Ekonomıka ǵylymynyń kóptegen salasyna súbeli úles qosqan ǵalym, «Turan» ýnıversıteti janynan qurylǵan Qazaqstan qoǵamyn júıeli zertteý ınstıtýtynyń dırektory Toqtar Esirkepov el táýelsizdigin alǵan alǵashqy kezeńde otandyq ekonomıka úshin kóp eńbektengen jan. Úlken qazanda qaınap, ekonomıka ǵylymynyń maıtalmandarynan úlgi alǵan ǵalymdy az-kem sózge tartqan edik.
– Toqtar Ábenuly, qazirgi tańda ekonomıkanyń qaı salasyn shuqshııa zerttep jatyrsyz?
– Biz baqytty urpaqpyz. Babalarymyz ańsap ketken táýelsizdikti kórip otyrmyz. Memleketter ǵana emes, jekelegen tulǵalardyń ózi táýekel etpeıtin óliara shaqty abyroımen, jemispen, jeńispen artqa tastap bara jatyrmyz. Bizdiń endigi alǵa qoıar maqsatymyz – osy táýelsizdikti keler urpaqtyń senimdi qolyna tabys etýimiz kerek.
Elbasy bir sózinde: «Daǵdarys – ekonomıkalyq jetistikterge jetýge jasalǵan múmkindik», degen edi. Shynynda da, damýshy biraz elder daǵdarys kezinde ekonomıkasyn túzep, durys baǵytqa jol ashyp aldy. Sondaı saýatty sap túzegen elderdiń qatarynda Qazaqstan da bar.
Men Qazaqstan ekonomıkasynyń barlyq salasymen qosa, álemdik ekonomıka jáne saıası qadamdar týraly qomaqty qor jınaqtaǵan janmyn. Elimiz egemendik alǵan kúnnen bastap otandyq ekonomıkanyń árbir tynysy men tájirıbesi, bári-bári mende saqtaýly. Sondyqtan da, óz basym belgili bir salany ǵana zerttep, ózime shekteý qoıý arqyly tar aýqymda jumystanbaı, kóńilim qulap zertteýge erekshe suranyp turǵan salany meılinshe keń de tereń qaýzaǵandy unatamyn.
Máselen, meniń keıingi zertteýim eldegi tarıfter men ózin ózi basqarýdyń jergilikti formasyndaǵy menshikter týraly.
– О́zin ózi basqarý júıesindegi ekonomıkalyq tepe-teńdik qalaı bolýy kerek?
– Negizi, láji bolsa, kommýnaldyq menshik bıliktiń qaraýynda bolǵany durys. Kez kelgen órkenıetti memlekette halyq ózin ózi basqarýy kerek, ıaǵnı ákim saılaýy arqyly qoǵam óziniń saýattylyǵyn arttyrýy tıis. Jergilikti ózin ózi basqarý úshin aýyldyń, aýdannyń ákiminde, kishigirim basshynyń qolynda belgili bir kúsh (menshik) bolýy kerek. Mýnısıpaldy menshik dep atalatyn bul tájirıbe búkil álemde bar. Shalǵaı aýdandar men aýyldardyń ákimderin saılaǵanymyzben, erteń olardyń ózindik menshigi bolmasa, ol qashanǵy ortalyqqa jáýteńdep otyrady? Basqarýdyń eń tómengi deńgeıinde de máseleni derbes sheshetin kishigirim áleýet bolýy kerek.
Bolashaqta «ákim saılaımyz» dep otyrmyz. Alaıda, qoǵamdyq demokratııanyń «ákim saılanbaly bolýy kerek» degen jarqyn úlgisi bolǵanymen, taǵy da «mýnısıpaldy menshik» deıtin bap, ıaǵnı jergilikti qajettilikterdi derbes sheshetin «kúsh» týraly bir aýyz sóz joq. Shaǵyn aýyldyń mektebine avtobýs áperý úshin de respýblıkalyq bıýdjetke kóz satý kerek pe. Aýyl arasyndaǵy kópirdi sý shaıyp ketti, sony jóndeý úshin memlekettik dárejede másele qozǵaýǵa tıistimiz be?! Mýnısıpaldy menshik bolsa, bul sharýanyń bári ózdiginen sheshimin taýyp, el basqarý isi jeńilder edi. Qolynda ekonomıkalyq bıligi bar ákim ǵana halyqtyń muń-muqtajyn sheshe alady.
– Tarıfter kún sanap kóterilip jatqan tusta bul múmkin be?
– Keıingi kezderi jasalǵan áleýmettik zertteýlerdiń bárinde tarıfterdiń qymbattaýyna halyqtyń narazylyǵy basym ekeni ras. Bizde elektr jaryǵy kún sanap emes, saǵat sanap qymbattap bara jatyr. Árbir otbasynyń ishki shyǵynynyń 30 paıyzyn osy elektr jaryǵyna jibergen shyǵysy quraıdy.
Elimizdegi elektr qýatyn óndirýshi jáne tasymaldaýshy kásiporyndar túgelge jýyq jekeshelengen joq qoı, olardyń kóbisi áli de memleket menshiginde. Tek olar ınvestısııalyq nesıege satylǵan nysandar. Mine, sol kompanııalar memleket menshigi bop tabylatyn nysandarǵa ınvestısııa salýdyń ornyna, kúni búginge deıin tek tólem tarıfterin kóterýmen ǵana shektelip keledi.
2009 jyldan bastap el úkimeti ınvestısııalyq tarıf degendi engizgeni belgili. Elektr jaryǵyn tasymaldaýmen aınalysatyn kompanııalar ózderi tabatyn tabystan bólek, tutynýshylardyń esebinen taǵy da ústeme aqy kórip otyr. Ol aqsha, árıne, jańaǵy kompanııalardyń eskirgen-tozǵan tehnıkalaryn jańartýǵa jumsalady. Sonda, bul jerde halyqtyń ózi ınvestor emes pe?! Olaı bolǵanda alpaýyt kompanııalar halyqpen sanasýy kerek dep esepteımin.
– «Halyqtyq aksıoner» degen teńeýdi de kóbirek aıtyp júrsiz. Ol usynysyńyz qanshalyqty kóńilge qonarlyq?
– Jalpy, bizdegi energetıkalyq kompanııalar aksıonerlik qoǵam retinde qaıta qurylymdalýy kerek dep e