Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Aýyzsha jyrlardy júıeli jınaqtaý 1932 jyly qurylǵan KSRO Ǵylym akademııasynyń Turaqty ǵylymı bazasynyń negizinde Qazaq fılıaly ashylǵannan keıin bastaldy. Onyń quramynda uıymdastyrylǵan «Qazaq tili» jáne «Qazaq ádebıeti men halyq shyǵarmashylyǵy» sektorlarynyń mamandary respýblıkanyń kóptegen aımaǵynda aýyzsha poetıkalyq shyǵarmalar jınaqtady. Q.Sátbaevtyń qolǵa alýymen 1942 jyly Qazaqtyń til, ádebıet jáne tarıh (ári qaraı QazTÁT) ınstıtýty ashyldy. Osy ǵylymı mekeme erte zamandyq jyrshylyq dástúrdiń qart ókili Muryn jyraýdyń óz aýzynan «Qyrymnyń qyryq batyry» epos-jyrlar toptamasyn jazyp alýdy júzege asyrdy.
HIH ǵasyrdyń sońǵy kezderinde Túrikmenstan, Hıýa, Buhara men Tájikstanda, respýblıkanyń batys aımaǵynda Muryn jyraý atymen tanymal mańǵystaýlyq jyrshy Tilegen Seńgirbekulynyń (1859–1954) kólemdi batyrlyq jyrlar toptamasyn oryndaý sheberligi týraly maǵlumat KSRO Ǵylym akademııasynyń Qazaq fılıalyna mańǵystaýlyq aqyn Sáttiǵul Janǵabylovtyń málimetinen belgili bolady.
Sonymen, 1940 jyly Muryn jyraýdyń jyrlaryn qaǵazǵa túsirý jumysy bastaýsyz qaldy. Sebebi jyraýdy túrikmenstandyq juraǵat-jegjattary Baıramaly qalasynda ózderi uıymdastyryp jatqan jyraýdyń 80 jyldyq mereıtoıyna shaqyryp, ertip alyp ketedi. Sol saparynda jyraý Túrikmenstan, Qaraqalpaqstan, Ortalyq Azııanyń basqa da elderin aralap, «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlar jınaǵyn jazdaı jyrlap, kúzde ǵana aýlyna oralady. Q.Sátbaev qarasha aıynda aýyzsha poetıkalyq shyǵarmalardy stenografııa ádisimen jınaqtaýshy Asaıyn Hangeldındi jyraýdyń jyrlaryn jazyp alýǵa, Mańǵystaýǵa jiberý týraly sheshim qabyldaıdy.
A.Hangeldın Fort-Shevchenko qalasyna 1941 jyly aqpan aıynda keledi. Ony Shevchenko aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Gılaj Ishkenov qabyldaıdy. Ol jyrshy men jyr jınaqtaýshyǵa jaǵdaı jasaý jaýapkershiligin úgit-nasıhat bólimi meńgerýshisiniń orynbasary Orynbaı Báldekovke tapsyrady. Alǵashqy jyr jazyp alý keshin Orynbaı Báldekov óz úıinde ótkizgenin esteliginde jazady. Sonan soń mundaı keshter aýpartkom hatshysy bekitken keste boıynsha partııa-keńes qyzmetkerleriniń úılerinde ótkizilipti («Mańǵystaý» gazeti, 1990; «Orynbaı Báldekov» kitaby, 2014).
Jyraýdyń zerdesinde telegeı teńiz-darııa epıkalyq qazyna baryna kóz jetkizgen, olardy jazyp alýdy jalǵyz ózi ıgere almaıtynyn túsingen A.Hangeldın bir aıdan keıin Almatyǵa oralady. Sol saparynda ol «Qarasaı-Qazı» jyr-eposyn jáne keıbir epostardyń úzindilerin ǵana qaǵazǵa túsiripti. Shyndyǵynda, A.Hangeldın atqarǵan bul jumys Muryn jyraýdyń jadyndaǵy jyrlardy hattaýdyń alǵashqy bastalǵan jeri men mezgilin anyq baıandaıtyn shaǵyn tarıhı ýaqıǵa edi. Onyń eskerilmeı orynsyz umytylýy jergilikti tarıhtyń bir beti joǵalǵandaı olqylyq bolar edi. Sol shaǵyn tarıhty, ıaǵnı «alǵash epıkalyq jyrlardy jazyp alý 1941 jyly Mańǵystaý astanasy Fort-Shevchenko qalasynda bastaldy» dep baǵalaǵan jón.
1942 jyly qańtarda Q.Sátbaev pen QazTÁT ınstıtýtynyń dırektory N.Saýranbaev Qazaq KSR Halyq Komıssarıaty keńesiniń tóraǵasy N.Ońdasynovqa hat jazyp, Muryn jyraýdy Almatyǵa shaqyrtyp, jyrlaryn qaǵazǵa túsirý jumysyn qarjylandyrý máselesin sheshýdi ótinedi. Soǵys jaǵdaıynda qarajat qıynshylyǵy bolsa da, bul ótinish oryndalady, oǵan N.Ońdasynovtyń týǵan halqynyń epıkalyq aýyz ádebıetine janashyrlyq kózqarasynyń áser etkeni sózsiz. Jyraý Almatyǵa 1942 jyly jazda shaqyrylady. Ol kezde jol nashar. Jyraý qasyna ertken 15-16 jastaǵy jıeni Dáýitbaımen eki kún teńizden ótip Gýrevke jetedi, odan Almatyǵa poıyzben tórt kún júredi. Mine, osyndaı qıynshylyq jaǵdaıda batyrlyq jyrlaryn bolashaq urpaqqa jetkizý mindetin túsingen qart jyraýdyń qıyn sapar shegýge jolǵa shyqqanyn úlken azamattyq erlikke teńeýge bolady. Sol saparynda jyraýdan shilde-qyrkúıek aılarynda 36 epos-jyr jazyp alynady. Keıin 1947 jyly, aýylynda tórt jyrdyń óleńsóz mátinin jazdyrtyp, QazTÁT ınstıtýtyna jibertipti.
Mine osylaı, Muryn jyraýdyń kókeıindegi qaharmandyq jyrlar jańa zamanda hattalyp, qundy epıkalyq qazynaǵa aınaldy. Qazaqstan ǵylymynyń bul jetistigin 1944 jyly Tashkentte ótken búkilodaqtyq ádebı-poetıkalyq forýmda ǵalymdar «ǵylymı jańalyq ashyldy» dep joǵary baǵalady.
Muryn jyraýdyń «Qyryq batyryn» eske alǵanda ol qazynanyń jazbasha nusqasyn túrki áleminiń epıkalyq mádenı sahnasyna shyǵarýdy abyroımen atqarǵan qazaq ǵalymy Qanysh Sátbaev ekenin umytpaýymyz kerek.
* * *
Aýyzsha «Qyrymnyń qyryq batyry» jazbasha nusqaǵa aınalǵan soń halyqqa, ǵylymı ortaǵa málim bolyp úlgermesten kommýnıstik ıdeologııanyń zardabyn shekti. 1945 jyly Almatyǵa Qazaq Respýblıkalyq partııa uıymynyń buqaralyq saıası-ıdeologııalyq qyzmetin tekserýge KSRO KP(b) Ortalyq komıtetiniń arnaıy ıdeologııalyq toby keldi. Tekserýdiń qorytyndysynda «Qazaqstan tarıhshylary men ádebıetshileri Altyn Ordany óte joǵary dáriptegen; ámir Edigeni barynsha joǵary madaqtap, qazaq halqynyń batyry retinde qabyldaıdy» degen, t.t. syn aıtylǵan baıandamany ortalyq komıtetke tapsyrady. Sodan soń Qazaqstanda poetıkalyq ádebıet, epıkalyq poezııa, tarıh salasyndaǵy ǵylymı jumys partııalyq baqylaýǵa alyndy, jyraýdyń týyndysymen tanysý, ony zertteý múmkindigi basylyp qaldy. Jazbasha nusqada jańarý kezeńin kommýnıstik ıdeologııa birneshe jylǵa shegerip tastady. Muryn jyraýdyń týyndysy týraly málimetter keltirgen alǵashqy ǵylymı eńbekterdi E.Ysmaıylov (1956 jyl), V.M.Jırmýnskıı (1962 jyl), S.Sadyrbaev (1965 jyl) jarııalady. Qazaq eli egemendik alǵan soń ǵana «Qyrymnyń qyryq batyry», «Batyrlar jyry», «Babalar sózi» kóptomdyq jyrlar jınaǵy quramynda baspadan shyqty.
Muryn jyraý men onyń týyndysyn áleýmettik jelilerde reseılikterdiń turaqty talqylaıtynyn baıqadyq. Olarda áńgimelenetin taqyryp – «qazaq ǵalymdary noǵaılyq jyrlardy «qazaqtyq» qylyp «ıemdenip» aldy-mys» degen pikir. Mundaı túsinik áleýmettik jeli sheńberinen shyǵyp, otandyq ǵylymı ortadan da oryn aldy. Sh.Esenov atyndaǵy tehnologııalar men ınjınırıng ýnıversıtetiniń ǵylymı basylymynda bir reseılik zertteýshiniń «noǵaılyq batyrlar jyryn keıbir qypshaqtyq etnos óziniń týyndysy, menshiktigi dep esepteıdi», «noǵaılyq jyrlar men noǵaılyq mazmundy jyrlardyń arasyn aıyryp taný kerek» degen ǵylymı negizsiz, dáleldemesiz málimdemesi eshqandaı baǵa berilmesten, maquldanǵandaı rette jarııalandy (Vıktorın 2019).
Taǵy da bir reseılik zertteýshi «bizde noǵaılyq batyrlyq epostardyń basylymdary joq, olardyń barlyǵyn kórshi el baspadan shyǵaryp aldy, sondyqtan reseılik tarıhshylar men fılologterdiń kókeıkesti mańyzdy mindeti noǵaılyq batyrlyq poemalardy jınaqtap, baspadan shyǵarý bolý kerek» deıdi (Shalak, 2021). Al basqa bir ǵylymı dáreje qorǵaǵan reseılik zertteýshi «Muryn jyraý Seńgirbekuly noǵaı eliniń týmasy, ol noǵaılyq batyrlyq jyrlardy qazaq eline alǵashqy taratýshy noǵaılyq jyraý» degendi dıssertasııasyna engizipti (Ishmýhambetov 2019). Bul dıssertasııany birneshe reseılik ǵylymı qyzmetker men ǵylymı dáreje taǵaıyndaıtyn joǵarǵy attestasııalyq komıssııa músheleri qoldapty. Demek málimdeme reseılik ǵylymı ortanyń ujymdyq kózqarasy bolyp tur.
Mundaı málimdemelerdiń paıda bolýyna shyn baısaldy kózqaraspen nazar aýdaryp, «Qyrymnyń qyryq batyrynyń» tutastyǵyn saqtaý, ishki-syrtqy talqylaý-túrtpekteýden zańdy negizde qorǵaýdy qamtamasyz etý týraly oılaný qajet. Osy oraıda 1952 jyly Bishkekte qyrǵyz halqynyń áıgili eposy «Manasqa» qarsy kommýnıstik ıdeologııalyq sot-talqylaýy bolǵanda «Manasty» qorǵaýǵa M.Áýezovtiń qatynasqany, qala halqynyń dúrligip qyrǵyzdyń uly eposyn qorǵaýǵa jınalǵany týraly tarıhı málimetter eske túsedi. Qazirgi zamanda qyrǵyzdar «Manastyń» dárejesin joǵary deńgeıge kóterdi. Ony 2013 jyldan beri halyqaralyq IýNESKO uıymynyń, 2021 jyldan bastap Qyrǵyz Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń qorǵaýyna jetkizdi. Bizdiń elde de Muryn jyraýdyń «Qyryq batyrynyń» dárejesin joǵary kóteretin, onyń tutastyǵyn qorǵaıtyn zańdy sharalardy júzege asyratyn kez kelgen sııaqty. Ony «qazaqtyń ulttyq qundylyǵy» dep jarııalap, buryn-sońdy qabyldanǵan, nemese jańadan arnaýly qabyldanatyn zańdar aıasynda qorǵaýǵa alý qajet.
Muryn Seńgirbekuly murasynyń akademııalyq tolyq shyǵarmalar jınaǵyn daıyndap, qazaq tilinde basyp shyǵarý týraly M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń pikir-usynysy bizge málim. Mine, endi sony júzege asyrý týyndaǵan bolsa kerek, sebebi álemdik ǵylymı aınalymda «Qyrymnyń qyryq batyrynyń» túrik tiline aýdarylǵan jalǵyz, tolyq akademııalyq nusqasy qazaq ádebıetiniń asyl murasy retinde tanylady. Budan shyǵatyn qorytyndy – Muryn jyraý murasynyń tutastyǵyn saqtaý, qorǵaý sharalaryn júzege asyrý Qazaqstan ǵylymynyń túrki álemi aldyndaǵy mańyzdy mindetine aınalyp otyr.
Jalpy, ataqty jyraýdy qarapaıym buqara arasynda eske alyp dáripteý sharalary jyraýdyń týǵan ólkesi Mańǵystaýda da kópten beri ótkizilmegeni alańdatady. Atap aıtsaq, Muryn jyraýdy dáripteýge arnalǵan aýqymdy dúbirli jıyn sońǵy ret 2014 jyly ótti. On bir jyl buryn ótken osy shara Mańǵystaý oblystyq ákimdiginiń, onyń mádenıet basqarmasynyń Muryn jyraý men «Qyrymnyń qyryq batyry» taqyrybynda atqarǵan buqaralyq sharasynyń sońǵysy bolǵanyn, sonan keıin bul baǵytta buqaralyq mádenı-ádebı qyzmet atqarylmaǵan. Munyń arty jyraýdyń ónerin nasıhattap, bes jylda bir shaǵyn áýesqoı orta jınalatyn ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizip turýmen shekteldi. Mine, osylaı Muryn jyraýdyń murasyn el-halyqqa, jas urpaqqa nasıhattaý, ýaǵyzdaý jumysyna Mańǵystaý oblysy ákimdigi 2014–2024 jyldary mán bermeı, eski kózqarasty ustanýyn ózgertpeı keledi.
«2024 jyly Muryn jyraýdyń 165 jyldyǵy qalaı atalǵanymen este qaldy?» degen suraq qoıyp, oǵan jaýap izdegende eske túsetini Túpqaraǵan aýdany ákimdiginiń qoldaýymen ótken jas jyrshylar baıqaýy men ǵylymı-tájirıbelik konferensııany, Muryn jyraý murajaıy ujymy ótkizgen ártúrli shaǵyn eske alý sharalaryn ǵana ataı alamyz. Bulardan basqa oblystyq mádenıet basqarmasy uıymdastyrǵan «Muryn jyraýdyń murasyn IýNESKO-nyń beımaterıaldyq qundylyqtar tizimine engizýge yqpal etemiz» dep aldarqatý aıtyp, «Muryn jyraýdyń izimen» degen konserttik baǵdarlamamen mańǵystaýlyq kórkemónerpazdardyń О́zbekstan, Ázerbaıjan, Túrkııa elderine saparlarda bolǵanyn eske alýǵa bolady.
Respýblıka keńistiginde Muryn jyraýdy, onyń murasyn ulyqtaý, dáripteýdiń kókeıkesti máseleleri buryn da aıtylyp keldi. Bul máseleler bizdi de kópten beri oılandyryp júrgen soń, kezinde Mańǵystaý oblystyq ákimdigine yntaly toptyń úndeý-usynysyn resmı túrde jibergen edik, ol hat jaýapsyz qaldy. Sondaı mazmundy Ashyq hatty joǵarǵy organnyń da nazaryna jetkizdik, oǵan Úkimet tarapynan, respýblıkalyq ǵylymı qurylymdardyń pikirlerin qosqan jaýap aldyq. Ol pikirlerdiń mazmuny bizdi jubatatyn bir sarynda ǵana. Iаǵnı biz kótergen máselelerdi túsinistikpen qabyldaǵanyn, qoldaý kórsetkendik jáne alańdaýshylyq bildirgendigin aıtqan. Bul taqyrypty qaıtadan respýblıkalyq ortalyq basylymda qozǵap otyrǵanymyzdyń sebebi elimizde jańarý bastalǵan kezde jańadan qurylǵan Prezıdent janyndaǵy Ǵylym akademııasy, Mańǵystaý oblystyq ákimdik quramyndaǵy jergilikti jas ákim men aınalasyndaǵy jas áriptesteri Muryn jyraýdyń dańqyn dáripteýge jańasha kózqaras tanytsa deımiz. Mádenıet, ádebıet sharalaryn ótkizýdi jańa serpinmen bastar degen úmit oty da joq emes.
Amangeldi Báldekov,
muryntanýshy
