Aqyn qaryndasynyń armany (M. Jumabaev týraly)

Sonyń bárinen maqurym-máńgúrt bolǵanymyzdy kesh túsindik. «Halyq jaýy» degen kimder?» degen suraqtyń jaýabyn bizge dáris oqyǵan  professorlar 60-jyldardyń basynda dóp basyp aıta almaı at-tonyn ala qashatyn. Sol ǵalym aǵalarymyzdyń ózi bálen jyl sol abaqtynyń «myqtylary» bolǵanyn keıin ǵana túsindik. 

60-jyldardyń orta tusynda qazaq eliniń zııaly shamshyraqtarynyń sáýlesi nurlanyp «Halyq jaýy» degen aqyn-jazýshylar aqtalyp, tórden oryn alǵan shyǵarmalaryn talasa-tarmasa oqı bastadyq, esimderimen tanystyq.

Zaman ózgerdi.

90-jyldardyń ishinde uzaq ýaqyt esimin tolyq bilmeı, keıbireýlerden ǵana emis-emis estigenimizben shyǵar­malary birjola joıyla jazdaǵan Maǵjan Jumabaevtyń týǵan baýyry Qalıjannyń qyzy Raıhan Shonaevamen kezdesý baqytyna ıe boldym. Bul jóninde «Egemen Qazaqstan» gazetinde tolyq maqalam shyqqan. О́ziniń týǵan ákesinen «bezinip» arǵy atalarynyń atymen júrgen Raıhan apaıdyń kóz jasyn, ishki kúızelisin túsindim. Raıhan apaı arqyly Maǵjannyń ekinshi baýyry Muhamedjannyń qyzy Gúlqanys apaımen jaqynyraq tanysqannan bastap, onyń  muń shalǵan júzinen ómirden ábden azap shekkendigi baıqalýshy edi.

Gúlqanys apa muńly júzin maǵan qarata:

– Oqyǵan, bilimdi, sulý kelbetti Beken­niń jeti ulyna qazaqı kózqaraspen aıtar bolsam, kóz tıdi me, álde kóreal­maýshylyq qyzǵanysh boldy ma, Keńes úkimeti baýyrlaryma qyrǵıdaı tıdi ǵoı, –dep eńiregende kóz jasyna etegi tolatyn. – Ákem Muhamedjan  aıdalyp, abaqtyda talaı jyl jazyqsyzdan jazyqsyz otyryp keldi. Sońynda qalǵan bas kótereri men bolyp qaldym. Bar bolǵany 12-13 jastamyn. Anam bolsa syrqaty meńdep tósekten tura almady, sońymnan ergen kishkentaı Raıhan sińlime bir úzim nan taýyp berý ońaı bolǵan joq. Kún sýyq, dala kezip aǵash butaqtaryn jınastyramyn, úıge kelip ot jaǵamyn. Bolar bolmasqa úı jylynýshy ma edi? Dala bórisine talanyp qala jazdaǵan kezim de boldy. Esime alýdan qorqamyn. Áıteýir Allanyń qoldaýymen, talaı jyl abaqtynyń beınetin kórgen ákem oraldy. Týǵan jer, ósken ólkeni tastap, jan saýǵalap kelgen Taraz turaqty mekenimizge aınaldy. Kısek kıimge, isher asqa zar bolyp ótken balalyq shaǵymnyń kúni qurysyn.

Kózine tunǵan jasty qol oramalynyń shetine súrtken ananyń moıynynan qushaqtaǵan qyzy Shaızada:

– Apashym, ómir boıy Jazekeńdi saǵynyshpen ańsap kelesiń. Seni qýantaıyn dep otyrmyz.

Eleń etken Gúlqanys apa, Shaızada­nyń qolyndaǵy Maǵjannyń baspadan shyqqan tuńǵysh óleńder jınaǵyn kórgende:

– Jazekem tiri ekensiń ǵoı, ólmepsiń. Mynaý tirshiligińniń aıǵaǵy. Áli áripi tolyq kebe qoımaǵan, betine úzik-úzik tamǵan kóz jasyna bólengen kitaptyń syrtqy muqabasynda turǵan Maǵjan sýreti men Gúlqanys apanyń baýyrǵa degen saǵynyshyn, júrek tusyna qysqan aǵaly-qaryndastyń júzdesýin tilmen jetkizý ońaı emes-ti.

 Talaı jylǵy júrekte qatyp qalǵan muzdyń qıyrshyǵy erigendeı, ókinishi mol ómir taýqymetin tartqan jannyń ishtegi sheri dep uqtym.

 Bekennen taraǵan týǵan-týys, baýyrlary Maǵjandy «Jazeke» deıdi eken. О́miriniń kóbi jylaý-syqtaý, qorlyqpen ótken Gúlqanys anasyn Shaızada ómir boıy arqalap ótýge daıyn edi. Shaızadanyń arqasynda, kóptiń qoly jetpeıtin, elimizdiń sulý tabıǵaty mol jerlerin aralap tamashalady, em-domnyń shıpasyn, rahatyn kórdi. Anaǵa degen mahabbat sirá, osyndaı-aq bolar.

Toǵyz qursaq kótergen Gúlqanystyń, ómirden kórgen azaby men qýanyshy qatar júrdi. Balalarynyń meıirim shýaǵynan nár alǵan apa baqytsyz da emes edi. О́mir boıy saǵynyshpen Jazekem dep ótken aǵasynyń artyndaǵy asyl muralaryn, Maǵjandy izdeýshi, baǵalaýshy qalyń qaýym halqy baryn kórdi. Eńdeshe, Gúlqanys apanyń baqyt sáýlesin endi eshkim sóndire almas. Anasy qaıtys bol­ǵanda Shaızada birneshe kún jer baýyr­lap jatyp qaldy. Kózimiz kórdi. Kózi jasty, kóńili qaıaý Shaızadany qalaı jubatarymyzdy bilmedik.

– Shaızada, sen de anasyń. Altyndaı qyzdaryń Aııa, Leıla bar. Turmystaryń el qyzyǵatyndaı, basyńdy kóter, – dep qatqyldaý únmen sabyrǵa shaqyrdym.

Birde  meni úıine shaqyrdy:

– Aqyldasatyn sharýa bar. Roza hanym, apamnyń kózi tirisinde ózine de aıtqam, maquldady, – dep bir áńgimeniń shetin shyǵardy.

Ne aıtar eken dep turmyn.

– Solaqaı saıasattyń qurbany, jazyq­syz atylyp ketken Alash azamaty Maǵjan Bekenulynyń eskertki­shin ózimniń qarajatymmen jasatyp, qazaq­tyń astanasy Astananyń tórine qoıǵyzamyn! Moskvanyń qaq ortasynda turǵan Pýshkın eskertkishin kórip pe ediń, dál soǵan uqsatamyn, – dedi ár sózin salmaqtap

– Pýshkın orys poezııasynyń patshasy bolsa, Maǵjan qazaq, tipti túrki tildes halyqtary poezııasynyń patshasy ǵoı, dep dedim  men de onyń oıyn qoshtap. 

 Shaızada qýanǵanda, qatty nalyp renjigende kózi ushqyn shashyp, ottaı jaınap ketetin.

– Maǵjan Jumabaev halyq adamy, el-jurtynan alar maqtaý-marapaty az bolmas. О́mir boıy Jazekesin saǵynyp ótken anam Gúlqanys aldyndaǵy óshpes balalyq mahabbatymnyń belgisi bolsyn!

Maǵjan aǵanyń óz kindiginen urpaǵy bolmaǵanymen jıen-qaryndastyń azamattyǵy meni taǵy da súısindirdi.

 Árkimniń qolynan kele bermeıtin shyǵyny mol qarjy tileıtin kólemdi dúnıe. Oıyń durys, oılanarlyq is dep kúmiljip qaldym.

Men Astanadamyn, ol Almatyda edi. Bir kúnderi telefon shaldy.

– Qoladan jasatyp jatyrmyn, músinshisi Edige Rahmedıev degen jigit. Jaqynda aıaqtalyp qalar. Astananyń qaı kóshesi laıyq, oıyńda júrsin, – dedi.

Buryn-sońdy eskertkishpen aına­lyspaǵan basym, Astananyń ádemi kóshelerin oısha súzýdemin. Oıym ár tarapqa bólingen men, Abaı kóshesi men Seıfýllın kósheleriniń ara­lyq tusyndaǵy «Jastar» saraıyn qolaı­ly kórdim.  Naǵyz demalys orny. Oıym­­dy Shaızadaǵa jetkizip edim, birden maqul­dady. Endi tek ákimshilik qoldasa?...

Umytpasam 2013-2014 jyldary bolýy kerek. Astana ákimine kirip shyq­qan Shaızada «Eskertkish ornatý erejesine» baılanysty M.Jumabaev kóshesiniń bo­ıynda turatyndyqtan, ákimniń kelisýi boıynsha L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetiniń korpýsy aldyna qoıylatyn boldy. Jas­tar jú­retin oryn ózime unady dedi. Jer be­ril­di, eskertkish bitse ornatý­dyń qıyn­dy­ǵy bola qoımas degen úmitpen júrmin.

Aıaq astynan Shaızada ómirden ozdy. Ajal aıtyp kele me, jylap-syqtap, týǵan-týys balalarymen kóz jasymyz­dy kól qylyp biz qaldyq. Qaıran Shaıza­da, orny tolmas qaza. Basqa túsken aýyrt­palyqtan óz-ózimizge kele almaı, uzaǵyraq júrip aldyq. Artynda qalǵan sharýa shash etekten.

Degenmen, óziniń aqyldylyǵymen iskerligimen keıbir er azamattyń qoly­nan kelmeıtin jeke qojalyq kompa­nııa­syn ashty. Jan jylýyn aınala­syn­daǵy jany jaralanǵan jetim-jesirlerge, qal-qadirinshe kómektesken Shaızadanyń álsiz áleýmetten alǵan batasy az emes edi. Ál-Farabı atyndaǵy ýnıversıtet qabyrǵasyndaǵy Maǵjan shyǵarma­syn zerttep júrgen stýdentterge 2-3 jyl boıy shákirtaqy tólep turdy. Maǵjannyń sózine jazylǵan «Iаpýraı» ánin toı-dýmanda aıtyp, efırden kórinbeı júrgen Ádilbaıdy (atyn durys jazbasam, keshirim ótinemin –avt.) súıreı  júrip radıoǵa ánin jazdyrtty. Án úzilmeı, úzdik ánniń biri dep sanaldy. О́ziniń qarajatymen Maǵjan Jumabaevtyń ómiri jaıynda kıno túsirtkizdi. О́mirdi súıe bilgen, ónerge qushtar Shaızada Nurbekqyzynyń kópke tıgizgen shapaǵaty mol bolatyn.

Tiri adam tirshiligin jasaıdy demekshi, bir jyldan keıin Leılaǵa (qyzy) telefon shalyp, Maǵjan eskertkishi jaıynda sóz qozǵadym.

– Roza apa, onyń sońynan júgiretin ýaqyt joq. Jer máselesi qalaı sheshi­ler eken, sony siz qolǵa alsańyz, dedi.  Sodan Shaızadamnyń amanatyn oryn­daýǵa shyndap kiristim. Astanadaǵy Aııa qyzynyń tanysy Saltanat Maǵjan­ǵa qatysty bir býma qujattardy qoly­ma tapsyrdy. Qujattardy retke kelti­rip, aldymen Astananyń jer bólý basqarmasyna barǵanymda, ondaǵylar tenderden ótpegendigindikten, qujatty qabyldamaıtyndaryn aıtty.  Eki aıaqtyń kúshimen talaı esik ashylyp, jabyldy. Bir-birine siltegen bıýrokrattarǵa ne istersiń? Sol eki ortada eki jyldan astam ýaqyt artta qaldy. Júıke de toza bastady. Qalalyq, aýdandyq ákimder men sáýlet salasy basshylarynyń bas qosý otyrysynda komıssııa quryldy. Maǵjan eskertkishiniń jobasy ekran arqyly komıssııa múshelerine  kórsetildi. Bir aýyz­dan joba qabyldandy. Jer berildi.

Isimiz bitkendeı qýanýdamyz. Bul tek basy eken.

Sport jáne Mádenıet mınıstriniń qaý­ly­sy, qalalyq Sáýlet-qurylys bas­qar­­­ma­synyń qaýlysy bar, áıteýir talaı qaýly­nyń tirkemesi bar pap­kanyń betin jap­qandaı edim. M.Juma­baev kóshesi bo­ıyn­daǵy Eýrazııa ýnıversı­tetiniń stý­dent­ter korpýsynyń aldynan oryn berildi.

Almatydan jetkizilgen Maǵjannyń qoladan quıylyp jasalǵan daıyn músinin Astanaǵa qondyrýǵa qarajat máselesi sheshilmeı áýre-sarsańǵa tús­kenin nesine jasyraıyn. Eshkimniń atyna kúıe jaqqym kelmeıdi. Alash arysy M.Jumabaevtyń 125 jyldyǵyna oraı Astanamyzdyń tórinen oryn alaryna senimdi edim. Halqynyń bostandyǵy, elim-tilim dep jer jastanǵan Maǵjan Juma­baevtyń, amanaty aıaqsyz qalǵan Shaı­zada­nyń rýhynan uıalamyn. Maǵ­jan­daı marǵasqamyz Astana tórinde asqaq­tap turýǵa laıyq tulǵa edi-aý. Amal qansha?!

Soltústik Qazaqstan oblysynyń basshysy Qumar Aqsaqalov myrzanyń poezııa patshasy Maǵjan Jumabaev eskert­kishin arnaıy kólikpen Astana­dan Petropavl qalasyna alǵyzyp, tuǵyryna qondyrtýy, naǵyz qazaqtyń namysshyl azamatynyń erligi dep túsinýge bolady.

Roza Júnis,

jýrnalıst