Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Al sol zańǵar jazýshy túnmen jarysyp, juldyzben syrlasyp, tereń oılanyp, «Abaı beınesin kelesi urpaqqa qalaı jetkizsem eken?» dep oılanbady deısiz be? Kórkem shyǵarmany sanada pisirý tásilin jaqsy meńgergendikten, onyń epopeıasy oqyǵan adamnyń esinde qala berdi. Tipti onyń Abaı álemine qalaı kelgeni de bir tarıh. Aldymen Abaı ómirbaıanyn jazýdy bastaǵan ol bolashaq uly týyndyǵa osylaı kirisedi. О́zi ol týraly da estelik jazyp qaldyrdy: «Áýeli Abaıdyń ómirin zerttedim. Kóptegen derek tobyn jınastyrdym. Kókbaımen, atammen, Dildámen, aqynnyń dostary, jaýlarymen jeke-jeke kezdestim. Kókbaı, Dildá, Áıgerim, Nurǵanym... olardy kórdim, áńgimelestim», dep eske alsa, taǵy bir jazbasynda: «Men roman jazbaq bolǵannan keıin kerekti materıaldy ártúrli jolmen jınadym. Sondyqtan men onyń balalyq, jastyq shaǵyn, jigit kezin kórsetý maqsatynda Abaıdy kórgen adamdardyń azdaǵan estelikterine súıenýge májbúr boldym. Ras, ózimniń sol Abaı shyqqan jerdiń qazaǵy bolǵandyǵymnyń biraz paıdasy tıdi: jasańdaý kezimde Abaıdy jaqsy biletin adamdarmen – kempir-shaldarmen kezdeskenim bar. Olardyń keıbireýi tipti Abaıdan birneshe jas úlken adamdar edi», deıdi.
Múmkin, Áýezovtiń oıyna mundaı taqyryp kenetten kelgen de shyǵar. Ol da ǵajap emes. Álemdegi eń ǵumyrly týyndylardyń kóbi kenetten týǵan oıdyń jemisi ekeni anyq. Mysaly, Latyn Amerıkasynyń ǵasyrlyq alasapyran kezeńin, sol sáttegi adamdardyń aýmaly-tókpeli kóńil kúıin bir kitapqa syıǵyzýǵa qulshynǵan Garsııa Markeske «Júz jyldyq jalǵyzdyqty» jazý ıdeıasy kenetten kelipti. Gazet tilshisi bolyp jumys isteıtin Markes kólikpen ketip bara jatqanda, kóp jyl buryn jazagerler tobyna kezdesip, Orııana-Boenııa polkovnıktiń ákesine erip muz alqabyn kóretin sol bir keshti esine alyp, jol ortadan úıine keri qaıtyp, ataqty «Júz jyldyq jalǵyzdyqtyń» alǵashqy taraýyn lezde qaǵazǵa túsiredi. Sol keshte Markestiń mı alańynda qııal men tarıh qatar oınaq salǵany sózsiz. Nátıjesinde, álem oqyrmany jastana oqıtyn roman ómirge kelip, qııaldyń qudireti sheksizdikke ulasty.
Talanty men talǵamy ushtasqan jazýshylarda shyǵarmashylyq týraly ortaq reflekstiń bolatynyn da ańdadyq. Olar sýrettep otyrǵan qoǵamyn, adamdardyń kóńil kúıin nemese basty keıipkerdiń beınesin ashýda keıbir ortaq qubylysqa júginedi. Nobel syılyǵynyń laýreaty Mo Iаnǵa da «Qyzyl káýlen» romanyn jazý ıdeıasy kenetten kelipti. Birde jaıqala ósken qyzyl káýlen sabaǵy jelmen birge bılep, onyń kóz aldynan ótkendeı kórinis beredi. Sol kúnnen bastap ol jazý ústelinde otyryp, jurt súıip oqyǵan shyǵarmasyn aıaqtaǵan. Shyǵarmashylyq úndestik pen garmonııa týraly osylaı tizbeleı bersek, sanada jazylǵan san shyǵarmanyń deregin taba alamyz.
Mysaly, qazaqtyń tuńǵysh romany sanalatyn «Baqytsyz Jamaldaǵy» Jamal qyzdyń taǵdyry oqyǵan adamnyń aıanyshyn týdyrady. Týǵan qyzyn mal ornyna shalǵa satqysy kelgen Sársenbaılar qaı qoǵamda da tolyp jatyr. Taıvan jazýshysy San Maýdyń «Qolbala» atty áńgimesi de dál osyndaı sıpattaǵy shyǵarma. Onda da qyz qalyńmal men áke úkiminiń qurbany bolady. Nebári on jastaǵy Gýchany ákesi ózi tanıtyn jigitke kúıeýge bere salady. Adam taǵdyry, mahabbat degen uǵymdar Sahara shólinde ómir súretin sol bir taıpa adamdaryn tolǵandyrmaıdy da.
«Men Handı otbasymen jaqyn aralasyp kettim. Bir kúni Handı men onyń áıeli úsheýimiz shaıǵa otyrǵanda, ol kenetten: «Qyzym turmysqa shyǵýy kerek, oǵan erterek qulaqqaǵys etip qoı», dedi áıeline buıyra sóılep. Men tańyrqaǵan beınemen: «Siz Gýchany aıtyp tursyz ba?» dedim suraǵym yńǵaısyz bolsa da.
– Iá, solaı. Ramazan aıynan on kún ótken soń, turmysqa shyǵady, – dedi keskin beınede. Ol kezde Ramazan aıy áldeqashan bastalyp ketken edi.
Biz únsizdik ishinde shaıymyzdy ishe berdik. Kenet men taǵatsyzdanyp:
– Sizder Gýchany áli kishkene dep oılamaısyzdar ma? Ol nebári on jasta ǵoı, – dedim.
– Kishkenesi nesi? Onyń sheshesi maǵan segiz jasynda turmysqa shyqqan.
«Bul bálkim Sahara shólinde tirshilik etetin halyqtardyń salt-dástúri bolar, sondyqtan bulardy kinálaýdiń qajeti shamaly» dep túıdim de, ári qaraı tájikelesýge sharasyz qaldym».
Osylaı Taıvan jazýshysy keıipker Gýchanyń ómiri arqyly bir qoǵamnyń, bir taıpanyń ómirge kózqarasyn, dúnıetanymyn sıpattap berdi. Ár shyǵarmada sanadan qýyp ketire almaıtyn keıipkerler bolatyny ras. Al solardyń taǵdyryndaǵy san túrli aǵystar, burylystar men ıirimder de oqyrman janyna tereń oı salmaq. Bile bilsek, bul da kenetten oıǵa kelgen sony shyǵarmanyń biri eken.
Bizge kúlli Ispan ádebıetiniń shoqtyǵy bolyp kórinetin «Don Kıhot» romany, Shekspırdiń «Romeo men Djýlettasy», Oralhan Bókeıdiń «Ker buǵysy», Tólen Ábdiktiń «Tozaq ottary jymyńdaıdy» romany, Tynymbaı Nurmaǵanbetovtiń «Aıqaıy» bári-bári de shyǵarmashylyq alańdaǵy bir mazasyzdyqtan týyndaǵan desek, qatelespeımiz. Ol mazasyzdyq árıne, osyny qaıtken kúnde de oqyrman júregine jetkize alsam degen ıdeıanyń jemisi. Kenetten týǵan keremet shyǵarmalardyń aıtary kóp bolǵanyn búkil qoǵam ańdady. Bári bir keıipker arqyly adamzattyq máselelerdi kóteredi, kóterip qana qoımaı, osydan sabaq alsaq degendi alǵa tartady. Jazýshynyń mindeti jaqsy shyǵarma jazý bolsa, al oqyrmannyń mindeti jaqsy shyǵarmany tańdap oqý. Qazirgi qazaq jazýshylaryn qandaı shyǵarmashylyq mazasyzdyq terbep júrgenin kim bilsin, onyń jaýabyn olar alda oqyrmanǵa usynar shyǵarmalary aıtar.
