Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
«Aqyrǵy amanat» fılmin eske alǵanda eń aldymen basty keıipker Oraz mergenniń beınesindegi Tuńǵyshbaı Jamanqulovtyń «Baılashy myna qoldy, bolmasa shaýyp tasta!» dep qasqaıyp turyp aıtatyn sózi kóz aldyńyzǵa kele qalady. Qyzyldarǵa qarsy kúresip, «bandy» atanǵan Oraz mergenniń fılmdegi ádilet súıer ór tulǵasy, qııanatqa kúıiner er keıpine qarap bul týyndynyń senzýradan qalaı ótip ketkenine tańdanasyz. Oraz mergen – ómirde bolǵan adam. Bul týrasynda Janbolat Aýpbaev «Tıan-Shannyń kovboıy» atty maqalasynda «Qyrǵyzfılm» taspalaǵan «Ystyqkóldiń alqyzyl gúlderi» atty týyndydaǵy basty keıipker Qarabalta men biz sóz etip otyrǵan «Aqyrǵy amanatyndaǵy» Oraz mergenniń prototıpi – Han-Táńiri taýynyń eteginde ómir súrgen Mergenbaı Jamankózuly ekenin aıtady. Dese de, elimizdi Goloshekın basqarǵan qasiretti jyldarda qyzyl kóz kommýnısterdiń sheńgel ıdeologııasynan qashyp shekara asqan qormaly joq qara halyqqa qorǵan bolǵan Mergenbaı Jamankózuly týraly el aýzynda aıtylatyn ańyz áńgimelerden ózge mardymdy málimetter joqtyń qasy.
Biz jýyrda orys jazýshysy Oleg Mýhınniń «Eńbekshi halyqqa qyzmet etemin» atty derekti-hıkaıatyn oqyp otyryp, «Aqyrǵy amanattaǵy» basty keıipker Oraz mergenniń, ıaǵnı Mergenbaı Jamankózulynyń shynaıy ómirdegi erlikteriniń kýási boldyq.
Oleg Mýhın bul áńgimelerdi I.Golovın atty otstavkadaǵy polkovnıkten jáne basqa da oqıǵany kózben kórgen adamdardan jazyp alǵan. 1930 jyldarda Golovın Jarkent shekara otrıady oqý-jattyǵý eskadronynyń komandıri bola júrip, birneshe márte Mergenbaı jasaǵymen betpe-bet shaıqasqa kirgen. Sol Mýhınniń jazýyna qaraǵanda Mergenbaı Jamankózuly Jarkenttegi keńes ókimetin qulatý maqsatynda qalany basyp almaq bolady. Mergenbaı Jarkenttegi áskerı komendatýrany basyp alý úshin eki júz sarbazymen burynǵydaı О́sek ózeni arqyly emes, Býraqojyr ózeninen shekaradan ótip, Qulja kúre jolyna qaraı jaqyndaıdy. Mergenbaıdyń josparyn chekıster tyńshylarynyń kúshimen aldyn-ala bilip otyrǵan edi. Sondyqtan da, qyzyl ásker Mergenbaı jasaǵyn ishkeri ótkizip jibergen soń, artynan tosqaýyl qoıyp, Qorǵas, Basqunshy, Altynkól zastavalarynyń áskerin sheginer jolyna bekindirip úlgeredi.
Mergenbaı bul joryǵynda eshqandaı aýylǵa soqpaǵan. О́ziniń munda ornalasqanyn bildirmeý úshin qolynan kelgen bar aılany jasap, ábden Jarkentke jaqyndaǵanda Qytaı jerinde qalǵan áskeri tapa-tal túste Basqunshy jáne Qorǵas zastavalaryna shabýyl bastaıdy. Mergenbaıdyń oıy qyzyldar bar kúshin zastavalarǵa attandyryp jatqanda Jarkenttegi komendatýranyń kúlin kókke ushyrý bolatyn.
Mergenbaı jasaǵy ábden Jarkent mańyndaǵy Eńbekshi aýylynyń tusyna kelgende tuzaqqa túskenin bildi. Saqyldaǵan orys pýlemetteri qazaq jasaǵyn qyra bastaıdy. Keri sheginer joldy Qorǵas, Basqunshy, Altynkól zastavalarynyń áskeri jaýyp tastap, ol jaqtan da tópelegen oqtyń astynda qalady. Bir jarym saǵat soǵysqannan keıin Mergenbaı jasaǵy Sholaqaı qumyna qaraı sheginýge májbúr boldy.
Shaıqas aıaqtalǵannan keıin qyzyl ásker qol-aıaǵyn baılap, qymbat kıim kıgen, basynda sáldesi bar bir qazaqty komendatýraǵa ákeledi.
– Bul Mergenbaıdyń naq ózi, – deıdi bireýi.
Áskerıler sol adamnyń sózine senip, «Mergenbaı Jamankózulymyn» degen adamdy 2–3 aı tergep, keńes ókimetiniń zańymen atý jazasyna kesedi (Osy joly Mergenbaı jasaǵyndaǵy qolǵa túsken birneshe adam atylǵan). Biraq qyzyldar sáldeli adamnyń Mergenbaı emes ekenin arada biraz ýaqyt ótkennen soń ǵana bilip, sanyn soǵyp qalady.
Árıne, Oleg Mýhın Mergenbaı áskerin tili jetkenshe qaralap baqqan. Dál sol zamanda, ıaǵnı Mergenbaıdaı batyrdyń aty men zatyn oılaýdyń ózi úreıli kezeńde keńes ókimetiniń qaharynan qaımyqpaı kórkem fılm túsirgen rejısser Amangeldi Tájibaevtyń erligin baǵalaı aldyq pa? «Aqyrǵy amanatty» qaıyra kórseńiz, joǵarydaǵy derekterge súıenip, osy bir suraqqa jaýap izdegeısiz!
