Qoı júni qajetsiz bolǵany ma?

Máselen, 2018 jyly ımport kólemi 296 ton­nany qurady, bul 2017 jylǵy deńgeımen salystyrǵanda 43 paıyzǵa joǵary. Degenmen de memleket tarapynan toqyma ónerkásibine qajet bııazy jún alynatyn jartylaı bııazy jáne bııazy júndi qoı túrlerin ósirýge yntalan­dyrý joq.

– Bizde qazir zamanaýı túrlengen óndi­ris bar, olar osyndaı sheteldik ozyq kásiporyn­darmen básekege túse alady. О́kinishke qaraı olardyń óndiristik qýaty 40-50 paıyzdy ǵana quraıdy. Bul rette, Memlekettik serik­testikti qarjylandyrý baǵdarlamasy aıasynda iske asyrylǵan, jýýdan bastap ónimderdi daıyn­daýǵa deıingi júnniń túrlerin (túıe, qoı jáne eshki júnderi) qaıta óńdeýdiń barlyq óndiris sıkli qamtylǵan «Caspiy Lana Atyrau» toqyma kásiporny 2015 jy­ly iske qosylǵan bolatyn. 100 paıyz qazaq­standyq ónim óndiretin Qazaqstandaǵy jal­ǵyz kásip­oryn jabylýdyń aldynda tur. Mem­lekettik organdardyń arasynda baı­lanys bolsa jáne Qazaqstanda jeńil óner­kásipti damytý jóninde tolyq jáne anyq kartınany bilse, mundaı jaǵdaı oryn almas edi, – deıdi Úkimet jetekshisine depýtattyq saýal joldaǵan senator Ǵumar Dúısembaev.

Jalpy alǵanda búginde eldegi jeńil óner­kásip salasynda 1 030 kásiporyn bar, onyń 96 paıyzy shaǵyn kásiporyndar, jalpy jumys­kerleriniń sany 11 myń adam. Degen­men de jasyratyny joq, qoı júnin óńdeý máselesi talaı jyldan beri kóterilip, ábden aıty­lyp, jaýyr bolǵan másele. Biraq esh nátıje bolmaı tur.

– Sebebi qoı júnin óńdeýdiń zamany ótti, suranys az, – deıdi bizben áńgimesinde aýyl sharýa­shylyǵy salasynyń belgili mamany, «Ulttyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» KeAQ basqarma tóraǵasy Tóleýtaı Raqymbekov. – Biz naryq zamanynda ómir súrip jatyrmyz. Buryn qazaqy qoılardyń júni qaıda ketýshi edi? Júnge eń kóp suranysty keńes áskeri beretin. Soldattar shıneliniń bári osy qoı júninen basylatyn edi. Odan mem­lekettiń ózi sharýalar úshin kıiz basatyn, órt qaýipsizdigi, tótenshe jaǵdaılar qyzmeti paıdalanatyn. Qazir ondaı suranys joq. Jún óndirý ekonomıkalyq jaǵynan da tıim­di emes. Dalada júrgen qoıdy qyrqý, ony qaıta óndirý salasyna jetkizý úshin jol shyǵynynyń ózine biraz qarjy ketedi. Sondyqtan jún óńdeý máselesi óte qıyn. Álem elderi ishinde qoı sharýashylyǵy, onyń ishinde qoı júnin óńdeý salasy damyǵan el – Aýstralııa. On segizinshi ǵasyrdan beri solaı bolyp keledi. Kezinde dúnıejúzi boıynsha óndiriletin júnniń 10 paıyzy Aýstralııaǵa tıesili bolatyn. Sonyń ishinde eń sapaly mýton degen jún bar. Aýstralııa osy mýtonnyń 50 paıyzyn óndiretin. 1980 jyldary sán ózgerip, tabıǵı kıimderdiń saýdasy júrmeı qalǵannan keıin qoı júnine degen suranys azaıdy. Sol kezde Aýstralııa qoıshylary qatty daǵdaryp qaldy. Ne isteý kerek? Bul aýyl sharýashylyǵymen kógerip otyrǵan memleket. Mamandar ábden zertteý júrgizdi. Endi sonshama qoıdy tıimsiz dep qyryp tas­taýǵa bolmaıdy ǵoı. Halyqqa qandaı jumys taýyp berý kerek? Sodan marqanyń etimen aınalysamyz degen sheshimge kelip, «Oıbaı, marqanyń etiniń holesterıni az, densaýlyqqa óte paıdaly» degen jarnama qaptap ketti. Sonyń nátıjesinde marqa etine degen suranys kóbeıdi. Marqa etiniń qadirin qazaqtar da burynnan bilgen. Ata-babalarymyz osydan úsh-tórt ǵasyr buryn «Marqa týǵannan keıin qar túspeı satyp jiberý kerek. Qardy kórgen marqa paıdasyn ózi jeı bastaıdy» dep aıtqan. Sondyqtan keıde biz sıyr etimen emes, osy marqanyń etimen aınalysýymyz kerek pe degen de oı keledi. Meniń esepteýimshe, Qazaqstan eks­portqa 100-150 myń tonna marqanyń etin shyǵa­ra alady.

Iá, Qazaqstanda et eksporty endi-endi qarqyn alyp kele jatyr. Jún óńdeý de óz aldyna bir sala, zaman qan­shalyqty óz­gerse de bııazy júnge de suranys joq emes. Sondyqtan jún óńdeý óndirisin jáne jún ónimderin daıyndaýdy damytý úshin al­dymen jartylaı bııazy jáne bııazy júndi qoı túrlerin ósirýdi qolǵa alý kerek. Al ázir­ge qazaqy qoıdyń júni órtep jiberýden basqaǵa jaramaı turǵany ókinishti-aq... Sonda kıiz basýdyń zamany shynynda ótkeni me, qalaı ózi?