Brakon­erlermen kú­­reste tártip kúsheıtiledi

Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Erlan Nysanbaev «ashynǵanda shyǵady ashy daý­sym degendeı», sońǵy jyl­­dary halqymyzǵa, tól tabıǵatymyzǵa orasan shy­ǵyn keltirip, jara­ty­lys­tyń tepe-teńdigin buzýdy bas paıdasy úshin kásipke aınal­dyrǵan qaskóılerge jazany kúsheıte túsý kerektigin málimdedi.

– Kıik – Qazaqstannyń brendi. Álemdegi kıik túr­le­riniń 90 paıyzy Qazaqstan aýmaǵynda shoǵyrlanǵan. Búginde el aýmaǵynda 334 myńdaı kıik bar. 2015 jyl­ǵy indetten 100 myń bas kóle­minde kıik qyrylǵanyn bile­sizder. Sol oqıǵa bolma­ǵan­da qazir olardyń sany jarty mıllıonǵa jetken bolar edi. Qolǵa túsken qas­kóı­lerden 501 dana múıiz tárkilendi. Eń ókinishtisi, tabıǵı biregeılikti saqtaý jolynda áriptesterimizden aıyrylyp jatyrmyz, – dedi E.Nysanbaev.

Sońǵy ýaqytta ǵana bir­ne­she qoryqshynyń brako­nerler qolynan mert bolǵany belgili. Bul rette adamǵa qarý kezegen qas­kóı­lerdi kádýilgi ańshy­larmen salystyrýǵa múl­dem bolmaıdy. О́ıt­ke­ni halqymyzdyń uǵy­myn­da ańshylyq – tereń fılo­so­fııalyq máni bar uǵym, úlken óner. Al qazirgi qolǵa túsip nemese ýystan shyǵyp ke­tip jatqan qaskóılerdi otba­synyń qoregi úshin ań aýlap kúneltip júr deýge de ke­lińkiremeıdi. Árıne, búgingi brakonerdiń de kók­se­geni qarajat, biraq kıe­li jan­ýar­dyń qymbatqa baǵa­la­natyn múıizi úshin paıda tabamyn dep, kisi qanyn moınyna júkteý – aýyr qylmys.

Eń bastysy, quqyq qor­ǵaý organdary kıik múıizi saý­da­synyń tamyry Qytaı Ha­­­lyq Respýblıkasyna bastaıtynyn qymsynbaı aıta­dy. Biraq jazýshy Kemel Toqaevtyń detektıvtik shy­ǵar­­malarynyń bas keıip­ker­lerindeı otanshyl, antyna adal, ákki «mılısııa» qalmady ma belgisiz, áıteýir halyqaralyq qylmystyq kanal joıyldy degen aqparat múldem aıtylmaıdy. Zań da osal. Sóıtip izdeýshisi joq beıkúná janýar qytaılyq farmasevtterdiń tapsyrysy boıynsha qynadaı qyrylýda.

Al eń soraqysy, keı jaǵ­daılarda mundaı qyl­mys­tar sol kıikterdi kúze­týge jaýapty organ qyz­met­kerleri nemese quqyq qor­­ǵaýshylarynyń qatar­daǵy jáne zeınettegi qyz­met­­kerleriniń qatysýymen bo­lyp jatady. Sondyqtan el ishinde brakonerlerdi quqyq qorǵaýshylar qorǵashtap otyr degen de túsinik qa­lyp­tas­qan. Álbette, jel turmasa shóptiń basy qımyldamasy anyq.

Zań demekshi, qyzmet jolynda qaza tapqan ınspek­tor­lardyń ajaly kıikti qorǵaı­tyndaı, bul salaǵa nazar aýdaratyndaı problemalardy qoǵamǵa jetkizýge sep bolǵanyn da erekshelep aıtqan jón. Denıs Tenniń óliminen soń elimizdegi urlyqtyń jaıy da nazarǵa alynyp, qoǵam dabyryn týǵyzǵan edi. Al brakonerler qolynan kóz jumǵan ınspektorlar ózderińniń ajalymen de qazaq dalasynyń qazynasyna aınalǵan kıeli janýar men áriptesteriniń amandyǵyna paıdasyn tıgizý­de.

– Inspektorlardyń qaza­­sy­nan keıin Bas prokýra­tý­ramen jáne ózge de múd­deli memlekettik organdarmen birge Parlament Máji­lisinde keńes ótkizdik. Sonyń nátıjesinde jedel aldyn alý sharalaryna qa­tys­­ty zańnamany kúsheı­tý týraly tapsyrma be­ril­di. Brakon­erlermen kú­­reste qy­z­mettiń materıal­dyq-tehnı­kalyq ba­za­­­syn nyǵaıtý boıynsha naqty sharalar atqa­ry­la­­dy. Drondar men keýdege ta­ǵylatyn beıne­ka­­me­ra­lar, elektroshoker men trav­matıkalyq qarý, jeke qorǵanys quraldary sol sharada qarastyrylǵan. Jol júrý erejesine bizdiń ıns­pektorlar minetin kólik­ter­di arnaıy tehnıka retinde tir­keý týraly ózgerister engi­­ziledi, – dedi Erlan Nysan­baev.

Dala janýarynan buryn qatarlaryndaǵy árip­tes­te­rin qorǵaýǵa dármensiz organ­dardyń qoldary qys­qa­lyǵyn bilemiz. Máselen, qolyna qarý bolǵanymen, oq atý quqy shektelgen ınspektorlarǵa oq ótkizbeıtin keýdeshe kı­gi­zý úshin Ishki ister mınıstr­li­gi­niń kelisimine qol jetki­zil­meı keledi. Ol úshin qol­da­nys­taǵy zańdarǵa da ózgeris engizý qajet eken.

– Bizdiń ınspektorlarǵa da polısııa qyzmetkerleri sııaqty oq ótkizbeıtin keýdeshe kııýge ruqsat alýdamyz. Bolashaqta bul naq­ty sheshiledi. Ol úshin nor­ma­tıv­tik-quqyqtyq aktilerge ózgeris engizsek boldy. Bul jumysty endi ǵana bastadyq, – dedi Erlan Nysanbaev. Másele ózekti bolǵanymen, quzyrly oryndardyń qazir­gi tirligi ınspektorlardy oqqa baılap bergendeı áserde qal­dy­ratyny ókinishti.

Bıyldan bas­­tap «Kıik» atty keń aýqym­dy tabıǵatty qor­­ǵaý aksııasy basta­l­maq. Is-shara turaqty ne­giz­de «Ohotzooprom» О́B kúsh­te­rimen uıym­das­ty­ry­lyp, qu­qyq qorǵaý organdarymen birle­sip, kıikke shy­ǵatyn brako­nerlik uıymdasqan qyl­mys­tyq toptardy anyq­taý jáne olardyń jolyn ke­sý, derıvattaryn satý men satyp alýǵa mamandanǵan qas­qóılerdi ustaýǵa baǵyt­tal­maq­shy.

2019 jyldyń basynan beri kıikti zańsyz atýdyń 38 oqıǵasy tirkelip, 390 «týshasy» men 252 múıizi tár­kilengen. Bul – adam sho­shyr­lyq qylmys. Al osy qyl­mys­pen kúrestiń bir parasy retinde zańnamany júıeleý bolatyny da sózsiz. Onyń ústine bul másele Memleket basshysynyń baqylaýynda tur.