Aqyn, aýdarmashy Júkel Hamaımen az-kem áńgime
– Júkel ákeı, «áýeli sóz bolǵan» demekshi, aqynnyń kókiregine óleń týa bitti qona ma, álde júre kele juǵa ma? Iаǵnı, tabıǵı talanttan bólek, úırenip, oqyp-bilip te aqyn bolý múmkin be?
– «Ákeı – Echıge» ortaǵasyrlyq ataýmen sóz bastap, sóz ben «echıgeniń» kıe quty týraly sóz bastaýyńnyń máni bar shyǵar. Kezinde orys oıshyldary «Otes – echıge kerek pe, mánsap-sar kerek pe, qaısysyn qaldyrýǵa bolady?», dep Dostoevskııge suraq qoıyp, sol «áýlıe» jaýap bergen eken, «Áýeli echıgeni tanıyq, patsha da áýlıeniń quly...» dep. Álemdegi qalam ustaǵandar Dostoevskııdiń osy ýájine bas ıedi. Endi suraqqa keleıik. Áýeli – Sóz! Sóz buryn jaralǵan ba? Ym, túısik buryn paıda bolǵan ba? Buǵan lıngvıst ataýly bas qatyryp, áli kúnge deıin nápaqasyn aıyryp keledi. Bizdińshe, qursaqtan shyqqan bala týa «I-Á» qarpimen sóz bastaıdy. Eýropalyqtar muny «A-a-a» deıdi. Iаǵnı, adam balasy «I-Á» dep, jylap týady. «Jylap kelip, jylap qaıtýdyń» túrin Abaı da aıtqan. Demek, aqyndyqtyń «týa bitýi» – súıektiń asyldyǵy, ıaǵnı tekten be deımin. Al ony ustap turý úshin, damytý úshin árıne, oqý kerek! Bizge «oqy!» degen sózdi Lenın aıtqan dep úıretýshi edi. Sóıtsek, Quran Kárim solaı bastalady eken ǵoı...
– Keńes Odaǵy tusynda qazaq qalamgerleriniń qoly jete bermeıtin Máskeýdegi ádebı oqý ornynyń bólimshesi Mońǵolııada jumys istepti. Onda odaqtyń aýzy dýaly elıtasy baryp dáris oqypty. Shyǵarmashylyǵyńyzdyń qalyptasýyna sol orta áser etti me? Qazirgi Mońǵolııa ádebıetiniń álem deńgeıinde tanymal bolýyna Máskeýdiń yqpaly boldy ma?
– Iá, Máskeý tálimimen Ulanbatyrda «Poezııa», «Aýdarma», «Proza», «Dramatýrgııa» kafedrasy Mońǵolııa Jazýshylar odaǵynda ashyldy da, sonyń irikteýinde Táńiri qoldap, «Poezııa» kafedrasynda ádebıetten dáris aldyq. Aqyldysy da, «aqylsyzy» da bizge dáris berdi. Oljekeń, Evtýshenko, Voznesenskıı... taǵy basqalardyń leksııalaryn tyńdadyq. Eliktedik. Olardan úırenetini de bar, úırenbeıtini de. Jalpy, Máskeýdiń yqpaly degenge menen góri osyndaǵy aqyndar jaqsy jaýap aıtar edi. Muqaǵalıdyń oqýdy tastap, Jumekenniń «Dańq pen daqpyrtty» jazatyny soǵan dálel. Tynymbaı, Ulyqbek aǵalar bul suraqqa ǵajap jaýap beredi.
Qudaıǵa shúkir, 12 aqyn oqyǵanbyz. Ekeýi qazir Mońǵolııa Memlekettik syılyǵynyń ıegeri. Qalǵany, joq degende ózderiniń Nasagdorj syılyǵynyń (bizdegi Abaı atyndaǵy syılyqpen teń) ıegerleri. Biraz «tentek aqyn» ómirden erte ozdy...
– Siz halqa jurtynda óte tanymal, áıgili qalamgerler qataryndasyz. Atajurtqa oralý arqyly ne taýyp, ne joǵalttyńyz. Bul jerde taza aqyndyq, shyǵarmashylyq turǵyda aıtyp turǵanymdy túsinersiz...
– «Atameken» degen sózdi jazbaı, mońǵoldarǵa qazaq bolmysyn tanytsam dep, biraz jyl (1979-1991j.j) múlde mońǵol bolmysyna aýyp ketkenimdi nesine jasyraıyn. Áýelgi maqalalarymdy mońǵolsha jazyp alyp, sodan keıin qazaqshaǵa aýdaryp júrip, qazaqtyǵyma qaıta qalyptastym. Demek, ótken otyz jylda alpys jyl jazatyn ýaqyt joǵalttym...
– Aýdarmashysyz. Abaıdy, Mahambetti... qazirgi aqyndardy mońǵolsha sóılettińiz. Biraq bizdiń eldegi ádebı aýdarmaǵa basqany qoıyp, qalamgerlerdiń óziniń kóńili tolmaıdy. Nege dep oılaısyz?
– Bul týra ádebı bilim men talant, sezim, sózdi túsiný qabiletke baılanysty. Oljekeńniń bir óleńin Qadyr aǵamyz:
«Dala qandaı,
Daladaǵy at qandaı...» – dep aýdaryp, qazaqqa jattatty. Al túpnusqa: «Eı, Qypshaqtyń keń dalasy...» dep bastalady. Dalaqtaǵan dala qalaı? Qypshaq dalasy degen keń tolǵaý, órlik qalaı? Mundaı mysal kóp. Jalpy, bul turǵydan bizge Jazýshylar odaǵy janynan ádebı kafedra ashý qajet.
– Aıtpaqshy, mońǵol poezııasynyń ókili Nobel syılyǵynan úmitti. Al qazaq qalamgerleri bul madaqqa laıyq pa?
– Mońǵoldar ǵana emes, qazaq qalamgerleri de laıyq. Osydan eki jyl buryn Mońǵolııa Pen klýby «Ábekeń, Ábdijámil Nurpeıisovti Nobel syılyǵyna usynyp, qoldasańyz, sol kisi týraly jazyp berseńiz» degen usynys aıtty. Ol kisiniń «Qan men teri» 1970 jyldary mońǵol tiline aýdarylǵan. Osynyń ózinen bizdiń qalamgerlerimiz Nobelden úmitti ekeni baıqalady. Ol úshin bizge álemdik ádebı keńistikpen sál tereń, sál tájirıbeli ári bılikten tys erkin qatynas qajet. Bılikti maqtaǵan óleńge eshqashan Nobel syılyǵyn bermeıdi. Jýyqtaǵy Azııa forýmynda «Azııa syılyǵy» degen usynystyń da bir ushyǵy osyǵan saıady.
– Abaıdyń 150 jyldyǵy tusynda ma, elimizge belgili azamattardyń biri «О́kinishtisi, Abaıdy shet tilge aýdarýǵa keshigip qaldyq...» degen eken. Bul kezde siz dana hakimdi mońǵolsha sóıletip qoıypsyz. Demek, sizdiń eńbegińiz laıyqty baǵasyn almady. Tipti siz áli de eleýsiz, jar salýdy jaqtyrmaıtyn qalpyńyzda qalyp qoıǵandaısyz...
– Iá, sondaı bir sózdiń aıtylyp qalǵany ras. Ol kezde Abaıdy shet tilge aýdarǵan úsh qazaq ta bar edik. О́kinishke qaraı, Ǵalymjan Muqanov pen Áýezhan Qodar ekeýi ómirden ozdy. Úsh kitap ta jaryq kórdi. Mamandardyń aıtysy, aýdarmalary jaman emes. О́tken jyly Halyqaralyq Túrki akademııasy Mahambettiń tolyq jınaǵyn mońǵol, qazaq eki tildegi salystyrmaly ári ǵylymı túsiniktemeleri bar aýdarmasymen jaryqqa shyǵardy. Sondaǵy azamattarǵa alǵys aıtamyn.
– Eki eldi, qos jurtty tel emip, teń jaıladyńyz. Qansha degenmen qazaq pen mońǵoldyń adamı oı-órisi, qoǵamdyq ortasy bólek shyǵar. Ásirese shyǵarmashylyq elıtada aıyrma baıqala ma?
– Biz eki el de ǵunnan jalǵasqan dúnıetanymy bir, egiz urpaqpyz. Eki tilge de dinder arqyly jolaı sińisken sózderdi alyp tastasaq, sóz túbiri bir tildi, kóshpeli túrik urpaǵymyz. Shyńǵys hanǵa talasatynymyz da sodan...
– Rahmet.
Áńgimelesken
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»