Tól valıýtamyzdyń aınalymǵa shyqqanyna shırek ǵasyrdan asty. Osy 26 jylda el ekonomıkasyndaǵy hám halyqaralyq naryqtaǵy aýmaly-tókpeli jaǵdaılarǵa baılanysty teńgeniń teńselgen tustary bolǵany ras. Ulttyq bank pen Úkimet jyl saıyn ınflıasııa dálizin belgilep, derbes qarjylyq, ekonomıkalyq júıemizdi nyǵaıtýdyń qamyn jasap keledi.
Memleket basshysy Q.Toqaev halyqqa Joldaýynda ulttyq valıýtanyń áleýetin kúsheıtý, eldegi aqsha-nesıe saıasatyna birneshe márte toqtalyp, Ulttyq bank pen Úkimetke tıisinshe tapsyrma júktegeni málim. Máselen, tutyný nesıesiniń tym kóptigin synǵa alyp, jedel shara qabyldaý kerektigin qadap aıtty. «Aqsha-nesıe saıasatynyń tıimdiliginiń azdyǵy el ekonomıkasyn damytýǵa tejeý bolyp otyr» dedi Q.Toqaev. Ekinshi deńgeıli bankterdiń aktıvterin táýelsiz baǵalaý Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha bastaldy. Túptep kelgende, munyń barlyǵy qarjy ınstıtýttarynyń jumysyn jónge salýǵa baǵyttalǵan.
Táýelsiz memleket ekonomıkasynyń temirqazyǵy tól valıýtasy ekeni túsinikti. Sonaý toqsanynshy jyldary qabyldanǵan taǵdyrly sheshim arqyly jaryqqa shyqqan tól teńgeniń qazaq úshin orny ámanda bólek. Sol sebepti keıingi jyldary Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ishinde «ortaq valıýta» týraly áńgimeni qoǵamnyń aýyr qabyldaýy beker emes. Ulttyq bank osy tóńirektegi alyp-qashpa áńgimeni birneshe ret resmı túrde teriske shyǵarǵanymen, halyq kókeıindegi alańnyń seıilmeýi de soǵan baılanysty.
Jalpy valıýtalyq ıntegrasııa týraly ıdeıany 2016-2017 jyldardan bastap Reseı tarapy usyna bastady. Olardyń pikirinshe, ortaq valıýta bolmaıynsha, ekonomıkalyq ıntegrasııa «shıki» bolmaq. Al bıylǵy jyl basynda Eýrazııa damý bankiniń basqarma tóraǵasy Andreı Belıanınov ortaq valıýtaǵa dereý kóshý kerektigin, tipti jańa valıýtanyń «rýbl» dep atalýy qajet ekenin aıtty. Aıta keterligi, Eýrazııa damý banki aksııasynyń 65,97 paıyzy Reseı Federasııasyna tıesili. 32,99 paıyzy Qazaqstan Respýblıkasynyń ıeliginde bolsa, qalǵan odaqtas elderdiń úlesi 1 paıyzdan tómen.
Reseılik táýelsiz sarapshylar men bankırlerdiń usynysy óz aldyna, sońǵy bir jylda odaqtas elderdiń memlekettik organdary da otqa maı quıa túskenin baıqadyq. Máselen, ótken jyldyń jeltoqsan aıynda Reseıdiń Qarjy mınıstrligi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi arasyndaǵy transshekaralyq eseptesý júıesinde biryńǵaı elektrondy valıýta engizý qajettigin málimdedi. Ortaq elektrondy valıýta túgili jalpy elektrondy aqshanyń ne ekenin tolyq túsinbeı jatqanda atalǵan ıdeıa aqylǵa qonbaıdy deýge bolady.
Al osydan birer aı buryn Belarýs Prezıdenti A.Lýkashenkonyń sózi salmaqtyraq shyqty. «Búginde bizge ortaq valıýta týraly usynys aıtylyp jatyr. Reseıdiń aqshasy da rýbl, bizdiki de rýbl. Ortaq valıýtany, árıne, «rýbl» dep ataımyz. Kimniń rýbli ekeni mańyzdy emes. Eń bastysy, bul ortaq aqsha bolady», degen edi ol.
A.Lýkashenko men V.Pýtınniń ortaq valıýtasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ishindegi kelisim emes, ózara odaqtas memleket qurý týraly bastamalarynyń bir tarmaǵy bolýy múmkin. Qalaı degende de, meıli reseılik sarapshylar, meıli odaqtas eldiń prezıdenti usynsyn, Qazaqstan bıligi ortaq valıýtany qoldamaıtyny anyq.
Kúni keshe ǵana Májiliste «EAEO-ǵa múshe memleketter arasynda qarjy naryǵy salasynda zańnamany úılestirý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy maquldandy. Osyǵan oraı kópshiliktiń kókeıinde Ulttyq bank pen Parlamenttiń ustanymy eki bólek pe degen de oı týyndady. Árıne, bul ortaq qarjy naryǵy men ortaq valıýtany shatastyrýdan týǵan ushqary pikir. Ortaq qarjy naryǵy – ár eldiń ulttyq nemese ortalyq bankteriniń aqsha-nesıe saıasatyn birkelki etý. Tolyǵyraq aıtar bolsaq, Májilis qabyldaǵan zań jobasy boıynsha odaqtas elderdiń ulttyq nemese ortalyq bankteri qarjy naryǵy qatysýshylaryn tirkeý, halyqaralyq standarttar boıynsha qarjy naryǵy salasyndaǵy qaterlerdi retteýdi birdeı júrgizý, qarjy naryǵy qatysýshylaryn birdeı baqylaý, bir el bergen lısenzııany odaqqa múshe memleketterdiń báriniń moıyndaýy, qarjy naryǵyndaǵy aqparatpen bólisý syndy talaptardy oryndaýy kerek. Al ortaq valıýta – joǵaryda atalǵandaı, odaqtas elder arasynda biryńǵaı aqsha paıdalaný degen sóz. Ony Eýroodaqtaǵy eýromen salystyrýǵa bolady. Bul memlekettiń valıýtalyq táýelsizdiginen aıyrylýyn bildiredi. Iаǵnı, halyqtyń kópshiligi qazir ortaq qarjy naryǵy degenge úrke qarap, ortaq valıýta dep túsinip júr.
Birer kún buryn Ulttyq bank «ortaq valıýta» týraly kezekti alyp-qashpa áńgimeni kezekti márte joqqa shyǵardy. Ondaı áńgime ádeıi uıymdastyrylyp otyrǵanyn málimdedi. Ulttyq bank tóraǵasy aıtqandaı, ortaq valıýta engizý múlde qarastyrylmaıdy. Ár memleket óziniń táýelsiz valıýtalyq saıasatyn júrgizedi.