótý qajet. Adamnyń irgeli quqyqtary árkimge týǵannan bastap tıesili jáne adam ómirden ótkenge deıin saqtalady. Mundaı tabıǵı jáne ajyramas quqyqtarǵa adam dúnıege kelgennen-aq ıe dep esepteledi. Irgeli tabıǵı quqyqtarǵa ómir súrýge, densaýlyqqa, jeke basyna qol suǵylmaýshylyqqa, ar-ojdan men din bostandyǵyna degen quqyqtar jáne basqa da negizgi bostandyqtar jatady. Bul quqyqtar ámbebap, ıaǵnı olar barlyq adamǵa jáne barlyq jerde birdeı qoldanylady: qart pen nárestege, áıel men er adamǵa, dindar men ateıske, azamattar men sheteldikterge, elimizde jáne álemniń kez kelgen basqa bóliginde qoldanylýǵa jatady. Sondyqtan irgeli adam quqyqtary onsha kóp emes, uzyn sany 40-qa jýyq irgeli tabıǵı quqyq túri bar.
Bul quqyqtar barlyq el úshin birdeı jáne olar negizgi halyqaralyq qujattar – «Adam quqyqtarynyń jalpyǵa ortaq deklarasııasynda» jáne «Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly» halyqaralyq pakette, sondaı-aq «Ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı quqyqtar týraly» halyqaralyq pakette bekitilgen. Osy úsh qujat adam quqyqtary týraly halyqaralyq Bılldi quraıdy.
Tabıǵı, ıaǵnı irgeli adam quqyqtarynan basqa, adamnyń ómir súrýi barysynda júre-bara paıda bolatyn quqyqtar da bar. Olardyń sany júzdep sanalady. Biraq bulardyń adamnyń irgeli tabıǵı quqyqtarynan aıyrmashylyǵy – olar belgili bir jaǵdaılarda ǵana paıda bolady. Mysaly, adamǵa kólik júrgizý quqyǵy týǵannan bastap berilmeıdi, biraq arnaıy oqýdy meńgerip, júrgizýshi kýáligin alǵannan keıin paıda bolady.
Osy jerde aıqyndap ótetin bir jaı – adamnyń irgeli, tabıǵı quqyqtarynyń buzylǵanyn qalaı túsinýge bolady? Myna mysaldy qarastyraıyq. Adam merzimi ótken taýardy satyp alyp, aldanyp qaldy delik. Bul jaǵdaıda tutynýshy quqyqtary, ıaǵnı júre paıda bolǵan quqyqty buzý oryn aldy, degenmen adamnyń irgeli, tabıǵı quqyqtary buzylǵan joq dep esepteledi. Biraq, eger adam merzimi ótken taýarmen ýlanyp, densaýlyǵyna zııan kelse, onda bul jerde adamnyń densaýlyǵyn saqtaýǵa degen irgeli, tabıǵı quqyǵynyń buzylýy týraly aıtýǵa bolady. Iаǵnı dál osy tabıǵı quqyqtardyń buzylýy boıynsha azamattardyń shaǵymy negizinde ýákildiń quzyryna saı maqsatty jumystar júrgiziledi degen sóz.
Ýákildiń janynda «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn aıshyqtaı túsetin belsendi azamattyq qoǵam ókilderinen ǵana quralǵan 2 keńesshi organnyń – Sarapshylar keńesi men Úılestirý keńesiniń bar ekenin bólek ataǵan jón. Sarapshylar keńesine belgili zańgerler, túrli salada zerdeleý jasap júrgen sarapshy mamandar múshe, olar ýákildiń jumysyna ádisnamalyq qoldaý jasaıdy. Al Úılestirý keńesi – ár eki jyl saıyn quramy konkýrstyq negizde jańartylyp otyratyn, joǵaryda atalǵan jabyq mekemelerge kedergisiz kirip, azaptaý men adamgershilikke jatpaıtyn qatygez qarym-qatynastyń aldyn alý boıynsha jumys isteıtin qoǵam belsendilerinen quralǵan arnaıy «Ulttyq aldyn alý tetiginiń» jumysyn úılestirip otyratyn organ.
Ýákilmen tyǵyz jumys júrgizetin sarapshylardyń ózara is-qımylyna mysal retinde kelesi jaıdy atap kórsetýge bolady: Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń Býrabaıda ótken IV otyrysynda sottalǵan áıelderdiń quqyqtyq jaǵdaıyn jaqsartatyn zańnamalyq normalardy jasaqtaýdy Parlament depýtattary men quqyq qorǵaý organdaryna tapsyrǵany kópshiligimizge belgili. Prezıdent bul bastamany quqyqqorǵaýshy sarapshy Aıman Omarovadan hat alǵannan keıin oıǵa túıgenin Ulttyq quryltaıda atap kórsetken edi. Al Aıman Omarovanyń Adam quqyqtary jónindegi ýákil keńsesiniń bastamasymen byltyr sottalǵan áıelderdiń hal-ahýalyn jáne quqyqtyq mártebesin tereń zerttegenin jáne onyń ýákildiń janyndaǵy úılestirý keńesiniń beldi múshesi ekenin eske salamyz.
Aıta ketsek, zertteý nátıjesinde qylmys jasaǵan áıelderdiń quqyqtyq jaǵdaıy, qylmystyq atqarý júıesindegi áıelderge arnalǵan 6 mekemedegi, onyń ishinde Almaty oblysynyń Jaýǵashty eldi mekeninde ornalasqan 3-4 jasqa tolmaǵan balalary bar áıelderge arnalǵan №10 mekemedegi áıelderdiń kóńil kónshitpeıtin jaı-kúıi anyqtaldy. Bul – adam quqyqtarynyń memlekettik kepildiginiń ýákil ınstıtýtynyń qyzmeti arqyly saqtalýyn ǵana kórsetip qoımaıdy, sonymen qatar azamattyq qoǵamnyń únin estýge qabiletti memleket qurý jolyndaǵy jasalyp jatqan jumystaryn aıǵaqtaıdy.
Ýákil ınstıtýtynyń bastamasymen jasalǵan zerdeleý-zertteý jumystary ótken jyly sottalǵan áıelderdiń quqyqtaryna qatysty ǵana emes, jaı-kúıdi jaqsartý úshin usynylatyn sharalar aýqymyn aıqyndaý úshin kemsitýshilikke jol bermeý, qylmystyq atqarý júıesindegi medısınalyq qamtamasyz etilý jaı-kúıi sııaqty ózekti máselelerge de júrgizildi.
Osylaısha, jaıly qoǵam, tolyqqandy quqyqtyq memleket qalyptastyrý baǵytynda adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń, olardy saqtaý men qurmetteýdiń memlekettik kepildigin bildiretin Adam quqyqtary jónindegi ýákil men onyń jer-jerdegi ókilderi zańmen belgilengen quzyreti sheginde shynaıy quqyq qorǵaýshylyq qyzmetti azamattyq qoǵammen birlese otyryp júzege asyryp jatyr.
Aqqalqa BAIDÝLLINA,
Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń Aqtóbe oblysy boıynsha ókili
