Áý basta klassık jazýshy, Eńbek eri Ábdijámil Nurpeıisov negizin qalaǵan osy uıymnyń tizginin Bıgeldi myrza ustaǵannan beri biraz ıgi ister atqaryldy. «Biz qazaqpyz» atty jobanyń aıasynda Amerıka Qurama Shtattarynda elimizdiń klassık jazýshylarynyń úzdik shyǵarmalarynyń aldyńǵy legi aǵylshyn tiline aýdarylyp, jaryq kóre bastady. Alǵashqylardyń biri – qazaq óleńiniń darabozy Muqaǵalı Maqataevtyń tańdamaly jyrlary. Ekinshisi – sóz sańlaǵy, qazaq balalar ádebıetiniń kóshbasshysy Berdibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym – Qoja» povesi boldy. Muhıt asyp, Batys álemine jol tartqan álgi shyǵarmalardyń ekeýin de AQSh-tyń Nıý-Iork qalasyndaǵy «Metropolitan Classics» kompanııasy jaryqqa shyǵaryp, tusaýy da sonda kesildi. Týyndylarǵa arnaǵan ańdatpasynda baspager kompanııa elimizdiń qanatty ádebı týyndylarynyń tomaǵasyn sypyryp, aǵylshyn tildi álemge ushyrý ıdeıasyn alǵash Londonda tý etip kótergen de, sosyn ol ıdeıany júzege asyrý úshin aıanbaı ter tókken Halyqaralyq Pen-klýbtyń Qazaqstan tarmaǵynyń prezıdenti Bıgeldi Ǵabdýllın ekenin ataı otyryp, oǵan dán rızashylyq bildirgen bolatyn.
2018 jyly qazaq Pen-klýby uıymdastyrǵan birinshi forým óz jumysyn «Qubylmaly álemdegi zamanaýı ádebıettiń róli» degen taqyrypqa arnady. Oǵan qazaqstandyq jazýshylarmen qatar álemniń 16 elinen qalamgerler qatysty. 2019 jyly ótkizilgen ekinshi forýmǵa 18 memleketten 81 jazýshy atsalysty. Qazaq Pen-klýbynyń 2022 jylǵy úshinshi forýmy «Jastar sóılesin! Jastar týraly sóz» degen atpen nátıjeli ótti.
Bedeldi uıymnyń «Biz qazaqpyz» jobasy odan beri de sátti jalǵasyn taýyp keledi. Máselen, Anglııanyń «The Russell Press Ltd» syndy aıtýly baspasynan Muhtar Áýezovtiń «Qaraly sulý», «Kókserek», «Qarash-qarash», «Qorǵansyzdyń kúni» syndy uly týyndylary men «Qıly zaman» povesi toptastyrylǵan «Beauty in mourning» («Qaraly sulý») atty jınaǵy 2013 jyly irgeli halyqaralyq «Amazon» ınternet-dúkeni arqyly birden satylymǵa shyqty. Oralhan Bókeevtiń «Kisikıik» áńgimeler jınaǵy da «Man-deer and other stories» degen ataýmen 2018 jyly Londonda jaryq kórdi. Qazaq Pen-klýby Oljas Súleımenovtiń «Kod slova», Ábish Kekilbaevtyń «Ańyzdyń aqyry», Gerold Belgerdiń «Tańdamaly», Smaǵul Elýbaıdyń «Aqboz úı» kitaptaryn da aǵylshyn tilinde jarııalaýǵa bastamashy boldy.
Endi, mine, 2025 jyldyń maýsym aıynda AQSh-tan jaqsy habar jetip otyr. Bıgeldi Ǵabdýllın men belgili jazýshy Danııar Súgirálınov birlesip osy elde ashqan «Audarma» baspasynan Nurlan Orazalınniń «The wolf epoch» («Kókjal dáýir») atty óleńder jınaǵy jaryq kóripti. Kólemi 324 bettik týyndy kásibı dıktordyń daýysymen jazylǵan 5 saǵat 48 mınýttyq aýdıodıskisimen birge halyqaralyq «Amazon» ınternet-dúkenine túskenin de aıta ketý kerek. Biz osy aǵylshyn nusqasymen tanysyp shyqtyq.
Jınaqqa aqynnyń 2019 jylǵy «Kókjal dáýir» – «Vremıa volchısa» jınaǵyna engen «Syrnaıly shaq», «Jerik túnder», «Arǵymaq oılar», «Beımaza kóńil», «Jetinshi qurlyq», «Adamzatqa amanat», «Quralaıdyń salqyny», «Qaıyńdar qýraǵan jyl», «Túngi daýys», «Dúnıeniń jarylardaı jarǵaǵy», «О́zime ózim jat bolyp baram», «Arasynda arýaqtar men tiriniń», «Jyrǵa tús, júrektegi bar ystyǵym», «Ǵasyrmen qoshtasý», «Shyryldaıdy júrekte bir bolashaq», «Úzdigedi bir daýys aspanymda», «Jańa qazaq emespin... eski de emen», «Qubylaǵa jetim sóz qarady ulyp...», «Aspantaýdan aýǵan kúz», «Táńirmen tildesý» syndy jyr sıklderiniń oryssha nusqasynan aýdarylǵan óleńder toptastyrylypty. Aqynnyń jyrlaryn orys tiline kezinde O.Janaıdarov, V.Antonov, N.Chernova, L.Shashkova, B.Jylqybaev, A.Matveev, S.Mnasakanıan, T.Vasılchenko jáne Q.Baqbergenov syndy tájirıbeli aýdarmashylar tárjimelese, orysshadan aǵylshyn tiline Alisha Owen esimdi kásibı deńgeıi bıik tárjimeshi aýdarypty.
AQSh-ta jaryq kórgen aǵylshyn tilindegi nusqasyna jazǵan kirispe sózinde Bıgeldi Ǵabdýllın: «Bizdiń tańdaýymyz Nurlan Orazalınge beker túsken joq. Ol – búgingi Qazaqstannyń mańdaıaldy aqyndarynyń biri, oıshyl tulǵa, qoǵam jáne memleket qaıratkeri... Aqynnyń poezııasy tek ádebı shyǵarma emes, sonymen qatar, óz halqynyń tarıhı fılosofııasy men dáýiriniń shejiresi. Onyń jyr álemi ujymdyq jadymyzda uıalaǵan maqtanysh sezimimen de, qaıǵyly sátterimizben de, Otanymyzǵa degen sheksiz súıispenshilik pen halqymyzdyń basyna túsken tarıhı zaýaldarmen de tereń tamyrly úndestik taýyp jatady», – deıdi.
«Kókjal dáýirdi» aǵylshyn tiline aýdarǵan Alısha Oýenniń (Alisha Owen) aqyn poezııasy týraly aǵylshyn tilinde jazǵan júrekjardy pikiri de batys oqyrmandaryn beıjaı qaldyrmasy anyq. Ol: «Nurlan Orazalınniń poezııasyn aǵylshyn tiline aýdarý meniń kásibimdegi eń utymdy synaqtardyń biri boldy. Onyń jyrlarynan qazaq tarıhymen biteqaınasqan jan dúnıesiniń yrǵaqtary men sheksiz dalanyń máńgi tynyshtyǵy somdaǵan poetıkalyq úndi sezindim. Qazaq poezııasy, ásirese, Orazalın sııaqty aýzy dýaly, sózi ýáli sheberdiń qolynda tek mazmun jetkizetin qural emes, onyń poezııasy dástúrli aýyz ádebıeti men kóshpeli mádenıettiń tereń tamyrlary saqtalǵan tilge tán ıntonasııa men emosııalyq tazalyqty pash etedi. Men úshin eń túıtkildi qıyndyqtyń biri aǵylshyn tilinde analogy joq beıneli jyr joldarynyń tárjimesi boldy. О́ıtkeni Nurlan Orazalınniń poezııasynda táńirlik kosmologııa da, sondaı-aq dalalyq metaforalarmen qatar «kók bóri», «qara jorǵa» sekildi taza qazaqy rámizder de, dombyranyń úni de bar. Men bul beıneli keıipkerlerdi suıyltýdyń ornyna qajet dep tapqan tustarda kontekst usynyp, saqtap qalýǵa tyrystym», – dep jazypty.
Kitaptyń alǵysózi retinde avtor poezııasyn erekshe baǵalaǵan Ǵabıt Músirepov, Sergeı Mıhalkov, Shyńǵys Aıtmatov, Oljas Súleımenov, Tumanbaı Moldaǵalıev, Farıza Ońǵarsynova, Felıks Kýznesov, Robert Mınýllın, Tursynbek Kákishev, Rymǵalı Nurǵalı, Murat Áýezov, Nadejda Chernova, Smaǵul Elýbaev, Baqytjan Qanapııanov syndy tulǵalardyń qysqa da nusqa pikirlerimen qatar akademık Serik Qırabaevtyń «Rýh táýelsizdiginiń aqyny» dep atalatyn tereń mazmundy essesi aǵylshynsha usynylypty. Marqum Serik Smaıyluly oıyn bylaı túıindeıdi: «Nurlan óleńiniń ishki ıirimi men syry mol. Oı mazalap, tóbesinde jasyn oınap, sezimi diril qaqqan aqyn keýdesinde shoq jaınap turǵanyn kóresiń. Ol álem shyndyǵyna boılaıdy. Adam ataýlyny bólmeı, jalpyǵa ortaq sezimdi jyrlaıdy. Nurlan – adam rýhynyń jyrshysy. Ol rýh tazalyǵyn, beriktigin qalaıdy, soǵan úndeıdi».
Sóz sońyna qaraı, Nurlan aqynnyń «Kókjal dáýir» jınaǵynyń aǵylshyn tiline «Vremıa volchısa» dep atalatyn orys tilindegi nusqasynan aýdarylǵanyn eskere otyryp, «qazaq tilindegi aqyn poezııasynyń úni men ózegi orys tilinen aǵylshyn tiline qanshalyqty dál jetti?» degen rıtorıkalyq saýaldyń jaýabyn izder bolsaq, ol jaýaptyń, eń aldymen, esimderi álemge áıgili, alyp qalam ıeleri Shyńǵys Aıtmatov pen Oljas Súleımenovtiń Nurlan Orazalın poezııasy týraly qaǵazǵa túsirgen oı-tolǵamdarynan tabylatyny erekshe sezimge bóleıdi. Mysaly, «Ǵarysh minezdi jyrlar» atty 1997 jyly Bishkekte jarııaanǵan maqalasynda Shyńǵys Aıtmatov bylaı deıdi: «Adamdardyń tanysýy ońaı... Biraq tanysý ońaı bolǵanymen, oı men oıdyń tabysýy, pikir men pikirdiń tamyrlasýy, maqsat-múddeniń sabaqtasýy, oraılasýy qıyn. Meniń Nurlan inimmen aradaǵy tanystyǵymnyń órisi keńeıip, maǵynaly sıpat alǵanyna, shyǵarmashylyq turǵyda sátti sabaqtastyq tapqanyna qýanamyn...
Nurlan úshin «qarańǵy tún de», «arýaqtarǵa meken bolǵan kók aspan da», «keýdesin qysqan Dáýirdiń qasiretti tolǵaǵy da», bári-bári «júregin julqyǵan Táńir sózindeı» elesteıdi. Aqyn úshin oqshaý eski obalar keshegi «hýndar men saqtardan qalyp qoıǵan oqylmaǵan kitaptaı» kórinedi... Qulaqqa, aqynnyń óz tilimen aıtqanda, «jumaqtyń jaıly bir únindeı» estiletin myna ǵajaıyp, sulý álemniń árbir sáti Nurlan jyrynyń jaratylysyn ashar obrazdy oılaýdyń kórkemdik quraldary sekildi».
Kezinde «Az ı Iа» týyndysymen dúnıeni dúr silkindirgen aıtýly aqyn, aıryqshy tilshi-zertteýshi, dıplomat Oljas Súleımenovtiń «Kúnge arnalǵan duǵa sekildi...» dep atalatyn estelik maqalasy da Nurlan Orazalınniń ǵarysh minezdi jyrlarynyń «Vremıa volchısa» degen ataýmen orys tilinde jaryq kórgen nusqasyna berilgen joǵary baǵa deýge laıyq. Oljas Omaruly bylaı deıdi: «Áli esimde, Muhtar Áýezovtiń Parıj tórindegi júzjyldyq torqaly toıy tusynda aqyn hám dramatýrg Nurlan Orazalınniń sol jıynǵa qatysqan álemge áıgili qalamgerlermen salystyrǵandaǵy quttyqtaý sóziniń basty aıyrmashylyǵy – Abaı tilinde sóılegendigi edi. UNESCO-nyń májilis zalynda ótken mereıtoılyq sharaǵa jıylǵan jurt aqıyq aqyn ári qoǵam qaıratkeri – Nurlan Orazalınniń shyǵarmashylyǵyna shynaıy qyzyǵýshylyq tanytqany esimde. Meniń paıymdaýymda, onyń shyǵarmashylyǵynda tamasha ulttyq poetıkalyq dástúr men Batys, Shyǵystyń qýatty shaıyrlyq mektebi biteqaınasyp, úndese úılesip, qamshynyń tisindeı qatar órilip otyrady. Osynaý erekshelik qanatty aqyn týyndylarynyń aýdarmasynda aıqyn kórinip, menmundalap tur. Aqyn jyrlaryndaǵy janartaýdaı atqylaǵan oıly obrazdar aıasyndaǵy burq-sarq qaınaǵan, qaıraqqa janylǵan qýatty sóz aýdarmashysyn odan beter yntalandyryp, yntyqtyra túskeni baıqalady».
Joǵarydaǵy ádebıet alyptarynyń Nurlan aqyn týraly pikiri, oıy qazaq poezııasy deńgeıin, izdenisin, tuǵyryn aıqyndaı túskendeı. Poezııa alyby, birtýar Muqaǵalı Maqataevtyń ult aqynyna qoıǵan talǵam-talaby men óleń sózdegi úmiti eske túsedi:
«Týady, týady áli naǵyz aqyn,
Naǵyz aqyn bal men ý tamyzatyn.
Jesirdiń aıyrylmas syrlasy bop,
Jendettiń kózinen jas aǵyzatyn.
Jyr sózderi jaı bolyp atylǵanda,
Atylǵanda, aspannan oqylǵanda,
Mylqaýlarǵa til bitip, kereń estip,
Janar paıda bolady soqyrlarǵa».
О́mirsheń poezııa úni de, lebi de, tuǵyry da bıik bolǵaı!
Qazaqtyń qaımaǵy buzylmaǵan aımaǵynda týyp-ósip, orta bilimdi qazaq mektebinen alyp, aǵylshyn tilin Almaty shet tilderi ınstıtýtynda meńgerip, Amerıkada úsh jyl, Ulybrıtanııada eki jyl qyzmet istegen kásibı maman retinde aıtarym: aǵylshyn tilinde «The wolf epoch», ıaǵnı, «Kókjal dáýir» degen uǵymdy bildiretin ataýmen AQSh-ta jarııalanǵan Nurlan Orazalın jınaǵynyń aýdarma nusqasynyń avtory – Alısha Oýen hanym túpnusqanyń názik ıirimin, oı astaryn, muraty men mazmunyn aǵylshyntildi oqyrman suranymyna saı, dáıekti, tııanaqty jetkize bilgen.
«Kókjal dáýirdiń» muhıt asqan dabysy, tabysy – qazaq óleńiniń jańa keńistigi, belesti deńgeıi ekeni kúmánsiz.
Ádil AHMET,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
Tótenshe jáne ókiletti elshi,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
