Elbasy manıfesi: BEIBIT О́MIRGE ÚNDEÝ

Tarıhı sheshim

Qazaqstan Prezıdentiniń ótken 31 naýryz – 1 sáýir kúnderi Vashıngton qala­synda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtte jarııalaǵan an­tı­ıadrolyq «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi Qazaq­stannyń beıbitshilik saıasaty kórinisteriniń biri. Qujat birden-aq BUU Bas Assambleıasy men Qaýipsizdik Keńesiniń resmı mártebesin aldy. Bul Qazaqstanǵa kórsetilgen úlken qurmet dep bilemiz. Sondaı-aq, bul kezdeısoqtyq emes. О́ıtkeni, bizdiń elimiz ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan tuńǵysh memleket. Bul jalpy adamzattyq úlken erlik. Sebebi, qyrǵı-qabaq soǵys aıaqtalǵanymen, onyń saldaryn jeńý ońaı bolǵan joq. О́kinishke qaraı, ony qoǵamdyq pikir áli tolyǵymen túsine qoımady. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstan Prezıdentiniń álem elderi lıderlerin óz erkimen demılıtarızasııalanýǵa shaqyrýy zor bastama, beıbitshilik bastaýy desek, qatelespeımiz. Bulaı aıtýǵa Qazaqstan basshysynyń tolyq moraldyq jáne tarıhı quqy bar. Halyqaralyq antııadrolyq «Nevada-Semeı» qozǵalysy qazaq jerinde bastalyp, sanaýly kúnderdiń ishinde qozǵalys músheleriniń sany eki mıllıonǵa jetken. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda batys elderinde, atap aıtqanda, Fransııa, Germanııa, Anglııada «Qazaqstan óz qadamyn jasady, endigi kezek bizdiki», «Qazaqstannan úlgi alaıyq!» degen uranmen myńdaǵan adamdyq sherýler bolǵan edi. Prezıdent manıfesi osy bir saýapty istiń jalǵasy bolyp tabylady. Álem elderi ıadrolyq qarýlarynan óz erkimen bas tartpaıynsha shynaıy halyqaralyq senim týraly áńgime bolýy múmkin emes. Muny qarapaıym halyq turmaq, keıbir elderdiń basshylary da, ókinishke qaraı, túsine almaýda. Meniń esimde osydan 10 jyl buryn Pákistan ıadrolyq synaq júrgizip, qarapaıym halqynyń sol úshin úlken qýanyshqa bólengeni. Bul qýanatyn jaǵdaı emes, úlken qasiret, eldegi qoǵamdyq pikirdiń adasýshylyǵy edi. Olardyń túsiniginshe, ıadrolyq qarýǵa ıe bolý olardyń qaýip­sizdiginiń kepili bolady-mys. Álem ıadrolyq qarýy bar taǵy bir elge kóbeıdi. Qaýip azaıdy ma?! Qaıta, kerisinshe. Sodan beri ıadrolyq qarýy bar elderdiń qataryna Soltústik Koreıa qosylyp otyr. Qazirgi tańda Argentına, Brazılııa, Iran ıadrolyq qarý jasaýdyń tabaldyryǵynda tur. Mıhaıl Gorbachevtiń esimimen baılanysty «qaıta qurý jyldarynda» biz úlken derjavalarda «ıadrolyq qarý­syzdanýdyń» qalaı kúrdeli júrgenin bilemiz. Sebebi, qyrǵı-qabaq soǵys jyldarynda eki el bıleýshileriniń ǵana emes, Keńes jáne Amerıka qoǵamdaryndaǵy qalyptasqan ózara senimsizdiktiń qandaı dúleı kúshke aınalǵany barshaǵa belgili bolatyn. Aıtalyq, Amerıka Qurama Shtat­taryndaǵy áskerı ónerkásip kesheni joǵary toptarynyń ábden kúsheıgeni sondaı, bıýdjetten ózderine qarjy bóldirý úshin AQSh Kongresi men Prezıdentin bopsalaýǵa kóshti. О́ıt­keni, Keńes Odaǵy ıadro­lyq qarýlardy synaýyn toqtatpady. Keńester júrgizgen árbir ıadrolyq synaqqa sáıkesinshe jaýap berý qajet boldy. AQSh ÁО́K-i osylaısha qoǵam men memlekettiń baqylaýynan shyǵa bastady. Maqtaýly Amerıka demokratııasy jáne tosqaýyldar júıesi de oǵan dármensiz boldy. Ke­ńes Odaǵynda da sondaı ahýal qalyptasty. Keńes áskerı ónerkásip kesheni Ortalyq komıtetti, tipti, Saıası Bıýrony óz talaptaryna kóndire bastady. Sóıtip, qoǵamnyń baqylaýynan shyǵa bastady. Osylaısha, eki derjavada – ÁО́K memleket ishindegi memleket boldy. Mundaı jaǵdaıda qaıshylyqty jaǵdaı qalyptasty: eki el basshylary men saıası júıeleri teketireskenimen, olardyń áskerı ónerkásip keshenderi arasynda ǵajaıyp «túsinistik» ornady. Sebebi, Keńes Odaǵyndaǵy árbir ıadrolyq jarylys AQSh áskerı ónerkásip kesheni ókilderi úshin úlken qýanysh bolatyn. Taǵy da bıýdjetten qarjy bopsalaý múmkindigi paıda boldy. Sáıkesinshe, AQSh-taǵy árbir jarylys Keńes áskerı ónerkásip kesheni bıleýshileri úshin oń jaǵdaı-tyn. Bular da óz kezeginde vedomstvolyq egoızmin qanaǵattandyrýǵa múmkindik aldy. Oljas Súleımenov beınelep aıtqan­daı, ekibasty tajal «Sıam egizderi» dú­nıege keldi. Aǵzalary bir «Sıam egiz­deriniń» bireýiniń jaǵdaıy nasharlasa, ekinshisi de sondaı kúıge túsedi. Biraq birinshi bolyp kim ıadrolyq qarýdan bas tartady, másele osynda edi. M.S.Gorbachev únemi tolqýda júrdi. О́ıtkeni, Keńes ÁО́K-niń óktemdigin toıtarýǵa batyly barmady. Oǵan qoǵamnan batyl qoldaý qajet boldy. Bul qoldaýdy Qazaqstan turǵyndary kórsetip, joǵaryda aıtqan asa qýatty halyqaralyq antııadrolyq «Nevada-Semeı» qozǵalysy dúnıege keldi. Qozǵalys músheleri eń birinshi kezekte eki eldiń saılaýshylaryna shyqty. Eki astam derjava saılaýshylary ózderiniń áskerı ónerkásip keshenine qysym kórsete bas­tady. Bul úderistiń aqyry álemniń bes ıadrolyq polıgonynyń jabylýyna alyp kelgen edi. Álem qazir kezekti qyrǵı-qabaq soǵys jaǵdaıyn bastan keshýde. Bul álemniń kóptegen elderiniń Reseıge sanksııa jarııa­laýynan seziledi. Sondyqtan, Qazaqstan basshysy kezekti jantalasa qarýlanýǵa jol bermes úshin álem elderiniń basshylaryn ıadrolyq qarýsyzdanýǵa shaqyrdy. Halyqaralyq ıadrolyq qarýsyzdaný má­selesiniń bastamashysy taǵy da Qazaq­stan bolyp otyr. Qazaqstan bastamasy álem elderinde joǵarǵy baǵa alýda. Bul bizdiń elimizdiń zor beıbitshilik súıgish úni retinde qabyldanary sózsiz. Dastan SÁTBAI, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti QYZYLORDA

Beıbit ómir – adamı baqyt bastaýy

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Vashıngtonda bolǵan Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi tórtinshi – qorytyndy sammıtte sóılegen sózi maǵan da tereń oı saldy. Eger qoldaryna óz memleketteriniń bıligi tıgen álemdik kóshbasshylardyń bári tek búgingi kúnniń saýlyǵyn ǵana oılap, ózderine buıyrǵan bıliktegi konstıtýsııalyq merzimin tynyshtyqpen atqarýdy ǵana kózdeıtin bolsa, jalpy ǵalamdyq máseleler sheshilmegen kúıinde qala beredi. Muny «men kórmesem – meni de kórmeıdi» dep sanaıtyn túıequstyń biligindeı sanasyz sheshim dep sanaımyn. Ondaılardyń esimderi bılikten ketken boıynda umytylady. Tek ǵalamdyq máselelerdi sheshýge qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkenindeı úles qosa alǵan kóshbasshy ǵana tarıh sahnasynda máńgi qalýǵa laıyqty. Bizdiń Prezıdentimiz sondaı kóshbasshylardyń biri ekeni daý­syz. Halyqaralyq uıymdar, ult kóshbasshylary qoldamasa, óz bastamalarymen eshqandaı da máselelerdi sheshýge qudireti jetpeıdi. Ony búgingi kúngi BUU sheshimderi naqty kórsetip otyr. Bir kezderi ult lıderleri batyl qoldaǵandyqtan, barlyq sheshimderi de oryndalatyn bul uıymnyń búgingi sheshimderi nomınaldy qujattarǵa aınalýda. Máselen, bir-aq Soltústik Koreıaǵa qarsy qabyldanǵan sheshimniń ózin alatyn bolsaq, iske aspaı qaǵaz júzinde qalyp otyr. Budan basqa da qandaı ádiletti sheshimder kúni búginge deıin oryndalmaı keledi. Sonyń kesirinen barlyq álemniń kóz aldynda bir boljalsyz memleket jappaı qyryp-joıatyn qarý-jaraqtaryn eshkimnen aıy­lyn jyımaı jetildire túsýde. Erteńgi kúni onyń kimge qarsy qoldanylatynyn da eshkim  boljaı almaıdy. Bir kezde ıadrolyq qarý-jaraq syrttan jasalatyn soqqylardy toqtatýǵa múmkindik beredi degen túsinik qalyptasqan. Búgingi tańda ol da eskirip bara jatqan uǵym. О́ıtkeni, sol Soltústik Koreıa ıadrolyq qarýyn barynsha jetildirgen bolsa, ony tek qorǵanys quraly etip ustap otyra qoıýy neǵaıbyl. Kóshbasshy bolyp otyrǵan tulǵalarynyń da keıbir zańsyz, sotsyz jasaı salatyn jeke-dara shuǵyl sheshimderi estigen jannyń tóbe shashyn tik turǵyzady. Sonymen qatar, DAISh sııaqty terrorıstik toptardyń boljalsyz qylyqtary, adamzat HHI ǵasyrǵa jetip, bári de turaqtandy dep sanap otyrǵanda aıaq astynan ózderiniń memleketin quryp alǵan «jetistikteri» de álemdik beıbitshiliktiń alańdaýshylyǵyn týǵyzyp otyr. Ondaılardyń jolyn taýyp, ıadrolyq qarýdyń jeńil túrlerine qol jetkizý qaýpi de joq emes. Aıaq astynan alyp aımaqqa, júzdegen qalalar men olardyń mıllıondaǵan turǵyndaryna zańsyz bılik júrgizip, «memleket quryp» alǵandarǵa mundaı másele qıyn bolyp pa? Mine, osyndaı, ǵalamdyq aýqymda shyǵyp jatqan terrorızmge qarsy da tıimdi sharalar áli kúnge qoldanylmaı keledi. Kerisinshe...  oǵan qarsy kúrestiń atyn jamylyp, ózderiniń geo­saıası ahýalyn kúsheıtýge, jaq­tastaryn molaıtyp alýǵa tyrysýshy memleketter de bar... Sondaı-aq, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri degen ınstıtýt ta óziniń ýaqyty ótken amal ekenin kórsetip berdi. Bes turaqty músheniń biri qarsy bolsa boldy – BUU-nyń eshqandaı sheshimi qabyldanbaıdy. Al turaqty músheler arasynda ózara qyryn qaraıtyn ustanymdaǵy memleketter otyr. Olardyń ózara qyrǵı-qabaqtyǵynyń kesirinen BUU-nyń mindetti túrde oryndalýǵa tıisti sheshimderi de aıaqsyz qalady. О́ıtkeni, bireýi «veto» quqyn paıdalansa, sheshim qabyldanbaıdy. Sondyqtan, bul ınstıtýttyń jumysyn da túbegeıli ózgertetin shaq týdy. Álemdik ahýaldyń bo­la­­shaǵyna alańdaıtyn bol­ǵan­dyqtan, Elbasy Nursultan Nazarbaevty osy máselelerdiń bári tolǵandyratyn sııaqty. Sondyqtan da ol óziniń manı­fesinde soǵys vırýsy jan dúnıesi baı emes jandardy ǵylymı jańalyqtardy qoldana otyryp, soǵysqa umtyldyrýǵa shaqyryp tur. Onyń ústine, adamdardyń sanasyn mılıtarızm ýyty jaýlap alǵan. Qazir 1 mıllıardtan astam atý qarýy qolda júr, dedi. Odan ári, búgingi tańda soǵys qaýpi ǵalamdyq aýqymdaǵy  tragedııalyq shyndyqqa aınalýy ábden múmkin, deı kelip, N.Nazarbaev dúnıejúzine «Soǵys­syz álem» atty aýqymdy baǵ­darlama qabyldaý qajettigin dáleldep berdi.  Bul – ulttyq soǵystar men janjaldardyń vırýsyn joıý jónindegi úılesimdi jáne jaýapty is-áreketterdi aıqyndaýǵa tıisti jahandyq strategııa. Onyń úsh basty qaǵı­daty tómendegideı dep olardy sanamalap berdi:  birinshiden, qazirgi kezdegi birde-bir soǵysta jeńimpaz bolmaıdy jáne bola da almaıdy, onda bári de jeńiledi. Ekinshiden, jańa soǵysta jappaı qyryp-joıatyn qarýlar – ıadrolyq, hımııalyq, bıologııalyq jáne ǵylym jetistigi negizinde oılap tabylatyn basqa da kez kelgen qarý túrlerin qoldanýdan qashyp qutylý múmkin bolmaıdy. Bul búkil adamzattyń qyrylýyna alyp keledi. Jáne osyǵan kimniń jaýap beretinin anyqtaýdyń ózi de kesh bolady jáne jaýap beretin adam da tabylmaıdy. Osy yqtımal qaýip-qaterdi qazirgi ulttyq lıderler men saıasatkerler jáne olardyń keıingi býyn ókilderiniń barlyǵy aksıoma retinde túsinýge tıis. Úshinshiden, memleketter arasyndaǵy barlyq talas-tartystardy retteý úshin beıbitshilik pen qaýipsizdikke teń jaýapkershilik, ózara qur­met jáne ishki iske aralas­paý qaǵıdattaryna beıimdelgen beıbit únqatysýlar men syndarly kelissózder negiz bolýy kerek. Odan ári N.Nazarbaev ony qurýdyń joldaryn kórsetip berdi. Búgingi tańda álemniń progressıvti bóligi bul manıfesti tolyq qoldap, oǵan ózderiniń alyp-qosatyn usynystaryn aıtyp, qyzý talqylaýda. Ony biz otandyq jáne sheteldik BAQ betterinen, kúndelikti ómirde kórip otyrmyz. Árıne, osyndaı barynsha ózekti taqyryp barlyq esti sanalarǵa jetetini aıqyn. Jeksenbaı DÚISEBAEV, Parlament Májilisiniń depýtaty

О́zara senim – órkendeý kepili

Men Ońtústik Koreıanyń as­tanasy Seýl qalasynda týyp-óstim. Kıonhı ýnıversıtetiniń ıadro­lyq ınjenerlik fakýltetin támamdadym. 2007 jyly erikti re­tinde Qazaqstanǵa kelip, Aqtó­bege turaqtadym. Maǵan Qazaq eli birden unady, halqy dalasyndaı keńpeıil. Sondyqtan, jeti aıdyń ishinde tilderdi oqytý ortalyǵynan memlekettik tildi meńgerip aldym. Zaıybym Sara ekeýmiz eki bala ósirip, tárbıelep otyrmyz. Qazaq­tarǵa baýyr basyp kettik. Qazir Abaı Qunanbaevtyń, Berdibek Soqpaqbaevtyń jáne basqa da qazaq aqyn-jazýshylarynyń shyǵar­malaryn oqımyn. Bolashaqta dombyra tartýdy úırenýge talaptanyp júrmin. Sara ekeýmiz koreı tilin úırengisi keletinderge sabaq beremiz. Qazaqstan – kóp ultty biregeı memleket. Munda kóptegen etnos­tardyń ókilderi tatý-tátti, birlikte turyp jatyr. Qazaqstannyń bolashaǵy zor memleket ekeni sózsiz. Táýelsizdik alǵanyna 25 jyldyń júzi bolǵan jas memlekettiń osy ýaqytta jetken tabystaryn Prezıdent N.Nazarbaevtyń sarabdal saıasatymen sabaqtastyrý oryndy bolmaq. Qazaqstan kóp­tegen memlekettermen beıbit qaty­­nas ornatyp, ekonomıkalyq baılanystardy ny­ǵaıtyp jat­qanyn kózimiz kórýde. Qazaqstan álemdik daǵdarysty eńserýdiń joldaryn anyqtap aldy dese de bolady. Eń bastysy, Qa­zaqstan Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýdan bas tartý jónindegi batyl qadamy, sondaı-aq, bitimgershilik bastamalary álemge ónege bolýda, tiline, dinine jáne násiline qaramastan, barsha halyqqa oı salýda. Al ıad­rolyq qarýdyń qanshalyqty qaýipti ekenin kózi qaraqty, kó­kiregi oıaý azamattardyń barlyǵy biledi. Ja­qynda Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik týraly sammıt sheńberinde Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi jarııalandy. Bul bastamany álemdik qo­ǵam­dastyq qyzý qoldaıdy dep oılaımyn. Qazir ár jerde bolyp jatqan qarýly qaqtyǵystar men lań­kestik áreketter, bosqynshylyq álemde beıbitshilikke jeter eshteńe joq ekenin aıqyn ańǵartýda. Budan sabaq alý kerektigi osy ma­nı­fes­te naqty aı­tylǵan. Álemniń ár shalǵaıyndaǵy elder arasynda dostyq qarym-qatynas ornatý ýaqyt talaby ekeni daýsyz. Sondyqtan, bul manıfest adamzat úshin baǵa jetpes qundylyq bolyp tabylady. Qazaqstan basshysy endigi jerde ıadrolyq qaýipsizdikke qatysty sózden iske kóshý kerek ekendigin manıfeste kórsetip berdi. Qazaqstan ózara senimdilik negizinde kóptegen memlekettermen halyqaralyq qatynastardy nyǵaıta túsýde. Sonyń ishin­de Ońtústik Koreıamen de ekono­mıkalyq baılanystardy nyǵaıtý qadamdary jasalyp jatqany qýantady meni. Koreıalyq kásip­kerler, ǵalym-dárigerler ekijaqty tıimdi baılanystar ornatýǵa múddelilik tanytýda. Mine, qaı elge de osyndaı tatýlyq pen turaq­tylyq tuǵyryn bekitetin qarym-qatynas kerek. Nursultan Ábishulynyń beıbitsúıgish sarabdal saıasatynyń áleýetine erekshe senim artamyz. Manıfeste aıtylǵan ıadrolyq qarýdan bas tartý, ony beıbit maq­satqa asa saqtyqpen paıdalaný týraly usynystaryn álem mem­leketteriniń basshylary qoldaıtynyna senimim mol. Ony buqaralyq aqparat qural­daryndaǵy manıfest týraly pikirlerden ańǵaryp otyrmyz. «Álem. HHI ǵasyr» atty beı­bitshilik manı­fesiniń mańyzy óte zor ekeni qolǵa ustatqandaı belgili. Laıym, beıbit ómirge kireýke túspesin, álemde tynysh­tyq bolsyn.  Son Sı MEN, Sedjong han atyndaǵy koreı tili ortalyǵynyń dırektory (Ońtústik Koreıa)  AQTО́BE