Búgingi kúnderi qazaq tiliniń jańa álipbıine baılanysty másele qoǵamda qyzý talqylanýda. Elimiz ben balalarymyzdyń bolashaǵyn oılaǵan adamǵa shyn máninde latyn árpine kóshý qajet dep oılaımyn.
О́tken ǵasyrdyń 1929-1940 jyldary latyn árpinde boldyq. Búginde kez kelgen azamat latyn álipbıin bilmese de onyń ishindegi áripterdi oqı alatynymyzǵa senimdimin. Orys, aǵylshyn tilderin de úırenip, ana tilimizdeı meńgerip jatyrmyz ǵoı. Sondyqtan qıyndyqtar týmaıdy dep bilemin. Jastar qazirgi 42 áripke qaraǵanda 25 tańbadan turatyn latyn álipbıin tez úırenip alady. «Ne úshin latyn árpine kóshýimiz kerek?», degen suraq tóńireginde gazet-jýrnaldardan kóptegen maqalalardy oqyp, tanystym. Men Elbasynyń pikirimen tolyq kelisemin. Damyǵan 30 eldiń qataryna kirýdi josparlap otyrǵan memleketimizdiń solarmen terezesi teń bolýy úshin de bul reforma qajet.
Saıası mańyzdylyǵy jaǵynan aıtqanda, kırıllısamen sińip kirgen otarlyq sanadan arylý úshin de onyń saıası mańyzy zor. Ekinshiden, latyn jazýy qoldanysqa ońaı, ıgerýge yńǵaıly. Oǵan qosa jaratylys ǵylymdary jaǵynan da qoldanysta dáldiligi men qolaılylyǵyn dúnıejúziniń ómir tájirıbesi dáleldedi. Jer betinde latyn álipbıi barlyq salada qoldanylatyny baıqalady. Barlyq dári-dármek ataýlary, matematıka, fızıka, hımııa formýlalary, kóptegen termınder, mamandyqtarǵa qatysty ǵylymı ádebıetter – barlyǵy da latyn álipbıimen baılanysty ekenin baıqaýǵa bolady.
Latyn grafıkasyn qoldanatyn barlyq elderdiń álipbıindegi árip sany tildegi fonemalar sanynan áldeqaıda az bolýy da onyń jetistigi bolyp tabylady. Latyn árpine kóshý − túbi bir, tarıhy ortaq túrki halyqtarymen jaqyndastyra túsetini de mańyzdy faktorlardyń biri. Olarmen birlese otyryp, gýmanıtarlyq ǵylymı-zertteýlerdi jańa satyǵa kóterýge múmkindikterimiz kóbeıedi. Latyn álipbıine kóshý – qazaq halqynyń alǵa jyljýyna, jańa zaman talabyna saı ósip-órkendeýine bolashaqta elimizdiń jan-jaqty damýyna úlken úles qosyp, jemisi men jeńisin ákeleri sózsiz.
Roza ÁLIBEKOVA,
Aqmola oblysy
О́rkenıetti sheshim
Álipbı aýystyrý ultymyzdyń tarıhyndaǵy eń mańyzdy oqıǵalardyń biri bolyp tabylady. Sondyqtan osyndaı memlekettik mańyzy bar iske úlken jaýapkershilikpen qaraǵanymyz jón. Latyn álipbıine kóshý arqyly Qazaqstannyń túrki álemimen baılanysy odan ári arta túsedi. Elimizdiń memlekettik mártebesine zor yqpal etedi. Sonymen birge shetelderde turatyn qandastarymyz úshin óz atamekenimen qarym-qatynas jasaýdy da jeńildete túser edi. Jalpy túrik halyqtarymen birge bolýdyń bir úlken joly – ortaq álipbıde júrý. Bolashaqta túrik halyqtarynyń jazýdaǵy birligi saqtalatyn bolsa, negizgi maqsattarymyzdyń biri oryndalǵan bolar edi. Tipti ózge ulttardyń da qazaq tilin oqýǵa, zertteýge degen suranysyn týǵyzýy ábden múmkin.
Latyn álipbıine kóshý – jaı álipbıdi aýystyra salý emes, ol biz úshin órkenıetti sheshim. Latyn álipbıine kóshken tusta bizdiń utatyn jaqtarymyz kóp. Tilimizdegi qazirgi jat dybystardy tańbalaıtyn áripterdi qysqartyp, sol arqyly qazaq tiliniń tabıǵı taza qalpyn saqtaýǵa múmkindik alamyz. Qazaq tilin oqytqan ýaqytta basy artyq tańbalarǵa qatysty emle, erejelerdiń qysqaratyny belgili. Ol mektepten bastap barlyq oqý oryndarynda oqytý úrdisin jeńildetedi. Latyn álipbıine kóshý – qazaq tiliniń halyqaralyq dárejege shyǵýyna múmkindik beredi. Qazaq tiline kompıýterlik jańa tehnologııalar arqyly halyqaralyq aqparat keńistigine kirigýge tıimdi joldar ashylady.
Sondaı-aq túbi bir túrki dúnıesi, negizinen, latyndy qoldanady. Bizderge olarmen rýhanı, mádenı, ǵylymı, ekonomıkalyq qarym-qatynasty, tyǵyz baılanysty kúsheıtýimiz kerek. Bul bizge eń qajetti dúnıe. Sondyqtan latyn álipbıine kóshkenimiz durys dep esepteımin. Ol úshin barsha halyq esh alańdaýsyz latyn álipbıine kóshýge psıhologııalyq turǵydan daıyn bolýy kerek. Barsha halyqqa yńǵaıly, qarapaıym, uǵynyqty latyn álipbıin tańdap alǵanymyz jón. Tilimizdegi dybystarǵa sáıkes qaripterdi tańdap, saýatty jazýǵa laıyqty álipbıdi qurastyrýymyz qajet dep bilemin.
Aıjan KARTAEVA, S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ-dyń kafedra meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
О́SKEMEN