Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Másele – qarajattyń kóleminde emes, eń bastysy, ony tıimdi paıdalaný qajet. Ozyq agroekonomıkaǵa kóshý úshin Úkimettiń naqty jospary bolýy kerek. Qazir aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeıtin birqatar iri joba júzege asyrylyp jatyr», degen Prezıdent, qarajatty tıimdi paıdalaný týraly óte oryndy másele kóterdi. Aqmola óńirinde agroónerkásip keshenin damytýǵa baǵyttalǵan qarajat mol. Máselen, osy jyly 242,7 mlrd teńge qarastyrylyp otyr. Onyń 63,3 mıllıardy – qaıtarymsyz sýbsıdııalar. Buny taratyp aıtar bolsaq, ósimdik sharýashylyǵyn sýbsıdııalaýǵa – 26,6 mlrd teńge, mal sharýashylyǵyn sýbsıdııalaýǵa – 5,7 mlrd teńge, ınvestısııalyq sýbsıdııalar men paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaýǵa – 30,4 mlrd teńge, tereń óńdeýdi sýbsıdııalaýǵa 0,6 mlrd teńge bólinip otyr. 179,4 mlrd teńgeden astamy jeńildetilgen nesıelendirýge baǵyttalǵan. Atap aıtqanda, «Keń dala» baǵdarlamasy – 13,3 mlrd teńge, «Keń dala-2» baǵdarlamasy – 104,7 mlrd teńge, forvardtyq satyp alý – 4,1 mlrd teńge, «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy boıynsha – 2,5 mlrd teńge, ınvestısııalyq jobalardy jeńildetilgen nesıelendirýge – 17 mlrd teńge, óńdeý kásiporyndaryn jeńildetilgen nesıelendirýge 2,3 mlrd teńge qarastyrylǵan.
«Memlekettik qoldaý sharalarynyń aýqymy jáne ýaqtyly kórsetilýi aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirýshilerge kóp kómek bolyp, salanyń qarqyndy damýyna meılinshe oń serpin berip otyr. Sózimiz dáleldi bolý úshin naqty mysaldar keltire ketelik. О́ńirde bıyl memlekettik qoldaýdyń arqasynda kóktemgi jáne jazǵy dala jumystary irkilissiz, sapaly júrgizildi. Dıqandardyń qajyrly eńbeginiń arqasynda bitik egin ósirildi. Aqmolalyq dıqandar bıyl da rekordtyq ónimnen dámeli. Kúzgi jıyn-terim ýaqtyly, ysyrapsyz jınalsa, 7 mln tonna ónim jınalmaq. Taǵy bir aıta keterligi, maıly daqyl alqaptarynan alǵash ret 650 myń tonnadan asa ónim jınaldy», deıdi oblystyq Aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Nurbek Badyraqov.
О́ńirdiń aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynda nátıjeli eńbek júzege asyrylyp jatyr. Et óndirisi 2024 jylmen salystyrǵanda 6 paıyzǵa asty. Sút óndirisi de tórt paıyzǵa kóbeıdi. 166 mlrd teńgeniń azyq-túligi óndirildi. О́tken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 12,6 paıyzǵa kóp.
Investısııanyń tartylýy da oń sıpatqa ıe. Agroónerkásip salasyna 60,5 mlrd teńge ınvestısııa tartyldy. Osy jyldyń jeti aıy boıynsha ótken jylmen salystyrǵanda bul kólem 1,5 esege kóbeıdi.
Dala jumystarynyń tııanaqty júrgizilýi materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń myqtylyǵyna baılanysty ekeni belgili. О́ńirdiń aýyl sharýashylyǵy qurylymdary jyl basynan beri 1 430-dan asa aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn satyp alyp, qýatyn arttyrdy. Bul baǵytta 47 mlrd teńge qarajat jumsaldy. Byltyrǵy deńgeımen salystyrǵanda 33 paıyzǵa kóbeıdi. 2024 jyldyń 8 aıynda 35,4 mlrd teńgege 1 053 tehnıka alynǵan edi. Anyqtama úshin aıta ketetin bolsaq, jeńildetilgen lızıngpen 1 023 tehnıka alyndy. Eń bastysy, aýyl sharýashylyǵy salasynda jumys isteıtin adamdardyń jalaqysy 26,4 paıyzǵa ósip, 310 myń teńgege jetti.
«Basty mindet – aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jalpy kólemin eki esege arttyrý. Ol úshin, árıne, salany qarqyndy damytý qajet. Mindet bıigine jetý úshin aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ártaraptandyrý jáne agrotehnıka deńgeıin arttyrý mindeti qoıylyp otyr. Onyń ishinde maıly daqyldardyń kólemin ulǵaıtý, ónimdiligin arttyrý jáne jańa tehnologııalardy batyl engizý máseleleri bar. Endi aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeý baǵytynda aldymen astyqty óńdeý máselesin durys sheshetin aýqymdy, iri jobalardy iske qosý kerek. Salaǵa serpin beretin ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrǵan lázim. Oblystaǵy iri agrofırmalardyń tolyq óndiristik sıklin quryp, tájirıbesin keńeıtý qajet. Bul arada ǵylymnyń jetistigi de kóp kómek bolar edi. Aldymyzda aýyl sharýashylyǵy ónimin eksportqa shyǵarý kólemin kóbeıtý jáne jańa naryqtarǵa shyǵý mindeti tur. Osy ýaqytqa deıin paıdalanylmaı jatqan jáne bir kezde zańsyz alynǵan aýyl sharýashylyǵy jerlerin qaıtarý, ony kádege asyrý máselesi de bar», deıdi N.Badyraqov.
Egis alqaptaryn ártaraptandyrý aıasynda bir daqyldy júıeni – bıdaı alqaptaryn kezeń-kezeńimen qysqartyp, joǵary rentabeldi maıly daqyldar kólemin kóbeıtý josparlanyp otyr. 2028 jylǵa deıin maıly daqyldar kólemi 603 myń gektarǵa jetkizilmek. 2025 jyly bul kólem 495,4 myń gektardy qurap edi. Agrotehnıka deńgeıin ósirý úshin mıneraldy tyńaıtqyshtardy engizý kólemin ǵylymı negizdelgen normaǵa deıin jetkizgenimiz jón. Ol 627 myń tonnany quraıdy. Gektar berekesi elıtalyq tuqymǵa da baılanysty. 2025 jyly elıtalyq tuqym kólemi 13,5 paıyzdy qurasa, kelesi jyly 15 paıyzǵa jetkiziledi.
Memleket basshysynyń IV Ulttyq quryltaı otyrysynda elimizdi on jyl ishinde astyqty tereń óńdeıtin álemdik óndirýshiler men jetkizýshilerdiń úzdik ondyǵyna engizý úshin óńirde mańyzdy ınvestısııalyq jobalar júzege asyrylyp jatyr. Sonyń biri – Qytaıdyń «Dalıan» kompanııasymen birlesip qolǵa alǵan astyqty tereń óńdeıtin iri zaýyt salý jobasy. Birinshi kezeńdegi ınvestısııa kólemi 650 mln dollardy quraıdy. Jalpy quny – shamamen 1,8 mlrd dollar. Zaýyt «Aqmola» ınvestısııalyq aımaǵynda úsh kezeńmen salynady. Kásiporyn tolyq qýatyna engende jylyna 3 mln tonnaǵa deıin astyq óńdeı alady. Zaýytta suranysqa ıe glıýten, krahmal jáne mıneraldy tyńaıtqyshtar óndiriledi.
Salada aldaǵy úsh jylda ımporttyq almastyrý jáne eksportty kóbeıtýge basymdyq bere otyryp, jalpy kólemi 963 mlrd teńgeni quraıtyn 86 ınvestısııalyq jobadan turatyn pýl qalyptastyrylady. Investısııalyq jobalardy iske asyrý óńirdiń ekonomıkalyq ósimin jaqsartary sózsiz. Shıki sút óndirisi 1,5 esege, barlyq túrdegi et óndirisi 1,2 esege, taýyq jumyrtqasy óndirisi 13 paıyzǵa ósedi.
Sýarmaly jerlerdiń kólemi 2,7 esege ulǵaıtylmaq. Osy sharýalardyń barlyǵy azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa múmkindik beredi. Elordany azyq-túlikpen qamtý kólemi kóbeıedi. Sút 30 paıyzdan 50 paıyzǵa, et 30 paıyzdan 40 paıyzǵa, jumyrtqa 80 paıyzdan 100 paıyzǵa deıin óser edi.
О́ńirde aýyl sharýashylyǵy ónimin ósirýden bastap ony tereń óńdeýge deıingi tolyq óndiristik sıkldi qamtamasyz etip, tabysty ári tıimdi jumys istep jatqan aýyl sharýashylyǵy qurylymdary bar. Olardyń qatarynda Selınograd aýdanyndaǵy «Rodına» men Jaqsy aýdanyndaǵy «TNK» agrofırmalaryn ataı ketýge bolady. Olardyń jumys nátıjesin bir gektar egistik jerge túsetin salyqtyq júktemeden kórýge bolady. Mysaly, «Rodına» agrofırmasynda bul kórsetkish 19,7 myń teńgeni qurasa, oblys boıynsha ortasha deńgeı – 3 193 teńge.
2024–2025 jyldary jergilikti bıýdjetten bólingen 49 mln teńge esebinen ınnovasııalyq tájirıbeni taratý jáne engizý baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr. Baǵdarlamanyń maqsaty – ónimdilikti 10–15 paıyzǵa arttyrýǵa baǵyttalǵan ǵylymı-ınnovasııalyq tehnologııalardy synaqtan ótkizý jáne qoldaný.
Aýyl sharýashylyǵy óniminiń eksportyn ulǵaıtý jáne jańa naryqtarǵa shyǵý maqsatynda óńirde halyqaralyq ózara tıimdi yntymaqtastyqty jolǵa qoıý jumysy júzege asyrylyp jatyr. Estonııanyń «Muga Grain Terminal» astyq termınalymen jasalǵan ekijaqty memorandým aıasynda Estonııa men Eýropa elderine shyǵarylatyn bıdaı eksportynyń kólemi edáýir artty. Osy jyldyń segiz aıynda 155,6 myń tonna bıdaı eksporttaldy. Astyq ónimderin ishki naryqqa jetkizýdiń kólemin arttyrý úshin oblys ortalyǵyndaǵy áýejaı bazasynda avıaagrohab qurý qajettigi bar. Qatar eline áýe arqyly qoı etin eksporttaýdyń oń tájirıbesi qalyptasyp otyr. Bul sheshim tasymaldaý qatynastaryn edáýir qysqartýǵa múmkindik beredi.
2024 jyldyń 1 qarashasyndaǵy jaǵdaı boıynsha qordaǵy jerdiń jalpy kólemi 1 mln 027,5 myń gektardy quraıdy. Onyń ishinde aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerler kólemi – 849,6 myń gektar. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes 2022 jyldan bastap paıdalanylmaı jatqan jáne jer zańnamasyn buza otyryp bergen aýyl sharýashylyǵy jerleri qaıtaryldy. Qaıtarylǵan jer kólemi 759 myń gektarǵa teń. Bul jerler qordaǵy jer quramyna engizildi, bolashaqta aýyl sharýashylyǵy aınalymyna tartýǵa áleýetti resýrs bolyp tabylady. Qaıtarylǵan aýyl sharýashylyǵy jerleriniń ishinen qazir 393,1 myń gektar qaıta bólindi, qalǵan 155,1 myń gektar qaıtarylǵan jer boıynsha qaıta bólý jalǵasyp jatyr.
Memleket basshysy qoıyp otyrǵan talap deńgeıinen shyǵý úshin el ıgiligin eseleý baǵytynda osyndaı aýqymdy sharalardy múltiksiz atqarýymyz qajet.
Aqmola oblysy
