Danyshpan Abaıdan bastaý alyp, Maǵjan arqyly jańa beleske kóterilgen qazaqtyń tasqa túsken jazba poezııasy HH ǵasyrda Qasymnyń órshil jyrlarymen jalǵasyp, Muqaǵalımen birge tutas dáýirdi qurady.
Árıne, qazaq poezııasy qashanda talantty aqyndardan kende bolǵan emes. Alaıda, tutas poetıkalyq mektep qalyptastyrǵan, artyna qalyń býyn qalamger ertken shaıyrlar sırek. Sondaı sańlaq aqynnyń biri – Qasym Amanjolovtyń aty qashanda qazaq jyrymen qatar atalady. Qasymnyń ómirsheń óleńderi, shynaıylyqqa sýarylǵan shynshyl shyǵarmalary ózi sheksiz súıgen ultynyń qaltqysyz súıispenshiligine bólendi. Muqaǵalı aıtqandaı «janartaý aqynnyń» otty jyrlary qazaq poezııasyn múlde jańa sapalyq deńgeıge kótergen fenomen boldy.
Qoǵamtaný ǵylymynyń atasy, Ámir Temirdiń zamandasy áıgili Ibn Haldýnnyń sózimen aıtsaq, órkenıet te, ult ta adam sııaqty. Ol da týady, ósedi, órkendeıdi, sosyn quldyrap, kelmeske ketedi. Olardyń ǵumyrynyń árqalaı bolyp keletini tamyrynyń tereńdigimen, dástúriniń dińgegimen, rýhynyń bekemdigimen, ishki ımmýnıtetiniń beriktigimen ólshenedi. О́zge óktem kúshter jer betinen joıyp jibergisi kelgen kezde ıakı taǵdyry áldeqalaı talqyǵa túsken tusta ult, halyq mańdaıy jarqyraǵan, kórik keýdeli, kesek minezdi, parasat-paıymdy perzentterin dúnıege ákelip, ózin quryp ketýden saqtaıdy. Syn saǵatta ult muratyn tý etken azamattardyń qaısybiri óziniń amanat arqalaǵan jan ekenin bilmeýi de kádik. Olardyń arasynda erligimen eldiń eńsesin tiktegen jaýjúrek batyr da, daýylpaz únimen jurttyń qalǵyǵan rýhyn oıatqan aqyn da, uıqydaǵy ultynyń sanasyna sáýle shashqan ǵalym da, jol tappaı sendelgen topty serkedeı sońyna ertken kósem de, oraq tildi sheshen de, tipti, júregi shoqtaı janǵan, bostandyq jolynda qurban bop, aqyry esimi eleýsiz qalǵan óndirdeı belgisiz jan bolýy da ábden múmkin. Bizdińshe, HH ǵasyr degen alapat alasapyran zamanda «bolý nemese bordaı tozýdyń» aldynda turǵan halqymyzdyń rýhanı qalqanyna, ishki ımmýnıtetine aınalǵan alyptardyń biri – tuıǵyndaı shymyr tulǵasymen ot pen oqtyń arasynda shynyǵyp kelip, tegeýrindi jyrlarymen bultty ashqan kúndeı bolyp jarq etken jasyn aqyn – Qasym aqyn!
Kemel daryn, kesek tulǵany ádette zaman, tarıhı ahýal týdyrady, ómir súrgen ortasy qalyptastyrady degen pikirdiń jany bar. Qasym fenomeni taqyr jerden kezdeısoq paıda bolǵan tamyrsyz qubylys emes. Qasıetti Qarqaraly jerinde kindik qany tamyp, Mádıdiń jyrlaryn jattap ósken Qasym Semeıde oqyǵan tusta alashshyl rýhty boıyna sińire bastady. Qasym shyǵarmashylyǵynda Alash aqyny Maǵjannyń úlgi-áseriniń kóptigi de bizdi osyndaı oıǵa jeteleıdi.
Zamanynda tepsinip teńdik suraǵan marǵasqa Mahambettiń adýyndy joryq jyrlarynyń rýhy bar, tatardyń ulttyq aqyny Ǵabdolla Toqaıdyń izi qalǵan Oraldyń da Qasymnyń shyǵarmashylyǵyndaǵy orny bólek. Sondyqtan bolsa kerek, «jalynǵa qyzyǵyp», «daýylǵa qumartyp», «jelmen jarysyp» ósken Qasymnyń poezııasyndaǵy aıryqsha qýatty, erekshe tegeýrindi, adýyndy otty joldar jaýyngerlik daýylpaz jyrlardyń jańǵyryǵyndaı seziledi. Qubylǵan zamanda qubylasynan jańylmaǵan qaısar aqyn osylaısha baǵzydan jetken jyraýlyq saryn men alash rýhty órshil jyrlaryn eýropalyq úlgidegi qazirgi zamanǵy poezııanyń keremet boıaýlarymen úndestire bildi.
Qasym – shyn mánindegi ult aqyny, ulttyq aqyn. Bul turǵydan alǵanda keńestik kezeńde «qazaq» degen qasterli sózdi dál Qasymdaı asqaq únmen, asa maqtanyshpen qoldanǵan ekinshi bir aqyndy kezdestirý múmkin emes.
«Eı, tákappar dúnıe,
Maǵan da bir qarashy!
Estımisiń, sen meni,
Men – qazaqtyń balasy!» – dep kúrkireı jyrlaǵan ol kúlli dúnıege qazaq bolyp ún qatty.
Rasynda, qazaqtyń HH ǵasyrdaǵy poezııasynda Maǵjannan soń aqyndyq qýaty dál sondaı deńgeıde jarqyraı kórinip, halyqty dúr etkizgen Qasymnan ózge esim sol aralyqta bolǵan joq. Qasymnyń shyǵarmashylyǵy shyrqaý shyńyna kóterilgen 40-50-jyldardan soń Muqaǵalıǵa deıingi aralyqta da dál osyndaı jaǵdaı qaıtalanǵan sııaqty kórinedi.
Bul rette Qasym óz shyǵarmashylyǵyndaǵy qanyq ulttyq boıaýymen, keremetteı kesteli kórkem tilimen, en dala tósinde esken erke jeldeı erkin ári órshil rýhymen tutas býyndar aralyǵyndaǵy altyn arqaý boldy. Qasym Maǵjan bastaǵan Alash ádebıeti men Muqaǵalımen birge qaıta órlegen qazaq óleńiniń arasynda altyn kópir qyzmetin atqardy.
Qazaq qoǵamynyń orny tolmas qasireti bolǵan otyzynshy jyldardaǵy repressııa, qýǵyn-súrgin jáne qysymmen tunshyqtyrylyp, eriksiz óship qalǵan Maǵjannyń órshil rýhyn Qasym zor daýyspen qaıta jalǵady. Maǵjan men Qasymnyń qalam terbeýindegi uqsastyq pen úndestiktiń qadam attaǵan saıyn kezdesetinine aıqyn kóz jetkizdik.
Máselen,
«Arystanmyn, aıbatyma kim shydar,
Jolbaryspyn, maǵan qarsy kim turar?!» degen Maǵjannyń áıgili jyr joldary keńestik qysymdaǵy Qasymda:
«Ashýyn ber arystannyń,
Júregin ber jolbarystyń!» – degen aıbyndy tilekke ulasty.
«О́rtke shomylyp óskendikten», «ishtegi órtti jasyra almaǵan» Qasym aqyn Maǵjannyń sarynymen «Kún», «Táńiri» degen uǵymdardy qaıta jańǵyrtty. Tereń tamyrlarǵa boılap, tarıhı sanany jańǵyrtyp, «Kún bop týyp, kúnshe súıgen» ol «Kúnnen týǵan» Maǵjansha «О́zim táńir – bir quda» dep jyrlady. Qalamy men qarýyn qatar ustap, «seriniń semserindeı sertke tapqan óleńin» aqberen otty jyrlarǵa oraǵan adýyndy aqyn buǵaýǵa baǵynbaı, alyp qurlyqty at tuıaǵymen dúbirletken baıyrǵy bahadúr babalaryndaı býyrqanyp, býsanyp sóıledi.
Maǵjan jyrlaryndaǵy erkindiktiń bir sımvoly – en dalada erkin esetin erke jel. Sondyqtan bolsa kerek, ózge óleńderinde kóptep qoldanylýmen qatar, Maǵjanda «Jel» taqyrybymen atalatyn derbes eki jyr bar. Bul, árıne, kezdeısoqtyq emes. Bul rette Qasymnyń:
«Men – daýyldyń ulymyn,
Tura almaımyn daýylsyz.
Qarsy alýǵa daıynmyn,
Soqsa da daýyl damylsyz» – degen joldary Maǵjanmen keremetteı úndestik, jalǵastyq tabady.
Osy jel men daýyl sóz-balamalary keıinnen eki aqynnyń erkindikke qushtar tabıǵatyn tanytatyn assosasıvti termındik sózderge aınalyp ketti. Al Qasymnyń aqyndyq bolmysyn jarqyrata ashyp, qalam qýatyn anyq tanytqan alǵashqy jyr jınaǵynyń aty «Daýyl» ekeni kózi qaraqty oqyrmanǵa jaqsy belgili. Bul beıneli sóz shynynda da Qasymnyń burq-sarq etken minezdi, qyzý aqyndyq qýatyn tanytatyndaı.
Osyndaı «maǵjandyq saryndar» Qasymnyń qalamynda qaıta oıanyp, qazaq óleńiniń qutty qonysymen qaıta qaýyshqanyn ashyq aıtpaý ádilettilik bolmas edi. Qasymnyń «Saıran taý, samal jaılaý, syrnaıly ózen», – dep súıispenshilikpen jyrǵa qosqan Saryarqanyń sary dalasyn Maǵjan bir kezde «Saryarqa saıran jerim-aı!», – dep jyrlaǵan bolatyn.
Osy oraıda, bodan kezde qazaq eliniń astarly sıpatyn bildiretin «Saryarqa» sózi termın deýge laıyq sımvoldyq sóz qyzmetin atqarǵan-tyn. Týǵan elge degen perzenttik tabıǵı mahabbatyn keń kósilip, erkin, ashyq jyrlaı almaǵan aqyn, qalamgerler osyndaı ádiske júgingen edi. Mine, Maǵjan leksıkasyndaǵy osyndaı sımvoldyq uǵymdardy Qasym dál taýyp, qaıta tiriltti, arnasyn keńeıtti. Bul, rýhtas eki aqyn shyǵarmashylyǵynyń sózsiz sabaqtastyǵy.
Qasym týraly oılaǵanda, eń aldymen, onyń ómir týraly keń aýqymdaǵy fılosofııalyq oı-paıymdarynyń túıini tárizdi áıgili «О́zim týraly» atty tolǵaýy eske túsetini anyq. Aqynnyń oǵan qanshalyqty mán bergenin osy shyǵarmasyn uzaq jyldar boıy jazǵanynan ańdaýǵa da bolady. «О́zim týraly», beınelep aıtqanda, Qasymnyń ózine ózi qoıǵan eskertkishi ispetti. Ańdaǵan adamǵa onyń osy tolǵaýy men Maǵjannyń «Jan sózi» atty uzaq jyry arasynda da aıqyn úndestik pen uqsastyq bar.
Minezi «órtke tıgen daýyldaı» bolǵanymen, jany názik Qasym aqyn Maǵjannyń lırıkalyq jyrlaryn erekshe úndestikpen jalǵastyra bildi. Osyndaı rýhanı týystyqty qos aqynnyń «Oramal» degen ortaq atpen atalǵan óleńderinen de anyq ańǵaramyz. Tek taqyryby ǵana emes, maǵynasy men saryny, tipti býyn sanyna deıin uqsastyq baıqalatyn attas óleńderge shaıyrlar maıdanǵa attanǵan muńlyq jannyń saǵynyshyn arqaý etken. Bul oraıda Maǵjannyń «Oramaly» Qasymnyń qalamynan:
«Oramalǵa, tileseń,
Júregimdi orap al.
Kirshiksiz aq oramal,
Kóz jasymmen jýǵanmyn.
Janym sendik, qabyl al,
Bir sen úshin týǵanmyn.» – dep qaıta týǵandaı bolady.
Maǵjan men Qasym murasynda osyndaı attas, taqyryptas, oraılas óleńder kóp. Aıtalyq, eki aqyn da «Alataý» dep óleń shyǵaryp, ekeýi de sulý Kókshege arnap jyr marjandaryn tizgen.
Qasym men Maǵjannyń óleńderiniń úndesetin tustarymen qatar ómirlerinde de birin biri qaıtalaıtyn kezeńder boldy. Maǵjandy 30-shy jyldary «ultshyl-baıshyl aqyn» dep qýǵyn-súrginge salǵan keńestik ker zamandaǵy surqııa saıasat 50-shi jyldary Qasymdy da dál sondaı jeleýmen qaralap, qysym kórsetti. Eki aqynǵa taǵylǵan mundaı «aıyp» negizsiz emes bolatyn. Olar shynynda da halqyn sheksiz súıgen ultshyl aqyndar edi.
Qasym Amanjolov, árıne, óz zamanynyń perzenti. Ol keńes ókimetiniń tusynda erjetti, oqydy, onyń keıbir ıgilikterin kórip, maıdanda «ortaq Otandy» birge qorǵady. Degenmen, bolmysy bostandyqty tý etken onyń jyrlarynda ozbyrlyqqa kónbeý, óktemdikke tózbeý, ádiletsizdikke qarsy turý sezimi aıqyn baıqalady. Máselen, Qasymnyń:
«Basqanyń «jerin, sýyn» tartyp alyp,
Bir tamshy tatyrmapsyń shóldegenge.
Talaı «er» qalǵan jalǵyz jetim bolyp,
Talaı áıel qalypty jesir bolyp,
Talaıdyń aýyzynan jyryp jepsiń,
Sorlatypsyń talaıdy «kesir» bolyp.
Tarıhyńdy tekserip, tergep jatyr,
«Lıga nasıı» syqyldy qurylǵan top» – degen jyr joldary sol tusta saltanat qurǵan zulymdyqqa qarsy jazylǵandaı áser qaldyrady. Qasymdy keńinen tanymal etken soǵys jyldaryndaǵy, jalpy maıdan, erlik taqyrybyndaǵy jaýyngerlik jyrlary – qazaqtyń baǵzydaǵy joryq jyrshylary – jyraýlar poezııasynyń qaıta jańǵyrǵan alapat rýhy deýge laıyq. Bul turǵydan alǵanda, Qasym Amanjolov óziniń aldyndaǵy kúresker aqyn Mahambettiń joryq jyrlaryn qaıta tiriltip, ony jańa zamanǵa laıyqty túrde qaıta jalǵastyrdy.
Qasym Amanjolovtyń óleńderindegi órshil rýh pen aqjarma sezim, aıryqsha jańashyl beınelilik, kórkemdik kórý keńistiginiń keńdigi barshany tánti etip, oqyrmandy birden baýrap aldy. Onyń ystyq sezimge toly syrshyl óleńderi joǵarydaǵy sııaqty asa áserli teńeý, tapqyr sóz, tosyn sýretpen qabysqanda oqyrmanǵa ǵalamat áser beretin qudiretke ıe.
Qazaq degen halqyn qaltqysyz súıgen Qasym Amanjolov Maǵjan sııaqty erkindikti, bostandyqty ańsap:
«Ese tıer, enshi alar,
El bolsam dep oılaýshy em.
Qazaqpyn dep aıta alar,
Men bolsam dep oılaýshy em» dep ashyq jazdy.
Degenmen, oıǵa tusaý, tilge kisen túsken keńestik kezeńde «túri – ulttyq, mazmuny – stalındik» syńarjaq saıasat pen sosıalıstik realızm degenin istetpeı turmady. «Ultshyl» dep aıyptalǵan Qasym aqyn teperish kórip, mańdaıy tasqa tıdi. Soǵan qapalanǵan qaısar aqyn:
«Álde meni tap dushpany deı me eken,
Menen qorǵap taptyń qamyn jeı me eken,
Álde meni tap jolynan taıǵan dep,
Seskene me kórip «qubyjyq» bir bóten» – dep jazdy.
Aqynnyń densaýlyǵynyń nasharlaýyna, ǵumyrynyń qysqa bolýyna, shyǵarmashylyǵynyń tusalýyna sózsiz áser etken turmystyń tarshylyǵy, baspanasyzdyq máselesi ekeni belgili. О́ziniń izin basa shyqqan Muqaǵalıdyń sózimen aıtqanda «Qasym-taǵdyr» sol kezgi qazaq qoǵamynyń basyndaǵy ahýaldy sezimi sergek aqyn júreginen ótkize sýrettedi, ǵumyr keshken áleýmet ómirin ádemi lırıkaǵa ushtastyrdy. Sonyń nátıjesinde ol qazaq ádebıetine tutastaı áleýmettik saryn alyp keldi.
Qansha taýqymet tartsa da, «týǵan jer topyraǵynda tip-tik ósken qara emendeı qasarysqan» Qasym-qazaq qaıysqan joq, taǵdyryna moıyǵan joq, ol «dozaqtyq jalynyna janyn salsa da, janam dep seskenbedi». О́zi aıtqandaı, «arpalys alaquıyn zamanalar arbasyp turyp alsa da», erkindik ańsaǵan aqberen aqyn tákappar turysynan, tekti qalpynan jańylmaǵan qalpy tize búkpeı ómirden ótti. Ol óziniń erkimen ómir súrdi, óz qalaýymen ǵumyr keshti, «kúlemin be, jylaımyn ba – tek óz erkim» dep, kúlse – qýanǵannan emes, jylasa – qınalǵannan emes, tek ózi qalaǵandyqtan ǵana solaı etetinin jarııa etti. Qıyndyqtar qabyrǵasyn qaıystyrsa da, eshkimge alaqan jaımady, bezbúırek jasandy júıeniń qysastyǵyna moıymady. Onyń tákappar bolmysyn syndyryp, moıyndatqysy kelgender onyń ár qadamyna tosqaýyl qoıdy. Alaıda, aqyn:
«Jyǵylam dep júre almaımyn jaı basyp,
Júgiremin kıip-jaryp, aıqasyp,
Múlgı bersin, ilbı bersin qorqaqtar
Ish pystyryp, jalt-jult qarap, baıqasyp» – dep, «keýdesinde tynǵan daýyl kúshtiń tý alyp qaıta shyǵar» sátin kútti. Jaýlary senimsizdik tanytyp, ynsapsyzdary «janyn kúıdirip, qasqyrdaı talaǵanymen», onyń boıyna erekshe rýh bitti: «ulan-baıtaq týǵan eli kókiregine tutas syıyp, «ot shashqan janartaýdaı» júregine erekshe qýat, kúsh berdi. Ol endigi ómiri men óleńin týǵan eline arnady. Daýylpaz aqynnyń:
«Týǵan el, bul dúnıede sen bolmasań,
О́zimdi otqa atar-em áldeqashan» – dep jyrlaýy da sondyqtan.
Aýyr ǵumyr keshse de erkindikke umtylyp, bostandyq alar baqytty bolashaqqa sengen aqynnyń asyl armany azattyqpen birge aıdaı aqıqatqa aınaldy. Onyń qýatty daýysyn Muqaǵalı bastaǵan shoǵyrdaı top ilip áketip, táýelsizdikke jalǵady. Mine, táýelsizdik tuǵyryna qonǵan qutty beleste ardaqty aqynynyń toıyn búkil halyq bolyp dúbirletip toılap jatyr. Endeshe, dúnıede qazaq degen týǵan eli barda Maǵjannyń muragerindeı bolǵan Qasymnyń janartaý jyrlary da máńgi jasaı beredi.
Aqyn baqyty degen de osy shyǵar.
Darhan QYDYRÁLI, tarıh ǵylymdarynyń doktory.