A.Súleı­menovtiń «Adasqaq» povesi otyz jyldan keıin drama­ tilimen sóı­ledi

M.Áýezov atyn­­daǵy aka­demııalyq drama teatry­ usynǵan «Adasqaqtyń» sah­na­lyq nusqasyn jasap, yqsham­daǵan belgili ádebıet synshysy, mádenıettanýshy Álııa Bó­pe­janova bolsa, qatpary qalyń, astary mol kúrdeli shyǵar­ma­nyń bas-aıaǵyn qamtyp, rejıs­sýra tilimen tápsirlegen Áý­bá­kir Rahımov. Ilgerirekte A.Sú­leımenovtiń «Tórt taqta – jaı­namaz», «Qyz­daı jesir – shtat qysqartý», «Jetinshi palata», «Kek» sekildi fı­loso­fııa­­lyq máni tereń pesalaryn sahnalaǵan Á.Rahımov «Adas­qaqpen» otyz jyldan be­ri «aýyrmasa» dál osyndaı­ keń aýqymdaǵy danalyqty maı­dan qyl sýyrǵandaı etip, dınamıkaly dramaǵa aınaldyra alýy ekitalaı edi. Asqar shy­ǵar­mashylyǵyndaǵy eshkimge uq­samaıtyn til, oı, stıl erek­sheligimen erterek tanysqan sheberge ǵana baǵynatyn kesektik bul.

Spektakldiń ınssenırovkasyn jasaǵan Á.Bópejanova shyǵarmanyń ózegin saqtaı otyryp, Birjan ómir súrgen kezeńge tán ahýaldy, Aqan – Birjan – Abaı tizbegin kóteretin eń mańyz­dy dıalog-dińgekti durys irik­teı alǵany týyndynyń to­­lyq, birtutas sahnalyq shy­ǵarma bolýyna múmkindik ber­gen. Spektakldiń máńgi qozǵaýshy kúshi mahabbat pa – bar jáne ol qandaı mahabbat deseńizshi, aspandaǵy aıǵa, Abaı­­dyń aınamkózine azýyn bi­legen essiz álde esirik sezim. Eliniń sózin sóılep, erkesine aınalǵan ánshiler óz kezeńiniń baı-manabynyń qoljaýlyǵy boldy ma – bolǵan. Barmaq bas­ty, kóz qysty jemqorlyq pa – derttiń tamyryn sol zamannyń topyraǵynan da taýyp alasyz. Jalpaqshesheı, jaǵympazdyq she – jaılap alǵan. Jadaǵaı, jaby ánshilerińiz be – olar búgin ónip shyqqan joq, ólermender Birjan men Aqannyń ózin de jabyqtyrǵan. Osynyń bári búgingi kórermenge ǵajap tanys oqıǵalar. Birjan – Ápish, Birjan – Abaı, Birjan – Aqan, Birjan – Pań Nurmaǵambet, tipti Birjan – Táshmat arasynda órbıtin dıalog-spektaklde biz izdegen ózektilik kezek-kezek kórinis taýyp jatty.

Spektakl óń men tús arasynda, eki álemniń ortasyndaǵy keńis­tikte ótedi. Áldeqashan o dúnıe­lik bolǵan jaqyndarynyń bári – óbektep, janynan shyqpaıtyn jan jary Ápish, Janbotanyń qysastyǵy, Pań Nurmaǵambettiń nyǵymetine bólengen kúnder, Abaımen kezdesýi, Aqanmen qa­ýyshýy – kenet Birjannyń jadynda qaıta jańǵyrady. О́lim al­dyndaǵy alań-eleń dúnıe. Kú­nál­ary kóz aldyna kelip jatyr. Ar azaby tán azabynan aýyr. Uıat adamdy ómir boıy qýalaıdy, mine, Birjandy da aqyry ýysyna túsirip, óletin sátinde be­tine shyjǵyryp basyp jatyr. Bir­jannyń eki aıaǵy men eki qoly taq­taıǵa tars tańýly, baılaýly jipti sheshkisi kelip bulqynady. Aǵash taqtaı bolǵanymen, rejıs­serdiń paıymynda, bul – ar taq­taıy. Birjannyń jantásilim eter aldyndaǵy jarty saǵattyq, bál­kim jarty mınóttik jan qınalysyn Á.Rahımov bir jarym saǵattyq dramaǵa qurǵan. Rejısser Birjannyń ajal al­dyndaǵy arylýyn, arymen, áni­men aryzdasýyn tutas dramaǵa aı­naldyrarda, ár shtrıhty, ár detaldy meılinshe oılastyrǵan. Qara kıingen qaraqshylardyń kózine ázireıil bolyp kórinip, qaıta-qaıta sabap ketetin tusy – osqylap jatqan Birjannyń óz kúnálary.

Fánımen qoshtasyp jatqan­daǵy qas-qaǵym sátte kúnádan arylýdyń bir múmkindigi, jalǵyz joly qazaqtyń saltynda baǵzy zamannan «baquldasý» atalǵany aıan. Negizgi qaqtyǵys – Birjan men Abaı, sońyra Birjan men Aqan arasynda óristep, biri ma­hab­bat, ar ıdeıasyn, biri án, óner ıdeıasyn túrli qaıshylyqta qaý­zaǵanymen, bulardy ortaq lı­nııaǵa biriktirip turǵan osy baq­ul­dasý.

Birjan sekildi kúrdeli ári tereń, qazaq mýzyka álemine erekshe áser etken qýatty qubylysqa «Adasqaqpen» eskertkish soqqan Asqar Súleımenov onyń qara­paıym qalypqa, jalpaq uǵymǵa syıa qoımaıtyn jumbaǵyn sheshý­di dittegenin osy spektakl anyq ań­datady. Áıeldiń namysynan án­niń qudiretin, ánshiniń altyn basyn bıik qoıǵan Abaıdyń al­dyndaǵy ókinish ólimnen de kúsh­ti bolyp órtep barady qazir. Abaı­men jaýaptasýy – órtegen arymen jaýaptasýy.

Al Aqanmen kezdesýi shıyr­shyq atqan sharpysýǵa toly. «Men ǵashyqtyqty mashyq qylǵan sen emes. Kóńilim qulamasa, bar­maı­myn da, almaımyn. Úzdige qal­sam, ker dombyra ázirge dúmi­men túsip jarylǵan joq. Biraq ja­­dyńda jelimdep saqta: meniń bir ánim matap bergen qyryq to­ǵyz» deıdi Aqan. «Án mal ma son­da?» deıdi Birjan. «Án – zar. Zar hám minájat. Al mal ma, joq pa, ony ózińnen sura». Aqan ustazyna zor aıyp taǵyp tur. «Ándi kóńildestiń qalyńmaly sııaqty paıdalanasyń, al men úshin zar jáne minájat» dep tur. Aqan úshin án degen – mahabbatqa, adaldyqqa degen minájat. Án qudireti degen bar. Ol – ardyń úni. Aqan Birjanǵa «sen jumsaldyń» deıdi. «Sen ánińdi, ónerińdi, ataǵyńdy malǵa sattyń». О́nerdi dúnıe-maldyń jolyna jumsadyń dep kiná taǵyp tur. Al óner jumsalmaýy kerek. Azdy-kópti ǵumyrynda jalǵan ómirden mán izdegen rýhy bıik Birjannyń jantásilim aldyndaǵy shyndyǵy shoshyndyrmaıdy, kerisinshe, súısindiredi. Bul úshin Birjandy esh jazǵyra almaısyń. Sebebi artyna ólmeıtin, ómirsheń án qaldyryp ketken Birjannyń ózi ómir súrgen qoǵamnyń shart­ty zańdylyqtaryna moıyn­sunbaı, tirshiliktiń mánin óner­diń bıiginen tabý úshin bári­nen bezinip, rýhanı arpalys­pen ǵumyr keshkeni onsyz da kóp­shilikke burynnan belgili shyn­dyq emes pe? Birjannyń minezindegi eń mańyzdy qasıeti – ózin-ózi túsinbeı, ádildik tappaı, qorshaǵan ortasynan qorǵan, tirek taba almaı, bárinen beti qaıtyp, ókinip, alasurý, soǵan sáıkes keıip­keriniń ishki jan dúnıesin ashatyn áreket, shtrıhtar taýyp, qubyltýǵa janyn salǵanyna qarap Birjan – Bekjan Turystyń rólge tyńǵylyqty daıyndyqpen kelgenin baıqatady. Búkil spek­takldiń júgi bir ózine kóbirek túsetin Birjannyń kesek beınesi Bekjandy ııa «bar», ııa «joq» jasaıtyn, kórermenniń aldynda kúrdeli synaqtan ótkizetin jaýapkershiligi mol ról bolatyny aıan edi. Akterlik talanty, mý­zykalyq qarymy synalatyn tus osy. Akterlik ishki qýaty mol B.Turys Birjannyń boıyn kernegen yzany, oıyn búkpeı aıtatyn tikminezdiligin, ánshiniń ishin órtep bara jatqan kúıinishin, rýhanı kúızelisin bir boıaýmen emes, jan-jaqty sheberlikpen ashyp kórsetti.

Qoıylymnyń mazmunyn ashý­ǵa qyzmet etip turǵan dekorasııa­ny qurýdaǵy sýretshi Murat Sapa­rovtyń eńbegin de atap ótý oryn­dy. Qara kóleńke sahnadaǵy qara kıimdi qaraqshylardyń go­tıkalyq áser berýi, Láılim-shy­raqtyń hor qyzdarynyń ara­synan tabylýy, qaıta-qaıta qaq­paqylǵa túsetin qańbaq sekildi dóń­gelek shar – spektakldiń utymdy oı-tujyrymy. Shar – dúnıe-qańbaq. Qańbaqtyń obrazy. Al qańbaq – halyqtyń obrazy. Olar osy qańbaqtyń ishinde otyr. Jel aıdasa domalap júre beredi. Abaı men Birjannyń, Birjan men Aqannyń dıalogynda olar bir-birine bar ekpinimen qańbaq domalatady. Osyndaı uly adamdardyń eregesinde halyq qańbaqsha domalap, qaı jaǵyna jyǵylaryn bilmeıdi. Eki uly adam egesti me, ortasynda halyq topalań bolady. Tegeýrindi re­jıs­serlik tyń sheshim. Rejısser halyqty eki ulynyń dıalogynyń ishine tastady da, otarshyldyq ıdeologııadaǵy qazaqtyń haliniń qandaı bolatynyn qapysyz kórsetti. Tikenek shardyń ishin­degi halyq qyzyl ala qanǵa boıal­ǵan. Halyq qansyrap torda otyr, al ánshisi baı-baıshykeshtiń shash­baýyn kóterip, ánin aıtyp, áńgimesin qyzdyryp júr. Trıýmf suraq osy – al halyqty kim­ oılaıdy? Baı-baıshykesh pe,­ álde halyqpen aradaǵy del­­­dal Pań Nurmaǵambetter me?­ Rejısser Á.Rahımovtyń kórer­mendi osy suraqtyń tóńireginde oılandyrǵysy kelgen maqsatyn batyl qadam dep baǵalaýǵa ábden turarlyq.

Birjannyń sońyna qal­dyr­ǵan mýzykalyq mol mu­rasynyń qaı-qaısysy da sahnada shyrqalýǵa suranyp tu­ratynyna qaramastan, za­ma­nynyń ádiletsizdigine, zor­lyq-zombylyǵyna kúıine oty­ryp shyǵarǵan tragedııaǵa to­ly bir ǵana «Temirtastyń» tań­dalyp, leıtmotıv retinde alynýy spektakldiń salmaǵyn arttyra túsken. Bul – Birjannyń janaıqaıy. «Temirtas» – jalpy, «Adasqaq» qoıylymynyń temirqazyǵy, julyn-júregi. Ara­da endi júz, myń jyl ótse de, ár zamannyń óz Birjany bolaty­nyna, onyń zary birde ý, birde dári bolyp, osy oqıǵalardyń tap osylaı qaıtalana beretinine mynaý «Temirtas» kýá bola bermek...

Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY