Qarǵa boıly qaharman

Naımdy «Taý kótergen Tola­ǵaı» dep sıpattasaq, artyq aıt­qanymyz emes. Eger sporttyq ka­­­rerasyna kóz júgirtsek, onyń ba­ǵyndyrǵan belesterine kóz jet­­­­peıdi. Aýyr atletıkadan úsh dúrkin Olımpıada chempıony atanǵan tuńǵysh sportshy, 7 dúr­kin álem chempıony. Altynnan taý turǵyzǵan Tolaǵaı 46 márte álem rekordyna túzetý engizdi. Sú­leımenoǵlynyń ereksheligi – óz salmaǵynan úsh ese artyq shtan­gany basynan asyrǵan bes sport­shy­nyń bireýi.

«Qarǵa boıly Gerakldyń» sport­tyq karerasy ońaı bolǵan joq. Ol 1967 jyly Bolgarııadaǵy Kyrdjaalı ólkesinde, túrik otbasynda dúnıege keldi. Ziltemirge jas­taıynan qyzyǵyp ósken Naım­nyń úlken sportqa kelýiniń ózi qy­zyq.

Ony birneshe Olımpıada chempıonyn baptaǵan, qazir Qazaqstan aýyr atletıkadan ulttyq qurama­synda aǵa keńesshi qyzmetin atqa­ratyn Enver Túrkilerı áńgimelep berip edi. 2013 jyly Almatyǵa Túrkilerı myrzany arnaıy izdep baryp, elimizdegi aýyr atletıka týraly suhbat qurdyq. Áńgime barysy Naım Súleımenoǵlyǵa aýy­syp, Enver myrza ótken shaqtan syr shertti.

«Naımdy on jasynda jo­lyq­­tyrdym. 1978 jyl bolatyn, – dep áńgimesin bastady aqsaqal. – Kyrdjaalı ólkesine qarasty aýyl­dar jyl saıyn qyrkúıekte úsh kúndik jármeńke ótkizedi. Kó­kónis, jemis-jıdek, astyq, úı janýarlary – bári-bári sol jármeńkede satylady. Birde dos­taryma jármeńkege barýǵa keńes berdim. Jármeńkege barǵan soń, áıelderimizdiń qolyna aqsha ustatyp, kerek-jaraǵyn satyp alýǵa jiberdik. Al ózimiz «che­vırmek»(dóner) jeýdi jón kórdik. Hasan Saanatshy degen áriptesim bar-tuǵyn. Oǵan dó­nerdiń eń tátti jeri – belinen úlken etip kesip berýin ótindim. Aınalama qarasam, áýdem jerde bir bala otyr. On jasar shamasynda, basy úlken, ıyqty eken. Aıaq kıiminiń bireýi – jyrtyq, ekinshisi – eski. Álem moıyndaıtyn ziltemirshi qarsy aldymda turǵandaı kórindi. Qasyma shaqyryp alyp, «esimiń kim?» dep suradym. «Meniń atymnyń saǵan qajeti qansha?» dep dúńk etip, jaqtyrmaı jaýap berdi. Ash ekeni kózinen kórinip turǵandyqtan, «Chevırmek» jegiń kele me?» dedim. Ol taǵy da suraqpen jaýap berdi: «Kimniń jegisi kelmeıdi?» Ettiń eń tátti jerinen alyp, qolyna ustattym. Tamaqty sondaı bir qushyrlana jedi deısiń. Sodan keıin onyń kimniń balasy ekenin, ne isteıtinin táptishtep surap aldym. Ákesi Kyrdjaalı men Mesbab arasynda avtobýs aıdaıdy eken. Áke-sheshesimen kelisip, ony jeke tárbıeme aldym. Keıinirek otbasymen birge Kyrdjaalı qa­lasyna kóship keldi», dep eske alady E.Túrkilerı. 

«Qarǵa boıly Gerakl» atanǵan saıypqyrannyń úlken sporttaǵy tuńǵysh qadamy osylaı bastaldy. Tókken ter men kúndiz-túni ótkizgen jattyǵý bosqa ketken joq. Naım jer-jahanǵa ózin erte mo­ıyndatty. 16 jasynda Máskeýde ótken álem birinshiliginde julqa kóterýden álem rekordyna túzetý engizip, kúmispen kúpteldi. Bul – jeńister jylnamasynyń bastamasy bolatyn.

1984 jyly Olımpııa oıyndary Los-Andjeleste ótkeni bel­gili. Tórtjyldyqtyń basty básekesine Keńes ókimeti bastaǵan birqatar memleket baıkot jarııalady. Olardyń arasynda Bolgarııa da bar-tuǵyn. Osylaısha, dúbirli dodanyń bas júldesinen úmitker Naım jarystan tys qaldy.

Mundaı keleńsizdik bizdiń ke­­ıipkerdiń saǵyn syndyrǵan joq. Keler jyly Shvesııada ót­ken álem birinshiliginde top jar­dy. Aıta keterligi, Naım ózi qa­tysqan álem chempıonattarynda shashasyna shań jýytqan emes. Skandınavııadaǵy týrnırden ke­ıin 6 ret shartaraptyń baıraqty básekesine qatysyp, bárinde de jeńis tuǵyrynan kóringen. Tek 1987 jylǵy birinshilikke ǵana qatysqan joq. Onyń óz sebebi bar.

О́tken ǵasyrda Bolgarııada ke­ńestik ıdeologııa basymdyq ta­­nytqany belgili. 1985 jyly Bol­­garııa eldegi ár azamattyń jeke kýáligine «bolgar» dep jazý jó­ninde zań qabyldady. Buǵan qarsy shyqqandar jeterlik. Ási­rese, túrikter mekendeıtin Kyrd­jaalı ólkesinde qaqtyǵys kóbeıedi. Ás­kerler aımaqty qor­shap, eshkim­di ne syrtqa shyǵarmaı, ne ishke kirgizbeı tas­tady. Aqyry bılik óz degenine jetip, túrikterdi «bolgar» dep jaza bastaıdy. Mundaı qysastyq Naımnyń namysyna tıgeni anyq. Bul oqıǵany Enver Túrkilerı bylaı eske alady:

«1986 jyly Naım úshinshi ret álem chempıony atandy. Chempıonattan bir jyl buryn ekeýmiz áńgimelesip otyrǵanda, maǵan «eger meniń atymdy óz­gertip, «bolgar» dep jazýǵa ty­ryssa atajurtyma oralamyn» dep aıtqany bar-dy. Naım 16 jasta bolǵandyqtan, áli atyn ózgertpegen edi. Týrnırden keıin komanda Aýstralııaǵa attandy. Melbýrnǵa meni aparǵan joq. Sol jaqta Naım atajurtyna oralýǵa sheshim qabyldady».

Bizdiń keıipker Aýstralııada­ǵy básekede ózin ańdyp júrgender­den qashyp, Kanberradaǵy Túrkııa el­shiligine baryp tyǵylady. Ke­ıin­nen atajurty – Ystanbulǵa oral­­dy. Bolgarııa mundaı «sat­qyn­dyqty» keshire alǵan joq. Naımnyń otbasyna elden shy­ǵýǵa tyıym saldy. Keıinirek 1989 jyly basqa ult ókilderin májbúrlep «bolgar» jasaý zańy­nyń kúshin joıdy. Basqa elge kóshýge múmkindik týdy. Túrikterge kez kelgen elge qonys aýdarýǵa jáne bes jyldan keıin qaıtadan oralýy­na ruqsat berildi. Mine osylaısha, Súleımenoǵly eki jyl boıy et jaqyndaryn kóre al­­ma­ǵan.

Aıtpaqshy, Naımnyń 1988 jylǵy Olımpııa oıyndaryna qa­tysýy da jyr-dastan. Bolgarııa bıligi Súleımenoǵlynyń baıraqty básekege qatysýyna ruqsat berý úshin 1 mıllıon dollar ótemaqy suraǵan. Atajurtyn ańsap kelgen arda ulyn túrikter jerge qaratsyn ba?! Anadoly qajet somany sanap beredi. Naımnyń óziniń aıtýynsha, qomaqty qarajatty Bol­ga­rııadaǵy sport tizginin usta­ǵan azamattar bólip alǵan syńaıly.

Seýldegi sol Olımpıada da Túr­kııa aýyr atletıkadan jalǵyz medal jeńip aldy. Altyndy Ana­dolynyń qanjyǵasyna baılaǵan azamat Naım edi. Onyń «Qarǵa boıly Gerakl» atanýy da osy kezden bastalady. Ol týrnırdegi basty qarsylasy – bolgarııalyq Stefan Topýrovty shań qaptyryp, 4 ret álem rekordyn jańartty. Eń sońynda serpe kóterýden 190 kılony baǵyndyryp, óz salmaǵynan 3 ese aýyr ziltemirdi basynan asyr­­dy.

Súleımenoǵly keıingi eki Olım­pıada da qarsylas shaq keltirgen joq. 1996 jyly Atlantadaǵy Olımpıadadan keıin demalysqa shyǵatynyn málimdedi. Naımnyń sporttaǵy eren eńbegin eskerip, Halyqaralyq Olımpıada komıteti ony «Olımpıada ordenimen» marapattap, Dańq zalyna esimin engizdi.

Ziltemirdi serik etken saıypqy­rannyń sporttan máńgilik qol úzýi qıyn. Keıinirek Naım Sıdneı Olımpıadasyna qatysyp kórgen. О́zi salǵan dańǵyl jolmen kele jatqan jastarmen taıtalasý «Ge­raklge» ońaıǵa soqqan joq. Tipti ózin saıasatta da synaýǵa bel býdy. Úsh ret túrli saılaýǵa túsken. Saıasattyń uńǵyl-shuńǵyly taý kó­tergen Tolaǵaı úshin qol emes eken. Muny jete túsingen ol shákirt tárbıeleýge den qoıdy.

Aýyr salmaq kóterýge beıim­delgen aǵzaǵa kúıbeń tirshilik qo­­laısyz keldi me, kim bilsin?! Naım sporttan ketkennen keıin bir­neshe ret tósek tartyp jatyp qaldy. Birneshe aı aýrýha­na tósegin tozdyrǵan kezderi de bolǵan. Keıinnen jaǵdaıy ońal­ǵan edi. Alaıda 2017 jyly onyń hali kúrt nasharlap ketti. Sol jyly 18 qarashada kúlli álem­di tamsandyrǵan «Qarǵa boıy Ge­rakldyń» alyp júregi soǵýyn máń­gilikke toqtatty...