Qadyr Taıshyqov – boıyna ádebıet pen ónerdiń san túrin sińirgen tabıǵı talant ıesi edi. Onyń aqyndyǵy men jazýshylyǵyna qosa, syqaqshy retinde jazǵan týyndylary da telegeı teńiz. Jýrnalıstıka salasynda da jemisti eńbek etti. Ánshiligi men kompozıtorlyǵy da bar edi.
Bıyl biz, Taıshyq áýletiniń urpaqtary, Ertis-Baıan óńirinde aıryqsha orny bar, ult rýhanııaty jolynda orasan zor eńbek etip, baǵa jetpes baı mura qaldyrǵan tórt tulǵanyń mereıtoıy atap ótilgenine kýá boldyq. Atap aıtsaq, esimi qazaq óneriniń tarıhynda altyn árippen qashalǵan ánshi, kompozıtor Jaıaý Musa Baıjanulynyń týǵanyna – 190 jyl, aqyn, jazýshy, jýrnalıst, satırık Qadyr Taıshyqovtyń dúnıege kelgenine – 125 jyl, kórnekti maıdanger jazýshy Qalmuqan Isabaevtyń týǵanyna – 100 jyl, kınorejısser, qazaq dýblıaj óneriniń negizin qalaýshylardyń biri Qýat Ábýseıitovtiń týǵanyna – 100 jyl.
Qadyr Baspaquly 1900 jyly Pavlodar oblysy Baıanaýyl aýdanynyń Qyzyltaý óńirinde týǵan. Qadyrdyń ákesi Baspaq, atasy Taıshyq, uly atasy Noǵaı – óz zamandarynda Kúlik, Qyzyltaý bolystaryn basqarǵan belgili tulǵalar.
Qazaqtyń oıshyly, áýlıe Máshhúr Júsip elge oralǵanda Taıshyqtyń ómirden ótkenin estip, mynadaı joqtaý jazǵan eken:
«Jasyna jaqsylarmen jarysqany,
Dushpanmen eregesken alysqany.
Atadan altaý, jeteý týǵanmenen,
Ishinde bar bireý arystany (aryslany)».
Qadyr atamyz bala kezinen orys tili men ádebıetin jetik meńgeredi. 20- jyldary Qanysh Sátbaev Baıanaýylda sýdıa bolǵan kezinde Qadyr sol jerde hatshylyq qyzmet atqarady. 1925 jyly Semeıge qonys aýdaryp, gýbrevkomda aýdarmashy bolady. 1926 jyly Tashkenttegi Ortalyq Azııa memlekettik ýnıversıtetine oqýǵa túsip, biraq oqýyn sońyna deıin jetkize almaıdy. 1928 jyly «Eńbekshi qazaq», 1932 jyly «Ońtústik Qazaqstan» gazetterinde ádebı qyzmetker, 1933–1937 jyldary Qazaq memlekettik baspasynda redaktorlyq qyzmet atqarady. Ol ádebıetshi ǵalym Beısenbaı Kenjebaevpen birge jumys istep, tyǵyz shyǵarmashylyq baılanysta bolǵan. Qalamger shyǵarmalary «Mólteń», «Buıras», «Qabsyńqa» degen búrkenshik attarmen jarııalanǵan, kóptegen áńgime men feleton jazǵan. 1935 jyly «Kúlmeske ne?» atty satıralyq jınaǵy, 1936 jyly «Oktıabr ushqyny» jınaǵy jaryq kórdi. Onyń aýdarma salasyndaǵy eńbegi de ushan-teńiz. A.S.Pýshkınniń «Kapıtan qyzyn», N.V.Gogoldiń «О́li jandaryn», A.P.Chehovtyń povesterin, M.Kolsovtyń «Ivan Vadımovıch óz dárejesindegi kisi» atty roman, povesterin aýdarǵan.
Qylyshynan qan tamǵan óktem bıliktiń solaqaı saıasaty saldarynan qýǵynǵa ushyrap, qazaq oqyǵandarynyń kóbi qynadaı qyrylǵany málim. Odan keıin ashtyqqa urynyp, talaı qazaq balasy kómýsiz qaldy. Mundaı qýǵyn-cúrgindi Qadyr Taıshyqov pen onyń aınalasyndaǵy jaqyn adamdary da kórdi. Almaǵaıyp zamannan aman qalyp, bertinge deıin ómir súrgenderdiń biri – meniń ákem, Qadyr Baspaqulynyń tikeleı týysy (Baspaqtyń inisi) Baıan Qarabalauly. Sol kisiniń 68 jasynda, ıaǵnı 2001 jyly jazǵan myna bir qoljazba hatyn kópshilikke usynǵandy jón kórdim.
«О́mir ótip, ýaqyt jyljı beredi eken. Ýaqyt jyljyǵan saıyn meni bir oı túrtpektep maza bermeıdi. Ol – qazaq halqynyń tarıhynda qaraly zaman sanalatyn 30-jyldardyń sońynda kinásiz jazaly bolyp, ómiri erte qıylǵan zııaly azamattarymyzdyń taǵdyry. Onyń ishinde:
«Ańsaǵan adamdyqty, adaldyqty,
Shyqty ǵoı Baıanymnan talaı myqty» demekshi, qasterli de qasıetti Baıanaýla jeriniń týmalary, Taıshyq áýletinen shyqqan Baspaq, Nasyr Baspaquly, Qadyr Baspaquly, seniń atań Qarabala da bar.
M.Jumabaev aǵamyz:
«Erikke umtylǵan ushqyr jany kisende,
Qan sýynǵan júrek solǵyn soǵady», –
demeı me, sol sııaqty Qadyr aǵamyzdyń shyǵarmashylyq saladaǵy eńbekterin der kezinde izdestirip, jınaqtap, bastyryp shyǵarýǵa aıaqqa tusaý, qolǵa kisen salyndy. Bul kúnde Qadyr Taıshyqovtyń kórnekti jazýshy ári aqyn aýdarmashy, tuńǵysh qazaq keńes jýrnalısteriniń qatarynda bolǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Meniń ákem Taıshyquly Qarabala (Abdysadyq) Qadyrdyń ákesi Baspaqpen birge týǵan. Týǵan jerleri Baıanaýyl aýdanyndaǵy Qyzyltaý baýyry, Saryadyr degen jer. О́kinishke qaraı, Qadyrdyń óz kindiginen urpaq qalmady da, Qarabaladan jalǵyz tuıaq men qaldym.
Qadyr shyǵarmashylyqpen aınalysyp, qalamnan syr shertse, meniń ákem Qarabala teatr sahnasynda eńbek etip, óner qaıratkerleri Qalıbek Qýanyshbaev, Qurmanbek Jandarbekov, Qanybek pen Kúlásh Baıseıitovtermen qyzmettes, dámdes bolǵan adam. 1936 jyly I dekadaǵa qatysyp, «Qyz Jibektiń» Máskeýdegi qoıylymynda basty róldegi Bazarbaıdy oınaǵan. Daýysy dúnıejúzin tamsandyrǵan Ámire Qashaýbaevpen birge júrip, jan degende jany bir joldas bolǵan eken.
Anam Qapızanyń aıtýynsha, men teatr balasy bolyppyn. Atymnyń «Baıan» dep qoıylýy da teatrmen baılanysty. Qazaq teatrynyń alǵashqy rejısseri Jumat Shanın: «Baıanaýyldy umytpaıyq», dep Baıan qoıǵan. Elimiz egemendigin alyp, es jıyp, etek jınaǵannan keıin 1992 jyly Jazýshylar odaǵyna baryp, Qadyr Taıshyqov týraly derekter izdep, eshteńe taba almadym. Basyna baryp duǵa baǵyshtap, zııarat etýge súıeginiń de qaıda qalǵanyn bilmeımiz... Pavlodar qalasynda Buqar jyraý atyndaǵy Ádebıet jáne óner mýzeıiniń bar ekenin bilesiń, balam, Atańnyń keıbir qymbat qujattary men fotolaryn ájeleriń de, men de óz qolymyzben bergenbiz. Mynaý saǵan jiberip otyrǵan fotalarǵa ıe bol...».
On jyl. Ǵasyrǵa jaqyn jasaǵan Baıan ata aqıqattyń ashylar tusyn on jyl kútti. Biraq dármen ne? Atyn aıtsań, atylýǵa ketesiń degen, qandy shoqpardyń sheńgeli kimniń bolsa da aýzynan ún shyǵarmady. Ákemiz Ekibastuz qalasynda turdy.
Ákem Qadyr týraly derekter izdep, eshteńe tappaı ketse de, kóńilge medeý bolar osy foto-sýretterdi 1992 jyly Almatydaǵy týystarynan alǵan edi. Ádebıet áleminde ashyqqa shyqpaı jatqan jalyndy jyrlary, ázilmen túırelgen feletondar men ótkirdiń júzinen shyqqan satıra sadaǵy bir adamǵa júk bolar eńbek. Sonymen qatar ásem áni men mádenıetke máıek bergen aýdarmalary bir arnaǵa túsip, aqyn esimin anyq kórseter kúndi qajet etedi. Hat óz jaýabyn kútýde...
Tushymy bar dúnıeni qansha tumshalasań da, jaryqqa shyqpaı qoımaıdy. Sol sekildi Qadyr Baspaqulynyń ótkir de ózekti týyndylary bolashaq urpaqtyń ıgiligine jaraıtyn kez keldi. Desek te, «Aqynyn izdegen ákim baqytty» demeı me atam qazaq. Qoǵam qaıratkeri Erlan Aryn óńirimizdiń ádebıeti men mádenıetiniń túlep, túrlenýine aıtarlyqtaı qoldaý kórsetti. Ol kisi S.Toraıǵyrov atyndaǵy PMÝ rektory bolyp turǵan tusta, 2001 jyly «Kereký-Baıan óńiriniń tulǵalary» qabyrǵa kórmesi aıasynda №3 aýdıtorııaǵa Qadyr atamyzdyń qyl qalammen arnaıy saldyrtqan portreti qoıylǵan edi.
Aqyndy aqtap alǵanymyzben, qundylyǵyn saqtap qala almaý – búgingi bizge syn. Joǵarydaǵy hatta aıtylǵandaı, derekti der kezinde jınap, óz baǵasyn bergende Qadyr Taıshyqovtyń esimin budan da bıik deńgeıge shyǵarar ma edik?
Qadyrdyń 30-jyldardyń basynan bergi qyzmettes dosy, qazaq ádebıeti zertteýshisi, professor Beısenbaı Kenjebaev: «Qadyr án-kúıdi, mýzykany óte jaqsy kóretin, tyńdaǵanda balqyp otyratyn. Onyń daýsy tamasha edi, dombyra, mandolına tarta biletin. Qadyr qazaq ánderin tamyljytyp turyp dombyraǵa qosyp aıtatyn», degen pikir qaldyrypty óz esteliginde. Qadyr aqyn, jazýshy ǵana emes, onyń ánshiliginiń ózi bir tóbe bolǵanyn kórsetedi. О́r tulǵasymen az ǵumyrynda ǵasyrǵa tatyrlyq rýhanı azyq qaldyryp úlgergen aqyn esimin Ertis-Baıan óńiri áli de tolyq baǵalaı almaı keledi. Degenmen ýaqyty kele óz baǵasyn alar degen oıdamyz, bárine ýaqyt tóreshi.
Jalpy, Qadyr Taıshyqovtyń ult ıgiligi jolynda jasaǵan eren eńbegin jergilikti zııaly qaýym ókilderi jaqsy biledi, tipti ádebı murasyn jaryqqa shyǵarý kerek degen usynystaryn da únemi aıtyp júrdi. Solardyń qatarynda, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Qyryqbaı Allabergen, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Muqataı Tezekbaev, Jýrnalıster odaǵynyń múshesi Serik Jaqsybaev, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Aıtmuhambet Trýshev bar. S.Jaqsybaevtyń 1994 jyly bir maqalasynda: «Aldymyzdaǵy jyly talantty jazýshy Qadyr Taıshyqovtyń týǵanyna 95 jyl bolady. Osyǵan oraı Pavlodardaǵy Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner murajaıynyń ujymy bas bolyp Qadyrǵa baılanysty el aýzyndaǵy estelikter men jeke adamdardyń muraǵattarynda jatqan materıaldardy jınastyryp, zerttep, keleshekte onyń ádebı murasynyń tolyq jınaǵyn jeke kitap etip shyǵarýǵa muryndyq bolsa eken dep qulaqqaǵys etemiz», dep jazdy.
Qadyr Taıshyqovtyń nemere qaryndasy, fılologııa magıstri Maqpal Baıanqyzy da jazýshynyń ádebı murasyn zertteý, jaryqqa shyǵarý jumysymen aınalysyp júr. Kezinde Maqpal Sultanmahmut Toraıǵyrov atyndaǵy ýnıversıtette «Máshhúrtaný» ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynda kishi ǵylymı qyzmetker bolyp jumys isteı júrip, Qadyr atasynyń ómirbaıanyna qatysty qundy derekterdi jınastyrdy. Sondaı-aq «Oktıabr ushqyny» kitabyn qaıta basyp shyǵarýǵa daıyndady.
Bıyl Qadyr Taıshyqov atamyzdyń 125 jyldyq mereıtoıy joǵary deńgeıde atap ótildi. Atap aıtsaq, jergilikti qalamgerler arasynda satıra baıqaýy jarııalandy. Al ulylardyń esimin ulyqtaǵan úlken toıdyń qorytyndysy Baıanaýyl aýdanynda ótti. Ertis-Baıan topyraǵynyń alyptary Jaıaý Musa, Qadyr Taıshyqov, Qalmuqan Isabaev, Qýat Ábýseıitov syndy tórt birdeı tulǵanyń mereıtoıy joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Basty maqsaty – ult rýhanııatyna ólsheýsiz úles qosqan ulylardyń esimin kópshilikke tanytý, sońynda qalǵan muralaryn nasıhattaý.
Toı Baıanaýyl baýraıynda, Moıyldy shatqalynda boldy. Qazaqtyń alpys basty aqordasy boı kóterip, dalanyń sánin kirgizdi. Munda aıtystyń úsh býyny sahnaǵa shyǵyp, kórermendi kesteli jyrmen sýardy, shabandozdar báıgege tústi, palýandar kúresti, bilekti jigitter kókpar tartty. Qysqasy, qazaq ultynyń mádenıeti men dástúrine tán barlyq qundylyǵymyz kórinis tapty.
Kıeli Baıanaýyl tórinde Qadyr Taıshyqov atamyzdyń mereıtoıy joǵary deńgeıde toılanyp, eńbekterine qurmet, rýhtaryna taǵzym etildi. Osyndaı iri is-sharalardyń ótýine uıytqy bolǵan Pavlodar oblysy ákimdigine, Baıanaýyl halqyna alǵysymyz zor.
Amangeldi TAIShYQOV
ASTANA
