Kásibı mamandar paıymyna júginsek, qaltamyzdaǵy symsyz telefon elektromagnıttik 4G mólsherinde sáýle shashyp turady eken. Osy zııandy sáýleni «MRI» tehnologııalyq tásil arqyly zerttegen mamandar «magnıttik sáýle soqqan adamnyń basy aýyrǵysh bolady hám júrek-qantamyr yrǵaǵy buzyldy», deıdi. Budan da soraqysy júıkesi tozyp, oılaý qabiletine aqaý túsedi.
Halqymyzdyń «túıeni jel shaıqasa, eshkini aspannan izde» degenindeı, eresekterdiń ózin eseńgiretken smartfonnyń zııany jasóspirimderdi de ońdyrmasy anyq. Qurylǵydan bólinetin zııandy sáýle úlkenderge qaraǵanda balaǵa 10 ese keri áseri bar deıdi japondyq dárigerler. Sebebi jas balanyń bas súıek qabaty juqa, qorǵanys qabileti de álsiz.
Osy oraıda, ekonomıkalyq turǵydan damyǵan memleketter jasóspirimderdi telefonǵa táýeldilikten qutqarý maqsatynda quqyqtyq sharalar qabyldap jatyr. Mysaly, Japonııanyń Aıchı provınsııasynyń ortalyǵy Karııa qalasynyń bıligi mektep jasyndaǵy balalarǵa saǵat 21.00-den keıin telefondy paıdalanýǵa tyıym salý týraly sheshim qabyldaǵan. Shahar turǵyndarymen kelise otyryp, mejeli ýaqytta ınternet jelisin úzip tastaǵan. Nátıjesinde, oqýshylardyń sabaq úlgerimi jaqsarǵan.
Álemdik bilim berýdiń ortalyǵy sanalatyn Nıý-Iork qalasynda ornalasqan orta jáne joǵary bilim oshaqtarynyń aýmaǵy sabaq kezinde ınternet jelisinen ajyratylǵan. Stýdentter men oqýshylar qajet bolsa qarapaıym telefon qoldanady. Bul úrdisti eldiń Vırdjınııa men Merılend oqý oryndary da qabyl alypty.
Qazir Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıa men AQSh sııaqty órkenıetti elderde «smartfon soqqan» balalardy emdeıtin ortalyqtar jumys istep tursa, sala mamandary balalardy aqyl-esinen aıyratyn jańa dert paıda bolǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp otyr.
DDS uıymynyń deregine súıensek, jylyna 5 mln bala telefonnyń keri áserinen zardap shegedi. Sondaı-aq, DDSU qazir úlkenderdiń 23, jetkinshekterdiń 80 paıyzy óz ómirin smartfonsyz elestete almaıtynyn aıtady.
Elimizdegi hırýrg-oftalmolog Snejana Panchenko smartfondy kóp paıdalanǵan balanyń mı qabatynyń qyzmeti buzylady dese, aýstrııalyq ǵalymdar gadjetterdiń kesirinen balanyń basyna taǵy bir qosymsha súıek ósip shyǵatynyn anyqtaǵan.
– Bul úrdis balalarǵa tym qaýipti. «О́ıtkeni ósip kele jatqan sábı aǵzasynda zat almasý úderisi úzdiksiz júrgiziletindikten magnıttik sáýleniń kesiri mıdyń qyzmetin tejep, dene qozǵalysyn shamadan tys shektep, sondaı-aq kóz janarynyń álsireýine ákeledi», deıdi shved ǵalymy Lennart Hardell.
Sondaı-aq brıtan áleýmettanýshysy Entonı Gıddens: «Buryn qoǵam nashaqorlar men maskúnemderden mezi bolatyn. Olardy unatpaıtyn. Bolashaqta smartfonnyń zııany bul ekeýinen de asyp túserin adamzat áli sezine alǵan joq», deıdi.
Qysqasy, álem aldynda balalardy «telefonǵa telmirý» apatynan qutqarý sharasy týyndaǵaly tur. Almaty qalalyq Voznesen soborynyń psıhologi Vıktorııa Levına balanyń gadjetke táýeldiligine ata-ana tikeleı kináli ekenin aıtady. Ata-analar mazasyz baladan qutylý maqsatynda onyń qolyna telefon ustata salady. Urpaǵyna jany ashıtyn ata-ana balasyn «telefonǵa táýeldilikke» uryndyrmaýǵa tıis. Balalarǵa kompıýter, smartfon sekildi zattardy múlde kórsetpegen durys. Bala ol zattar týraly tez-aq umytyp, ózine qyzyqty ózge istermen aınalysyp ketedi.
Almatylyq balalar psıhologi Anastasııa Steblıanko: «10 jasqa deıingi balalarǵa telefondy táýligine 1,5 saǵat qana qaraýyna ruqsat berilý qajet. Al odan joǵary jastaǵy jasóspirimderge 3 saǵatqa deıin qaraýyna bolady. Kórsetilgen normadan artyq qaraǵan jaǵdaıda júıke júıesine keri áser etedi. Balany telefonnan alshaqtatýdyń joly – birge otyryp sýret salý nemese birigip as daıyndaý sekildi basqa nársege qyzyǵýshylyǵyn damytý. Eń bastysy, kitap qumarlyǵyn oıatý arqyly, sanasyn saýyqtyrý», deıdi.
Osy oraıda, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Kitap oqý mádenıetin damytý jáne zerdeli ult qalyptastyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyqqa qol qoıýy dál ýaqytynda qabyldanǵan sheshim dep bilemiz
