Tergeý jáne tirkeý rásimderi 2015 jylǵy Eńbek kodeksiniń 20-baby boıynsha júrgiziledi, al budan bólek, jumys berýshilerdiń mindetteri de naqty aıqyndalǵan. Atap aıtqanda, zardap shegýshiniń eńbek mindetterin oryndaý kezinde nemese jumys berýshiniń tikeleı tapsyrmasyn oryndaý barysynda jaraqat alýy dáleldenýge tıis.
Eńbek zańnamasyna sáıkes, tergep-tekserýge jáne esepke alýǵa jatatyn jaǵdaılar:
- Qyzmetkerlerdiń eńbek qyzmetine baılanysty densaýlyǵyna zııan kelýi jáne onyń eńbekke jaramsyzdyqqa nemese ólimge ákelýi;
- Kásibı daıarlyqtan ótýshiler, synaq merzimindegi qyzmetkerler, óndiristik tájirıbeden ótetin bilim alýshylar;
- Tehnıkalyq jáne kásiptik, joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynyń stýdentteri;
- Áskerı qyzmetke jatpaıtyn jumystarǵa tartylǵan áskerı qyzmetshiler;
- Sot úkimimen eńbekke tartylǵan tulǵalar;
- Apattyq-qutqarý bólimsheleriniń, áskerı kúzet qyzmetkerleriniń jáne tótenshe jaǵdaılardy joıýǵa qatysatyn erikti jasaq músheleriniń jaraqattanýy.
Eger jazataıym oqıǵaǵa mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysýshy qyzmetker tap bolsa, ol saqtandyrý jaǵdaıy bolyp sanalady. Eńbek qyzmetine baılanysty densaýlyqqa keltirilgen kez kelgen zııan, eger ol 1 kúnnen astam ýaqytqa ýaqytsha eńbekke jaramsyzdyqqa, turaqty eńbekke jaramsyzdyqqa nemese qazaǵa ákelse, óndiristik jazataıym oqıǵa retinde tirkelýdi jáne tergep-tekserilýdi talap etedi.
Tergep-tekserý nátıjesinde óndiristik jaraqattar mynadaı jaǵdaılarǵa jikteledi:
- Jumys bastalar aldynda nemese aıaqtalǵan soń jumys ornyn, jabdyqtardy, jeke qorǵanys quraldaryn daıyndaý kezinde;
- Jumys ýaqytynda nemese issapar barysynda;
- Jumys berýshiniń tikeleı tapsyrmasyn oryndaý kezinde;
- Zııandy nemese qaýipti óndiristik faktorlardyń áseri saldarynan.
Bul tizim tolyq emes, árbir jaǵdaıda óndiris pen oqıǵa arasyndaǵy baılanys komıssııamen jeke tártipte anyqtalady.
О́ndiristik jaraqat bolyp tanylmaıtyn jaǵdaılar:
- Qyzmetkerdiń óz bastamasymen jumys berýshiniń múddesine qatysy joq áreketter jasaýy;
- О́zine qasaqana zııan keltirý;
- Qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaý kezinde jaraqat alý;
- О́ndiristik faktorlarǵa baılanysy joq densaýlyq jaǵdaıynyń kúrt nasharlaýy;
- Alkogol, esirtki nemese ýytty mastyqtyń saldarynan týyndaǵan jaǵdaılar.
Jazataıym oqıǵa týraly zardap shegýshi nemese oqıǵa kýágeri jumys berýshige dereý habarlaýǵa mindetti. Densaýlyq saqtaý uıymdary da óndiriste zardap shekken árbir qyzmetker týraly jumys berýshini jáne memlekettik eńbek ınspeksııasyn habardar etýge tıis.
Eńbek kodeksine sáıkes, jazataıym oqıǵalardy tergep-tekserý men tirkeýdi uıymdastyrý jumys berýshiniń mindeti bolyp sanalady jáne ol ákimshilik jaýapkershilikke jatady. Al, oqıǵany tergep-tekserýdi jumys berýshiniń aktisimen qurylǵan komıssııa júzege asyrady. Aýyr ólimge ákelgen nemese toptyq jazataıym oqıǵalar arnaıy tergep-tekserý tártibimen qaralady. Arnaıy tergep-tekserý komıssııasynyń quramyna memlekettik eńbek ınspektory (tóraǵa), jumys berýshiniń jáne qyzmetkerlerdiń ókilderi kiredi. Qaýipti óndiristik nysandarda tótenshe jaǵdaılar jónindegi ınspektor da komıssııa quramyna engiziledi. Komıssııa jumysy Eńbek kodeksiniń 189 jáne 190-baptaryna sáıkes qatań tártippen júrgiziledi.
Sottar eńbek daýlary boıynsha isterdi qaraý kezinde tergep-tekserý materıaldarynyń tolyqtyǵy men zańdylyǵyn mindetti túrde tekseredi. Sonymen qatar eńbekke jaramdylyqtyń joǵalýyn rastaıtyn dálelder bolǵan jaǵdaıda ǵana jumys berýshiniń kinási anyqtalyp, ótemaqy mólsheri belgilenedi. Kóp jaǵdaıda talapkerler tergep-tekserý nátıjelerimen kelispeı, eńbek qatynasynyń bar-joǵyn anyqtaýdy suratady. Biraq eńbek shartynyń bolmaýy eńbek qatynasynyń joq ekenin bildirmeıdi. Eńbek qatynasyna naqty jumys oryndaý, eńbekaqy tóleý, eńbek jaǵdaıymen qamtamasyz etý jatady.
Daýlar sanynyń artýyna jumys berýshilerdiń keltirilgen zııandy sotqa deıin erikti túrde ótemeýi sebep bolyp otyr. Zardap shegýshiler joǵalǵan tabysty, emdelý shyǵyndaryn, dári-dármek, protez, sanatorıı-kýrorttyq em jáne arnaıy kólik pen qaıta daıarlaý shyǵyndaryn óndirip berýdi talap etedi. Bul shyǵyndar jumys berýshiniń kinási dáleldengen jaǵdaıda óteledi.
AK-nyń 940-babyna sáıkes, qyzmetker qaza bolǵan jaǵdaıda onyń asyraýyndaǵy eńbekke qabiletsiz tulǵalar zııandy óteýdi talap etýge quqyly. Jerleý shyǵyndary tek qajetti shyǵyndar kóleminde óteledi (tabyt, kıim, gúl, qazý jumystary jáne t.b.).
Kompensasııa mólsheri otbasy músheleriniń eńbekke qabiletsizdik dárejesine qaraı belgilenedi:
- Kámeletke tolmaǵandar – 18 jasqa deıin;
- Stýdentter – 23 jasqa deıin;
- Zeınetkerler – ómir boıyna;
- Múgedektigi bar adamdar – múgedektik merzimine.
Jumys berýshi taratylǵan jaǵdaıda tólemder kapıtalızasııalanady, al kapıtalızasııa múmkin bolmasa – memleket óteıdi. О́ndiristik jazataıym oqıǵalar boıynsha eń jıi talap – moraldyq zııandy óteý talaby. Moraldyq zııan eńbek quqyqtarynyń buzylýy (zańsyz jumystan bosatý, jalaqyny keshiktirý) jaǵdaıynda da óndiriledi.
Jalpy, qoldanystaǵy zańnama óndiristik jazataıym oqıǵalardy tergep-tekserý, olardy boldyrmaý jáne taraptardyń quqyqtaryn sot tártibimen qorǵaý úshin barlyq qajetti quqyqtyq tetikterdi kózdeıdi.
Gúlnur Tergemesova
Azamattyq ister jónindegi kassasııalyq sottyń sýdıasy
