XVI-XVIII ǵasyrlardaǵy Qazaq handyǵynyń joǵary bıliginde bolǵan tarıhı tulǵalardy bılik qurǵan ýaqytynyń uzaq-qysqalyǵyna, júrgizgen ishki-syrtqy saıasatynyń belsendiligine, el tarıhynda sińirgen eńbegi men onyń mańyzyna, soǵan baılanysty esimderiniń tanymaldyǵyna qaraı shartty túrde úsh topqa bólýge bolady. Birinshi topqa asa tanymal tulǵalar – Kereı han men Jánibek han, Qasym han, Haqnazar han, Táýekel han, Esim han, Jáńgir han, Táýke handar ense, kelesi topqa – qalyń kópshilikke onsha tanys emes, esimderi kóp aıtyla bermeıtin tulǵalar – Mamash han, Ahmet han (Qoja Ahmet han), Toǵym han, Buıdash han, Jánibek handardy (Esim han uly) jatqyzýǵa bolady. Al úshinshi topqa Buryndyq han, Tahır han, Tursyn han, Shyǵaı han enedi.
Shyǵaı han – qazaq tarıhynda óte az ýaqyt bılikte bolǵanymen, onyń tikeleı urpaqtary Qazaq handyǵynyń týy túpkilikti jyǵylǵanǵa deıin eki jarym ǵasyr bılik júrgizdi. Qazaq handyǵynyń jyǵylǵan týyn qaıta kóterýge kúsh salǵan Kenesary han da osy Shyǵaı hannyń urpaǵy bolyp keledi.
Shyǵaı han – Qazaq handyǵynyń negizin salýshylardyń biri – Jánibek hannyń nemeresi, Jádik sultannyń kóp uldarynyń biri. Jánibek hannyń toǵyz uly bolǵany belgili. Ortaǵasyrlyq derekterdiń shejirelik málimetterinde onyń ákesi – Jádiktiń esimi Jánibek hannyń toǵyz ulynyń eń kenjesi retinde sońynan beriledi. Qadyrǵalı Jalaıyr óz eńbeginde Jánibek hannyń toǵyz uly týraly mynadaı málimetter aıtady: «Onyń (Jánibek hannyń) uldarynan nemerelerine deıin tarqalyp kóp urpaq ósip-óndi. Biraq olardyń árbiri bir uryq (áýlet) bolyp óz ýálaıattarynda patshalyq quryp bılep ótti» deı kele, úsh uldy Qasym handy, Úsek (Úsnak, Uzaq) handy jáne Jádik handy «han» laýazymymen jazady da, Qambar men Ádikti «sultan» dep kórsetedi. Al qalǵan tórt ul: Irendjı sultan (Jırenshe), Mahmýd sultan, Janysh sultan, Tynysh sultan jáne olardyń urpaqtary týraly eshqandaı málimetter jazbaıdy.
Shyǵaı hannyń ákesi Qadyrǵalı Jalaıyrdyń jáne taǵy basqa ortaǵasyrlyq avtorlardyń derekterinde «han» laýazymymen aıtylýyna qaraǵanda, ol Qazaq handyǵyndaǵy bir iri ulystyń bıleýshisi bolsa kerek. «Shejireler jınaǵynyń» avtory «Jádik hannyń kóptegen áıel men kúńi boldy, onyń balalary da kóp edi» dep, odan ári «Onyń asa áıgili dańqty uldary: Toǵum han, Bókeı sultan, Shyǵaı han men Málik sultan. Sońǵy ekeýiniń sheshesi Abaıqan begim edi» dep jalǵastyrady.
Keıbir zertteýshilerdiń Jánibek hannyń eki ulyn – Jádik pen Ádik sultandardy bir adam dep qabyldap, sońǵysy qaıtys bolǵan 1503 jyldy – Shyǵaı han ákesiniń ómirden ozǵan jyly dep túsinetindigin jáne mundaı tujyrymnyń qate ekendigin T.I.Sultanov óz zertteýlerinde dáleldegen. «Shejireler jınaǵyndaǵy» málimetterge qarap, Jádik hannyń shamamen qaı jyldary qaıtys bolǵanyn anyqtaýǵa bolady. Qadyrǵalı Jalaıyrdyń: «Jádik han Shaǵym myrzamen soǵysyp, Jylandy tóbede bir ulymen birge shahıt boldy. Onyń qabiri Úrgenishtegi Baqyrǵan atada jatyr» degen málimeti XVI ǵasyrdyń 20-30-shy jyldary bolǵanyn kórsetedi. Shaǵym myrza, ol – Sheıh-Muhammed (Shıhym, Sagım dep te aıtylady) XVI ǵasyrdyń 20-30-shy jyldary noǵaı ulystarynda zor bedelge ıe bolǵan Musa bıdiń uldarynyń biri. Qazaq handyǵynyń «ýaqytsha álsireý» kezeńinde 70-ke jýyq qazaq sultandarynyń qaza tapqany týraly derekterde aıtylsa, Shyǵaı hannyń ákesi solardyń biri bolǵan.
Shyǵaı han ómiriniń sultandyq kezeńi jóninde Qadyrǵalı Jalaıyrǵa súıensek, ol bylaı dep baıandaıdy: «Shyǵaı hannyń hıkaıasy árqashan onyń batyrlyǵymen málim, máshhúr boldy». Osy bir sóılemniń ózi bizdi Shyǵaı hannyń jas shaǵyndaǵy jeke bolmysynan habardar ete alady. Ol taqqa keler kezdegi jasy seksenge taıap qalsa, onda onyń dúnıege kelgen kezi shamamen XVI ǵasyrdyń alǵashqy jyldaryna sáıkes keledi. Al Qazaq handyǵy úshin eń aýyr bolǵan sol ǵasyrdyń 20-30-shy jyldary Shyǵaı sultan orda buzatyn jasta edi. Osy jyldary batystaǵy noǵaı myrzalarymen, Maýrenahrdaǵy shaıbanılyq sultandarmen jáne Shyǵys Túrkistandaǵy shaǵataılyq sultandarmen bolǵan sansyz shaıqastardyń bel ortasynda júrip, jas sultan retinde batyrlyǵymen, batyldyǵymen kózge túsken sekildi. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, osy jyldary syrtqy jaýlarmen bolǵan kóptegen shaıqas pen urysta jetpiske jýyq han men sultan qaza tapsa, Shyǵaı osylardyń bárinen aman qalyp otyrady. Búkil Deshti Qypshaqqa onyń ataq-dańqy osy jyldary taralyp ketse kerek. Q.Jalaıyrdyń málimeti osyny kórsetip otyr. Al «Sharaf-name-ıı shahı» eńbeginiń avtory Hafız Tanysh onyń ómir joly týraly: «... dalada erjetip, uly isterdi jasaýda nebir qıyndyqtardy basynan ótkerdi, kóp ýaqyttar boıy ómirdiń tátti men ashy dámin tatty» dep beınelep sýretteıdi.
Haqnazar hannyń 40 jyldaı bıligi tusynda Shyǵaı qazaq qoǵamyndaǵy eń tanymal tulǵalardyń birine aınalady. Ortaǵasyrlyq musylman avtorlarynyń derekteri men orys tilindegi resmı qujattarda onyń esimi Haqnazar hanmen, Jalym sultanmen birge atalady. Hafız Tanysh: «Haq-Nazarhan, Jalym-sultan, Shyǵaı-sultan, Dostaı-sultan sekildi qazaq bıleýshileri (padıshahan-ı kazak) basqa da baýyrlarymen jáne uldarymen Talas ózeniniń boıynda ornalasty» dep baıandasa, osy jyldardaǵy orys tilindegi derekterdiń málimetterinde qazaq bıleýshileriniń esimderi «Haqnazar han, Shyǵaı sultan, Jalym sultan jáne taǵy basqa sultandar» dep ret-retimen aıtylady. Bul keltirgen derekterdiń bári Shyǵaı hannyń resmı túrde bılikke kelgen kezine deıingi qazaq qoǵamyndaǵy mártebesi men el basqaryp otyrǵan bıleýshi top arasynda alǵan ornyn kórsetse kerek.
Ázirge tarıh ǵylymyna belgili jáne ǵylymı aınalymǵa engizilgen derek málimetterinde Shyǵaı hannyń esimi Haqnazar hanmen birge XVI ǵasyrdyń 60-shy jyldarynyń sońyndaǵy qazaq-noǵaı qatynastaryna baılanysty kezdese bastaıdy. Bul jyldar Qazaq handyǵynyń qaıta órleý kezeńindegi jan alysyp, jan berisip jatqan jyldar bolatyn. XVI ǵasyrdyń 50-shi jyldarynyń ortasyndaǵy Noǵaı Ordasyndaǵy saıası jáne ekonomıkalyq daǵdarystar noǵaı jurtyn qatty kúızeliske ushyratyp, eldi Úlken noǵaıly jáne Kishi noǵaıly dep atalatyn eki bólikke bólip jibergen bolatyn. Saıası kúrester barysynda noǵaı myrzalarynyń bir bóligi qazaqtardy panalaýǵa májbúr bolady. Mine, osy jyldary Haqnazar han, Shyǵaı sultan jáne taǵy basqa sultandar bastaǵan qazaq kúshteri Edil-Jaıyqqa deıingi jerlerdi qaıtarý úshin kúresti bastap ketedi. Osy jyldardaǵy kúres barysynda alǵash ret Shyǵaıdyń esimi orys derekterinde kezdese bastaıdy. 1569 jyly noǵaılarǵa baryp qaıtqan orys elshisi Semen Malsev: «...ı Kazatskıe ordy Aknazara sarıa ı Shıgaıa sarevıcha ı Chelyma sarevıcha, a s nımı 20 sarevıchev, prıhod ıh byl na Nagaı, ı byl boı pısal...», dep habarlaıdy.
1579 jyldan bastap Haqnazar han, Shyǵaı sultan jáne basqa qazaq sultandarynyń is-áreketteri ońtústik baǵytta, Maýrenahrdaǵy shaıbanılyq sultandarǵa qatysty júrgizile bastaıdy. Osy kezdegi oqıǵalar barysyn tarıhshy Hafız Tanysh birshama jaqsy baıandaıdy.
XVI ǵasyrdyń 40-shy jyldary Maýrenahrda bastalǵan saıası daǵdarys sol ǵasyrdyń 70-shi jyldary odan ári órshı túsip, kúres shaıbanılyq sultandardyń eki toby arasynda júredi. Deshti Qypshaqtaǵy «kóshpeli ózbekter» memleketiniń 1428-1469 jyldardaǵy bıleýshisi bolǵan Ábilqaıyr hannyń eki shóberesi – II Abdallah han men Baba sultan kúres otyn odan ári qyzdyrady. Olardyń shyǵý tegi bylaısha tarqatylady: Ábilqaıyr hannyń 11 ulynyń ekinshisi Qojamuhammed, odan Jánibek sultan, onyń 12 ulynyń eń kishisi – Eskendir han, Eskendir hannan – II Abdallah han, al Ábilqaıyr hannyń toǵyzynshy uly – Súıinish qoja sultan Ulyǵbektiń qyzy Rabıǵa begimnen týǵan. Odan Naýryz Ahmed han (Baraq han), onyń segiz ulynyń úshinshisi – Baba sultan.
1550-1570 jyldary Maýrenahrda II Abdallah han eń kúshti saıası kúshke aınalyp, shaıbanılyq sultandardyń ıelikterin birte-birte kúshpen baǵyndyra bastaıdy. 1557 jyly ol Buharany basyp alady da, ákesi Eskendirdi 1560/1561 jyly Buharada han kóteredi. 1573 jyly Balhty, 1574 jyly Hısardy, 1578 jyly Samarqandy alady. Kelesi qala Tashkent boldy. Tashkentte ol Naýryz Ahmed hannyń úlken uly Derbis sultandy bıleýshi retinde otyrǵyzady. Naýryz Ahmedtiń úshinshi uly Baba sultan týǵan aǵasyn óltirip, ózin han dep jarııalaıdy da, II Abdallah hanǵa qarsy shyǵady. Shaıbanılyq eki han óz jaǵyna Qazaq hany men sultandaryn tartýǵa tyrysady. Sol kezdegi qazaq bıleýshisi – Haqnazar han Baba sultan men II Abdallah han arasyndaǵy talas-tartystarda geosaıası turǵyda Buhara bıleýshisin qoldaıdy. О́ıtkeni Tashkenttiń kúsheıýi Syr boıyndaǵy qalalar men jaıylymdy jerlerge qaýipti bolatyn. Kez kelgen ýaqytta tashkenttik bıleýshiniń jarlyǵymen osy mańdaǵy qazaq rý-taıpalary tonaý men talan-tarajǵa túsetin. Sol sebepti de Haqnazar hanǵa irgedegi qarsylasyn kúsheıtkennen góri alystaǵy qarsylasymen odaqtasý tıimdi boldy. Sol maqsatta Haqnazar han men II Abdallah han arasynda «kelisim men odaq» jasalady.
Baba sultan óz bıligin saqtap qalý úshin nebir qıturqy tásilderdi qoldanady. Birese Buhara hanyna baǵynatynyn bildirse, birese oǵan qarsy shyǵady. Qazaq bıleýshileriniń saıasaty týraly Buharaǵa jalǵan aqparattar berip otyrady. Aqyry ol 1580 jyly sáýir aıynda Sharaphana ózeni boıynda ózimen kezdesýge kelgen Jalym sultandy, onyń eki ulyn, Haqnazar hannyń eki ulyn qapyda óltiredi de, Haqnazar handy óltirýge eń senimdi adamdarynyń biri – shaıbanılyq Býzahýr sultandy attandyrady. Derek málimetinde Haqnazar hannyń naqty qalaı qaza tapqandyǵy aıtylmasa da, biz bul qaıǵyly oqıǵany 1580 jyldyń sáýir aıynyń sońynda bolǵan dep esepteımiz. Osy derektiń 1580 jyldyń 10 maýsymyndaǵy oqıǵalardy baıandaıtyn málimetinde qazaq hany dep Shyǵaı esimi atala bastaıdy.
Zertteýshilerdiń bári Shyǵaı hannyń óz uldarymen Abdallah hanǵa kelýiniń sebebin tolyq túsindirýge tyrysyp keledi. Alǵash ret muny V.V.Velıamınov-Zernov másele retinde kóterip, bylaı dep jazǵan bolatyn: «Shyǵaı han ómiriniń sońynda dalany nege Buharaǵa aıyrbastaǵanyn sheshýge tyryspaımyz. Múmkin, Abdalla hannyń qýatynyń artqany týraly habar jáne taǵy da basqa jaǵdaılar ony ózbekterden pana izdeýge ıtermelegen shyǵar». Al A.P.Chýloshnıkov bunyń sebebin Shyǵaı hannyń qazaq jerindegi bedelinen aıyrylýymen túsindiredi. 2010 jyly jaryq kórgen «Qazaqstan tarıhynyń» akademııalyq basylymynda bul másele tereńirek qarastyrylyp, onyń mynadaı sebepteri bylaısha kórsetiledi: «Teginde, Shyǵaı han amalsyzdan ketken bolsa kerek: ony basqa da qazaq handary qýdalaǵan. Shynyna kelgende, Shyǵaıdyń Abdallah hanǵa ketýine birneshe sebep bolǵan jáne qazaq hanynyń bul saıası qadamyn sol sebepterdi keshendi túrde alǵanda ǵana túsindirip bere alady» deı kele, «Oryn alǵan jaǵdaı ózara qyrqys týǵyzdy, olarǵa syrtqy saıası qıynshylyqtar qosyldy. Qazaq ámirshileri oryn alǵan jaǵdaıdan shyǵar jol izdeýge májbúr boldy da, olar Orta Azııa jaǵyna kóz tikti». Belgili tarıhshy T.Omarbekov te osyndaı tujyrymdardy qoldaı kele, Shyǵaı hannyń Abdallah hanǵa ketýin bylaısha túsindiredi: «Osyndaıda qol astyndaǵy eldi qorǵaı almaı, onyń ústine qazaq sultandarynyń seniminen aıyrylǵan Shyǵaı han amalsyzdan buharalyq Abdolladan kómek suraýǵa májbúr boldy».
Biz de joǵaryda keltirgen zertteýshilerdiń pikirilerimen tolyq qosyla kele, óz tarapymyzdan qosymsha retinde mynadaı oılardy bildiremiz. Shyǵaı hannyń Maýrenahrǵa ketip, sonda qaıtys bolýy jáne sol mańda jerlenýi qazaq handary arasynda bolǵan alǵashqy oqıǵa emes. XVI ǵasyrdyń basynda Muhammed Shaıbanı hannyń qazaqtarǵa qarsy jasaǵan tórt joryǵyna eshqandaı qarsylyq uıymdastyra almaǵan Buryndyq han da, el ishindegi bedelinen aıyrylyp, 1510-1511 jyldar shamasynda óz áýletimen Samarqan jaqqa qonys aýdarǵan jáne de sol jaqta qaıtys bolyp, máńgilik mekenin Úrgenishten tapqan edi.
Eger de Haqnazar hannyń qaza tabýy 1580 jyldyń sáýir aıynyń sońǵy on kúni ishinde bolsa, Shyǵaıdyń «han» laýazymymen alǵash ret jazba derekte atalýy maýsym aıynyń alǵashqy on kúnine sáıkes keledi. Jazba derek málimetine ilingenge deıin-aq Shyǵaıdyń han bolýy ábden múmkin. Soǵan qaraǵanda Haqnazar hannyń qazasynan keıin bir aıdyń o jaq, bu jaǵynda Shyǵaı «han» laýazymyn ıelengen sııaqty. Al qazaq halqynda han saılaý rásiminiń ótkizilý dástúri boıynsha, qaza tapqan handy jerleýden keıin búkil elge habar jiberiledi. Taqqa úmitker ózin qoldaıtyn sultandarmen, bılermen, bektermen, batyrlarmen ashyq túrde, jasyryn túrde kelissózder júrgizedi. Basqasha aıtqanda, hannyń kandıdatýrasy ábden pisip-jetildiriledi. Sodan keıin ǵana han saılanatyn kún belgilenedi. Han saılaý – kóbinese, handy ulyqtaý, rásimdeý, ıaǵnı han kóterýmen aıaqtalady. Sol kezdegi jaǵdaımen salystyra qarasaq, han saılaý rásimi birtalaı ýaqytqa sozylatyn bolǵan. Al Shyǵaıdyń han bolýy joǵaryda aıtqandaı, óte qysqa ýaqytta ótken. Bul degenimiz – Shyǵaıdy han saılaýǵa búkil qazaqtyń saıası jáne bıleýshi toby emes, hanǵa jaqyn az ǵana top qatysyp, óte qysqa ýaqyt ishinde han kótergen. Mine, osydan keıin Shyǵaıdyń el arasyndaǵy bedeli taýdan domalaǵan tastaı quldyraı bastaǵan.
Muny sezgen Shyǵaı han óziniń ishki qarsylastarynan joǵary turý úshin, ózine qoldaý tabý úshin Abdallah hanǵa arqa súıeıdi. Hafız Tanysh qazaq qoǵamyndaǵy qalyptasqan jaǵdaıdan habardar bolyp, Shyǵaı han týraly óz málimetinde «...Shyǵaı Abdallah hanǵa baǵyný beldigin beline baılaıtyndyǵyn jáne (oǵan) berilgendiktiń buǵaýyn moınyna iletindigin habarlady», dep sýretteıdi.
1580 jyldyń maýsymy men 1581 jyldyń maýsymy aralyǵynda Shyǵaı hanǵa qatysty oqıǵalardyń ishinde bireýi ǵana óte qysqasha túrde baıandalady. Ol – Baba sultanǵa qarsy attanyp, jeńilis tabýy. Osylaısha, Shyǵaı han úshin alǵashqy shaıqas sátsiz bastalyp, jalǵasyn tabady. Sóıtip, derek málimetinde onyń 1581 jyly maýsym aıynyń basynda Qaratal degen jerde ornalasqan Abdallah hannyń ordasyna uly Táýekel sultanmen jáne basqa da uldarymen ǵana kelgendigi aıtylady. Derek málimetinen onyń bir eldiń hany bolyp resmı retinde emes, kerisinshe bas saýǵalap, óz elinen qashyp kelgen adamnyń keıpin baıqaýǵa bolady. «Keıbir jekelegen bedeldi adamdar men saraı qyzmetkerleriniń aralasýymen ol (Abdallah hanmen) kezdesý qurmetine ıe boldy». Maýrenahr bıleýshisi óz kezeginde Shyǵaı hanǵa erekshe qurmet kórsetedi. «Sharaf-name-ıı shahı» eńbeginde: «(Shyǵaı hanǵa) erekshe qurmet pen meıirbandylyqtyń barlyq túri kórsetildi, (Abdallah han) oǵan Hodjent jerin ıktaǵa berdi. Ol Shyǵaı handy jaǵymdy ýádelermen úmittendirdi jáne senimdi kómek berýge ýáde berdi (jáne) hanǵa laıyqty toı jasady», dep jazady Hafız Tanysh». Odan ári derek avtory Shyǵaı hannyń óte rıza bolǵandyǵyn jáne árbir saǵat, árbir mınýt saıyn Abdallah handy maqtap óleń aıtqanyn jazady.
Osy keltirgen derek-málimetinen mynadaı jaǵdaılardy kóremiz.
Birinshiden, Shyǵaı hannyń Abdallah hanmen kezdesýi memleketaralyq kezdesý emes, sol sebepti kezdesýdi arnaıy adamdar emes, jeke adamdar uıymdastyrǵan. Budan shyǵatyn qorytyndy – Shyǵaı han Abdallah hanǵa amalsyzdan kelgen.
Ekinshiden, Abdallah han Shyǵaı hanmen teń dárejede emes, kerisinshe, aıaýshylyqpen qarap, meıirbandyq kórsetken. Soǵan qaraǵanda Shyǵaı hannyń jaǵdaıy onsha jaqsy da bolmaǵan.
Úshinshiden, Shyǵaı hanǵa ıktaǵa jer bergen. Abdallah han ózine kerek adamdardy qajet kezinde paıdalaný úshin qol astynda ustaýdy jón kórgen.
Tórtinshiden, Abdallah han Shyǵaı hanǵa senimdi kómek berýge ýáde bergen. Budan túıetin oı mynaý: Abdallah han Shyǵaı han men onyń uldary arqyly Qazaq handyǵynyń isine aralasyp, soltústiktegi kórshisin ózine jartylaı táýeldi etýdi nemese ondaǵy bıleýshi topty únemi saıası arazdyqta ustap otyrýdy maqsat etken.
1581 jyly maýsym aıynyń sońynda Abdallah han Buharaǵa qaıtar jolda Shyǵaı handy Hodjentke jiberedi de, Táýekel sultandy óziniń janynda qaldyrady.
Shyǵaı hanǵa qatysty kelesi jáne sońǵy derekte onyń uly Táýekel sultanmen birge Abdallah hannyń 1582 jyldyń naýryzy men tamyzy aralyǵynda Baba sultanǵa qarsy jasaǵan joryǵyna qatysqandyǵy týraly málimet bar. Baba sultannyń sońyna túsken Abdallah han Ortalyq Qazaqstandaǵy Ulytaý mańynda qarsylasynyń ornalasqanynan habardar bolady da, áskerin sapqa keltiredi. Abdallah han áskeriniń oń qanatynyń avangardyna Shyǵaı handy, Táýekel sultandy taǵaıyndaıdy. Joshy han mavzoleıiniń mańynda ornalasqan Baba sultan qarsylasynyń qımylyna tótep berýge shamasynyń jetpeıtinin bilip, mańǵyttarǵa qaraı qashady. 1582 jyldyń 29 sáýiri kúni Shyǵaı han bastaǵan avangard Baba sultannyń adasyp qalǵan tobyna shabýyl jasap, mol oljaǵa keneledi.
Mańǵyttardan qoldaý tappaǵan Baba sultan keri oralyp, tamyz aıynda Syǵanaq jaqqa keledi. Osy mańda Shyǵaı hannyń uly Táýekel sultannyń áskerı tobyna tap bolady da, urys barysynda qaza tabady. 1582 jyldyń 7 tamyzy kúni onyń kesilgen basy Abdallah hanǵa ákelinedi.
Hafız Tanyshtyń derekterinde Shyǵaı hannyń esimi 1582 jylǵy Abdallahtyń Baba sultanǵa qarsy jasaǵan joryǵynda sońǵy ret kezdesedi. Osyny negizge alyp, tarıhshylardyń bári osy jyldy Shyǵaı hannyń qaıtys bolǵan jyly dep sanaıdy.
Qadyrǵalı Jalaıyr Shyǵaı han týraly: «Aqyrynda ol da dúnıeden ótti. Bul kúnde onyń qabiri Kúmiskentte, Álı Atanyń qasyna jerlengen», dep jazady. Al V.V.Velıamınov – Zernov bolsa, Shyǵaı han «jalǵyz qalyp, qaıtys boldy» dep naqtylaı túsedi.
Shyǵaı hannyń uldary ishinde eki ul ǵana, Táýekel han men Esim han 40 jyldan astam ýaqyt boıy bılikte bolady. Al odan keıin birneshe ǵasyr boıy Qazaq memlekettiligin basqarǵan tulǵalar – Shyǵaı han urpaqtary boldy. Olardyń birnesheýi Qazaq handyǵynyń saıası tarıhynda basty rólderdi atqaryp, halyq jadynda óshpesteı qaldy.
Bereket KÁRIBAEV,
UǴA korrespondent-múshesi,
ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory